“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
223
Turli tarkibli paxta va ikkilamchi tolalar aralashmasidan olingan
iplarning uzish kuchi, va uzilishdagi uzayishining
о‘zgarishi
S.U.Patxullayev Sh.SH.Farmonov F.A.Maxammadova
Аннотация.
Маqоlada turli tarkibli tolalardan pnevmomexanik yigirish
mashinasida olingan iplarning fizik-mexanik xossalari tadqiq etilgan bo’lib, bunda
ipdagi tolalar tarkibi: qaytimlardan 25% ikkilamchi tola+ 75% paxta tolasidan, 20%
ikkilamchi tola+80% paxta tolasidan, 30% ikkilamchi tola+70% paxta tolasidan,
15% ikkilamchi tola+85% paxta tolasidan bo’lgan iplarning xossasiga berilgan 400
br/m, 500 br/m, 600 br/m buramlarning ta’siri aniqlngan.
Аннотация.
В статье изучены физико-механические свойства пряжи,
полученной на пневмомеханической прядильной машине из волокон
различного состава, в этом выявлено влияние крутки 400 кр/м, 500 кр/м, 600
кр/м на свойства пряжи при составе пряжи: 25 % вторичное волокно + 75 %
хлопковое волокно, 20% вторичное волокна + 80% хлопковое волокно, 30%
вторичное волокно + 70% хлопковое волокно, 15% вторичное волокно + 85%
хлопковое волокно.
Yigirish korxonasida sifatli ip ishlab chiqarishda tolaning uzunligi, uzish kuchi
va chiziqli zichligi muhim ahamiyatga egadir. Tola qanchalik sifatli bo‘lsa, undan
talabga javob beradigan raqobatbardosh bo‘lgan sifatli ip ishlab chiqarish mumkin.
Uning uchun, xom ashyoni to‘g‘ri tanlash, qolaversa paxta tozalash korxonalarida
chigitli paxtani g‘aramda saqlash, quritish, tozalash, jinlash, tolasini tozalash
jarayonlarining optimal sharoitini yaratib berish lozim bo‘ladi.
Notekislik yigirish korxonasida ishlab chiqarish mahsulotlarining salbiy
xossalari bo‘lib, ko‘pincha korxonadagi texnik-iqtisodiy ko‘rsatkichlarga, hamda
ipning fizik-mexanik xossalariga salbiy ta’sir qiladi. Yigirish ishlab chiqarishidagi
mahsulotlarning notekisligini sinash va nazorat qilish muhim ahamiyatga ega bo‘lib,
notekislikni keltirib chiqarish sabablarini va vaqtini belgilab beradi. Yigirish
mashinalarida iplarni o‘rash va shakllanish vaqtidagi uzilishi qanchalik ko‘p bo‘lsa,
unda ipning notekisligi shunchalik yuqori bo‘ladi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
224
Tayyor mahsulotlarining sifatli bo‘lishi ko‘p jihatdan yigirilgan iplarning
qanchalik ravon ishlanishiga bog‘liq. Agar ipning notekisligi yuqori bo‘lsa, uning
solishtirma uzish kuchi kamayadi, demak, undan to‘qilgan matoning pishiqligi ham
kam bo‘ladi. Notekislikni kelib chiqishiga asosiy sabablardan biri, bu tolalar
aralashmasida konmponentlar miqdorining doimiy bo‘lmasligi, ularning yaxshi
aralashmaganligidir.
Iplarning asosiy ko‘rsatkichlariga uzish kuchi, solishtirma uzish kuchi, hamda
notekislik ko‘rsatkichlari kiradi.
Shu sababli, tikuvchilik korxonalarida sifatli va tannarxi arzon bo‘lgan
buyumlar ishlab chiqarishda avvalambor qiyqimlarni tashlab yubormasdan, ulardan
unumli foydalanish choralari ko‘rildi. Qiyqimlar qayta ishlangandan keyin tolani
titib, shtapel hosil qilindi. Tayyorlangan namunaning chiziqli zichligi, uzish kuchi,
solishtirma uzish kuchi, shtapel massa uzunligi va kalta tolalar miqdori laboratoriya
sharoitida aniqlandi.
Ikkilamchi tolaning chiziqli zichligi 171 mtex ni, uzish kuchi 3,7 sN ni, 21,6
sN/ tex ni, shtapel massa uzunligi 23,5 mm ni, kalta tolalar miqdori 25,4% ni tashkil
etdi.
Tikuvchilik buyumlari ishlab chiqarish jarayonida buyumni tayyorlash paytida
chiqadigan qiyqimlarni qayta ishlab, ikkilamchi tolalarga paxta tolasini aralashtirib,
iplar ishlab chiqarildi va olingan sinov natijalari 3.1-3.3-jadvallarda keltirildi.
Pnevmomexanik yigirish mashinasida qaytimlardan 25% ikkilamchi tola+75%
paxta tolacidan olingan ip, 20% ikkilamchi tola+80% paxta tolasidan olingan ip,
30% ikkilamchi tola+70% paxta tolasidan olingan ip, 15% ikkilamchi tola+85%
paxta tolasidan olingan buralishlar soni turlicha bo‘lgan iplarning fizik-mexanik
xossalarining o‘zgarishi quyidagi 1-3-jadvallarda keltirilgan.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
225
0
50
100
150
200
250
300
350
400
450
500
1
2
3
4
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
1
2
3
4
Uz
il
ish ku
chi
,
sN
Aralashma tarkibi
1
2
3
1-rasm. Paxta va ikkilamchi tolalar aralashmasidan olingan iplarning uzish kuchining о‘zgarishi.
1-buralishlar soni 400
br/m;
2- buralishlar soni 600
br/m;
3- buralishlar soni 500
br/m.
S
oli
shti
rma
uz
ish ku
chi,
sN/teks
Aralashma tarkibi
2
1
3
1-buralishlar soni 400
br/m;
2- buralishlar soni 600
br/m;
3- buralishlar soni 500
br/m.
2-rasm. Paxta va ikkilamchi tolalar aralashmasidan olingan iplarning solishtirma uzish kuchining
о‘zgarishi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
226
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
1
2
3
4
0
2
4
6
8
10
12
14
1
2
3
4
Va
ri
ats
iya koe
ff
it
siyenti
, %
Aralashma tarkibi
1- buralishlar soni 400
br/m;
2- buralishlar soni 600
br/m;
3- buralishlar soni 500
br/m.
3
1,2
3-rasm. Paxta va ikkilamchi tolalar aralashmasidan olingan iplarning uzish kuchi bо‘yicha
variatsiya koeffitsiyentining о‘zgarishi.
Aralashma tarkibi
Uz
il
ishdagi uz
ayishi
, %
1- buralishlar soni 400
br/m;
2- buralishlar soni 600
br/m;
3- buralishlar soni 500
br/m.
3
2
1
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
227
Tadqiqot natijalari tahlilidan ko‘rinib turibdiki, tarkibida ikkilamchi tolalar
tarkibining kamayishi uzish kuchi 11,89% dan 21,3% ga oshdi, uzish kuchi bo‘yicha
variasiya koeffisiyenti 9,3% dan 32,27% gacha kamaydi, solishtirma uzish kuchi
10,88% dan 20,89% gacha, uzilishdagi uzayishi 4,1% dan 14,4% gacha oshdi,
uzilishdagi uzayishi bo‘yicha variasiya koeffisiyenti 3,9% dan 8,32% gacha
kamaydi.
Ba’zi bir tadqiqot ishlarida tiklangan tolalar ulushi 30%, 40%, 50% li
aralashmadan 250 tex bo‘lgan halqali usulda yigirilgan ipning sifat ko‘rsatkichlari
aniqlangan. Aralashmadagi tiklangan tolalar ulushi 30% dan 50% gacha oshganda
ipning pishiqligi 1962 sN dan 1009 sN gacha kamaydi. Pnevmomexanik yigirish
mashinasida 250 tex li ip olindi hamda sifat ko‘rsatkichlari aniqlandi. Bunda
0
2
4
6
8
10
12
14
16
1
2
3
4
Va
ria
ts
iya koe
ff
it
siyenti
, %
Aralashma tarkibi
3
1
2
1- buralishlar soni 400
br/m;
2- buralishlar soni 600
br/m;
3- buralishlar soni 500
br/m.
5-rasm. Paxta va ikkilamchi tolalar aralashmasidan olingan iplarning uzilishdagi uzayishi
bо‘yicha variatsiya koeffitsiyentining о‘zgarishi.
4-rasm. Paxta va ikkilamchi tolalar aralashmasidan olingan iplarning uzilishdagi uzayishining
о‘zgarishi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
228
tiklangan tola ulushi ortishi bilan ipning pishiqligiga ta’sir qilmadi, lekin ipning
pishiqligi bo‘yicha ipning notekisligi 8,9% dan 23,6% gacha oshganligi aniqlandi.
Olib borilgan tadqiqot natijalaridan ko‘rinib turibdiki, 15% ikkilamchi
tola+85% paxta tolasidan olingan ipning uzish kuchi, solishtirma uzish kuchi boshqa
tarkibli aralashmalardan olingan iplarning ko‘rsatkichlariga nisbatan yuqori ekanligi
aniqlandi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.Ochilov Tulkin Ashurovich, Atanafasov Mukhiddin Rakhmonovich,
Toyirova Tursunoy Abdugapirovna, Patkhullaev Sarvarjon, Savkatov Aziz
Omono’g’li, Software for Determining the Single-Cycle Elongation Deformation of
Yarns Obtained From a Mixture of Cotton Fiber and Secondary Material Resources,
International Journal of Innovative Research in Science, Engineering and
Technology (IJIRSET) p-ISSN: 2347-6710 Volume 11, Issue 2, February 2022.
2.M.R.Atanafasov, S.U.Patxullaev, A.O.Shavkatov “Paxta va ikkilamchi
tolalar aralashmasi olingan iplarning bir davrli cho‘zilish deformatsiyasining
o‘zgarishi”/ Fan, ta’lim, ishlab chiqarish integratsiyalashuvi sharoitida paxta
tozalash, to‘qimachilik, yengil sanoat, matbaa ishlab chiqarish innovatsion
texnologiyalari dolzarb muammolari va ularning yechimi Respublika ilmiy – amaliy
anjuman materiallari to‘plami. TTesI, I-qism 293-296 bet.
3. Patkhullayev.S., Islombekova.N., Shavkatov.A Experimental studies of
deformability of non-woven materials under Axial tension// Institute for Science,
Engineering and Technology Research Tamil Nadu, 23-24 December 2021. - India,
55-59 n.
4.Ochilov.T., Atanafasov.M., Patkhullayev.S., Shavkatov.A Software for
Determining the Single-Cecle Elongation Deformation of Yarns Obtained From a
Mixture of Cotton Fiber and Secondary Material Resources//International Journal of
Research in Science, Engineering and Technology. Volume 11, Issue2, February
2022, 1138-1141 n.
5.M.Atanafasov, S.Patxullayev, A.Shavkatov Paxta va ikkilamchi tolalar
aralashmasidan olingan iplarning bir davrli cho‘zilish deformatsiyasining o‘zgarishi.
“Fan ta’lim, ishlab chiqarish integratsiyalashuvi sharoitida paxta tozalash,
to’qimachilik, yengil sanoat, matbaa ishlab chiqarish innovatsion texnologiyalari
dolzarb muammolari va ularning yechimi” Toshkent-2022, 293-296 bet.
