“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
413
GLOBAL KASBIY SOG‘LIQ VA XAVFSIZLIK KOALITSIYASI
HAMKORLIGIDA SANOAT ISHLAB CHIQARISHDA IJTIMOIY-
IQTISODIY SAMARADORLIGINI OSHIRISH ISTIQBOLLARI
Karakulov Muzaffar Abduvaliyevich
Menejment va zamonaviy texnologiyalar universiteti magistranti
Telefon: +998 99 083 63 45
m.karakulov@mail.ru
Annotatsiya:
Global kasbiy sog‘liq va xavfsizlik koalitsiyasi hamkorligida
sanoat ishlab chiqarishda ijtimoiy-iqtisodiy samaradorligini oshirish istiqbollari
tahlil qilingan. Kasbiy sog‘liq va xavfsizlikni ta’minlash hamda uning oqibatida
kelib chiqadigan xarajatlardan saqlanish bilan yuqori iqtisodiy o‘sishga erishishning
ijtimoiy-iqtisodiy yechimlari o’rganilgan. Olib borilgan tadqiqotlar natijalari asosida
mehnat muhofazasi jarayonlarini raqamlashtirishga oid tegishlicha takliflar va
tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
samaradorlik, korxona, mehnat muhofazasi, shikastlanish,
baxtsiz hodisa, hodim, salomatlik, kasb kasalliklari.
Hozirgi kunda jahon YaIMning 33 foizi aynan qurilish, sanoat va ishlab
chiqarishda yaratilmoqda. 2030 yilga kelib jami yaratilgan ish hajmi 65 foizga ortib
(8 trln. AQSh dollari) umumiy aylanma 15,5 trln. AQSh dollarini tashkil etishi
kutilmoqda
1
. 2024 yilda jahon sanoatida 780 million nafar ishchi-xodim band bo‘lib
umumiy ish kuchining 7,9 foizini tashkil etmoqda
2
. Bevosita mehnat faoliyati bilan
2 mln. nafar xodim ish joylarida bevaqt hayotdan ko‘z yummoqda. Shuningdek, 160
million nafar xodim ish jarayonida turli xil kasb kasalliklariga chalingan
3
. MDH
mamlakatlarida esa halokatli kasb kasalliklari soni 11 mingdan ortiq holatni tashkil
etgan. Kasbiy sog‘liq va xavfsizlik bilan bog‘liq vaziyatlar yiliga 65 ming nafar
xodimning o‘limga sabab bo‘lgan
4
. Tadqiqotchilar fikriga ko‘ra, dunyo bo‘yicha
umumiy zarar yiliga jahon YaIMning o‘rtacha 4 foiz (1,25 trln. AQSh
1
1http://www.globalconstruction2030.com/assets/press/2030/GC2030_Press_Release
2
ttps://constructionblog.autodesk.com/construction-industry-statistics/
https://data.worldbank.org/indicator/SL.TLF.TOTL.IN
3
https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/newsroom/news/WCMS_007969/lang--en/index.htm
4
http://www.ilo.org/moscow/areas-of-work/occupational-safety-and-ealth/WCMS_249278/lang--en/index.htm
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
414
dollari)yo‘qotilishiga olib kelmoqda. Shu jumladan, qurilish sanoatida yiliga 337
million baxtsiz hodisalar yuz berib umumiy zarar 890 mln. AQSh dollarini tashkil
etgan
5
.
Bugunki kunda jahon miqyosida kasbiy sog‘liq va xavfsizlikni ta’minlash
tizimining xalqaro integratsiyalashuvini tubdan takomillashtirish maqsadida o‘tish
davri iqtisodiyoti va rivojlanayotgan mamlakatlar sanoat ishlab chiqarishida xavfsiz
ish muhiti va madaniyatini shakllantirish asosiy vazifalardan hisoblanadi.
Shuningdek, yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan xavf-xatarlarni oldini olish va
aniqlashda raqamli texnologiyalardan samarali foydalanish, ishchilarning mushak
taranglashuvi va ruhiy zo‘riqish muammolarini hal qilish natijasida inson kapitalini
rivojlantirishga oid xalqaro ilmiy tadqiqotlar muhim islohotlardan biriga
aylangan[8].
O‘zbekistonda ham barcha soha tashkilotlarida baxtsiz hodisalar sonining
ortib borishi nafaqat ish beruvchiga iqtisodiy zarar keltirishi balki, ishchilar
hayotining yuqori xavf ostida qolishida ijtimoiy yo‘qotishlar hatto, hayotdan bevaqt
ko‘z yumish holatlari muntazam uchrab turibdi. Shunga ko‘ra, mehnat muhofaza
jarayonlarida xalqaro standartlarni joriy etish va baxtsiz hodisalarni oldini olishda
raqamli tehnologiyalarni qo‘llash muhim ahamiyat kasb etadi. Shu boisdan
Respublikamizdagi barcha sohaviy tashkilotlar va sanoat ishlab chiqarish
korxonalarida mehnat muhofazasi jarayonlarini samarali boshqarishda raqamli
texnologiyalardan foydalanish dolzarb hisoblanadi[7].
Sanoat ishlab chiqarishda mehnat muhofazasi va uni xavfsizligini ta’minlash
borasida ilmiy-tadqiqotlar olib borgan xorijiy iqtisodchi olimlardan K. Sulaymon, P
Xages, E. Ferett, D.Valterz, S. Villiams, N. Alkanam, M. Kxeni, K. Koji, J.
Serbitzer, X. Vua, K. Liu, L. Zang, J. Skebnevskiy, Yu.Vang kabilarning izlanishlari
diqqatga sazovor
6
.
5
Bilal Kaassis and Adel Badri. Development of a Preliminary Model for Evaluating Organizational Health and
Safety in small and medium-sized enterprises. Safety journal February 1.2023.
6
Khairuddin Sulaiman. A study of building Procurement Process as a potential tool to Enhance safety practice In the
construction industry Malaysia, 2008.; Phil Hughes, Ed Ferrett. Introduction to Health and Safety in Construction.
Second edition, Oxford, UK, 2008.; Stephen Williams. Health and safety in construction, London, UK, 2006.;
Nongiba Alkanam Kheni. Impact of health and safety management on safety performance of small and medium-sized
construction businesses in Ghana. Loughborough University, London, UK, 2008.; J. Serbitzer, X. Wua, Q.Liu, L.
Zhang, J. Skibniewski, Y. Wang. Prospective safety performance evaluation on construction sites. Accident Analysis
and Prevention, 2015.; Occupational health and safetyan annotated bibliography of research and related literature
(1998 - 2003).
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
415
Shunigdek, Buyuk Britaniya, AQSh, Yevropa Ittifoqi, Kanada, Yaponiya,
Xitoy, Rossiya, va Turkiya kabi iqtisodiyoti ilg‘or mamlakatlar tajribalari hamda bir
qator xalqaro tashkilotlar amaliyoti jumladan, BMTning Umumjahon inson
huquqlari dekloratsiyasi, BMTning Yangi ming yillik taraqqiyot dasturi (UN New
Millennium Goal), XMT, Xalqaro mehnat konferensiyasi, BSST, Xalqaro
ergonomika assotsiatsiyasi, BMT sanoatni rivojlantirish tashkiloti, tashkiloti, Global
kasbiy sog‘liq va xavfsizlik Koalitsiyasi (The Global Coalition for Safety and Health
at Work), Kasbiy sog‘liq bo‘yicha xalqaro komissiya (International Commision on
Occupational Health), 2030 yillar uchun qurilish sanoatining global bashoratlari (A
global forecast for the construction industry to 2030), Inson resurslari yillik hisoboti
(Human Resources Annual Report), Inson resurslari hisoboti (Human Resources
Report), Global sog‘liq 50/50 hisoboti (The Global Health 50/50 Report), Jahon ish
bilan ta’minlash ijtimoiy qarashlar trendi (World Employment Social Outlook
Trends), Jahon sog‘liq statistikasi (World health statistics), Scopus va Sciencedirect
platformasidagi bir qattor ilmiy maqolalar, hamda bir qator global indekslar tadqiq
etilgan.
Shu bilan birga, MDH mamlakatlari olimlaridan V.N.Bekasova, S.I. Borovik,
N.V. Glotova, V.G. Davlyatshin, V.G. Zelenkin, L.M. Kiseleva, I.S. Okrainskaya,
I.P. Palatinskaya, G.I.Belyakov, A.V. Xashkovskiy, N.A. Xusainova, V.V. Gafner,
O.N. Kulikov, Ye.I. Rolin, N.M. Fateeva, N.N. Malyarchuk, T.V. Sazanova,
M.V.Plotnikova, T.A. Gluxix, V.I. Grens, S.N. Glazunovalarning ilmiy ishlari
atroflicha o‘rganilgan
7
.
Mamlakatimiz olimlarining tadqiqotlarida ham iqtisodiyot tarmoqlarida
mehnat xavfsizligi ta’sirining
ayrim jihatlari o‘rganilgan. Xususan,
Q.Abdurahmonov, S.G‘ulomov, B.Umurzakov, Sh.Qurbaniyazov, D.Baxromova,
A.Igamberdiev, Sh.Xolmo‘minov, N.Aimbetov, T.Jiemurotov, O.Abdurahmonov,
A.Parmonov,
A.Igamberdiev,
G.Dadaev,
G.Abdurahmonova,
M.Qodirov,
7
Бекасова В.Н., Боровик С.И., Глотова Н.В., Давлятшин В.Г., Зеленкин В.Г., Киселева Л.М., Окраинская И.С.,
Палатинская И.П., Хашковский А.В. Безопасность жизнедеятельности В дипломных проектах. Окраинской
И.С., Челябинск, ЮУрГУ, 2007.; Феоктистова О.Г., Феоктистова Т.Г., Мерзликин И.Н. Безопасность
жизнедеятельности Организация охраны труда. – М.: Московский государственный технический университет
гражданской авиации, 2015.; Хусаинова Н.А., Гафнер В.В. Мониторинг становления профессиональной
компетентности учителя безопасности жизнедеятельности. Автореферат диссертации на соискание ученой
степени кандидата педагогических наук Екатеринбург – 2005.; Куликов О.Н., Ролин Е.И, Безопасность
жизнедеятельности в строительстве, Москва, Академия, 2009.; Фатеева Н.М., Малярчук Н.Н., Сазанова Т.В.,
Плотникова М.В., Глухих Т.А., Гренц В.И., Глазунова С.Н. Безопасность жизнедеятельности, Тюмень, 2012.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
416
I.Nigmatov, S.G‘oyibnazarov, M.Tojiev, D.Xudoev, Q.O‘lmasov, O.Qudratov,
S.Tairov, Z.Gaibnazarova, R.Saloxo‘jaev, Sh.Akramova va A.Magrupovlarning
ilmiy ishlari shular jumlasidandir
8
.
Ammo, sanoat ishlab chiqarish korxonalarida mehnat muhofazasi
jarayonlarini samarali tashkil qilish va boshqarishda raqamli texnologiyalardan
samarali foydalanish bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar yetarli emasligiga amin bo‘lamiz.
Shu jihatdan sanoat ishlab chiqarish korxonalarida mehnat muhofazasi jarayonlarini
samarali tashkil etishda raqamli texnologiyalardan foydalanish bo‘yicha tadqiqot
olib borish mazkur mavzuning dolzarbligini ko‘rsatadi[6].
Mamlakatimiz ishlab chiqarish sanoatida mehnat muhofazasi va xavfsizlikni
birinchi o‘ringa qo‘yish natijasida xavfsiz ish muhitini barpo etish zarur. Bu esa,
aynan ishchilar salomatligi va xavfsizlik munosabatlarini diversifikatsiyalash hamda
yangicha rivojlanish bosqichiga olib chiqish bilan ahamiyatlidir.
Mamlakatimiz ishlab chiqarish sanoatida ijtimoiy-iqtisodiy samaradorlikni
oshirishda kasbiy sog‘liq va xavfsizlikni ta’minlashning konseptual asoslarini
takomillashtirish masalalari bir qator innovatsiyalarga muhtoj. Sohada
raqobatbardoshlikni oshirish yo‘lida ta’lim, fan va amaliyotning (Education, Science
and Business) o‘zaro integratsiyalashuvi bo‘yicha xorijiy amaliyot muhim ahamiyat
kasb etmoqda.
Xorijiy mamlakatlar tajribasi, xalqaro tashkilotlar amaliyoti va yutuqlaridan
samarali foydalangan holda mamlakatimiz qurilish sanoatida inson hayotini saqlab
qolish, bilimlarini oshirish, turli xatarlardan himoya qilish va mehnat unumdorligini
oshirishda yagona ish tizimini tashkil etish ahamiyatlidir. Shu nuqtai-nazardan
qurilish sanoatida mehnat muhofazasi ning konvension mazmuni va yangi talqindagi
izohi, zamonaviy tushuntirishga oid yondashuvlari va ularga aniqliklar kiritish yoki
8
Ғойипназаров С.Б. Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликда меҳнатни муҳофаза қилишнинг илмий
асосларини такомиллаштириш, Тошкент, 2018.; Қурбаниязов Ш.К. Қурилиш материаллари саноатида
корпоратив бошқарувнинг ташкилий-иқтисодий механизминин жорий этиш самарадорлиги. Иқт. фан.
фалсафа доктори (PhD). илм. дар. олиш учун дисс. – Т.: ТДИУ, 2018. – 126 б.; Баҳромова Д.Б. Аҳолини
ижтимоий ҳимоялашнинг асосий йўналишларини иқтисодий-статистик таҳлили. Иқт. фан. фалсафа доктори
(PhD) илм. дар. олиш учун дисс.. – Т.: ТДИУ, 2018. – 151 б.; Аимбетов Н.Қ. Мураккаб экологик шароитда
иқтисодий ва ижтимоий жараёнларни моделлаштириш. Иқт. фан. доктори илм. дар. олиш учун дисс.. – Т.:
ТДИУ, 2000. – 278 б.; Жиемуротов Т.П. Корхона бошқаруви жараёнида ахборот таъминотини жорий этишни
такомиллаштириш. Иқт. фан. ном. илм. дар. олиш учун автореферат – Т.: ТДИУ, 2010. – 26 б.; Quvondiqova
D.E., Jumayeva H.Sh. Hayot faoliyati xavfsizligi, Navoiy 2013.; Пармонов А., Игамбердиев А., Дадаев Г.,
Қодиров М. Hayot Faoliyati Xavfsizligi, Nizomiy nomidagi toshkent davlat pedagogika universiteti, Toshkent 2007.;
Nigmatov I., Tojiyev M. Favqulodda vaziyatlar va fuqaro muhofazasi, Toshkent, Iqtisod-Moliya, 2011.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
417
kamchiliklarni to‘ldirish bilan konseptual asoslarini tubdan isloh qilish mumkin.
Buning uchun uch asosiy sektordagi mavjud kamchiliklarni aniqlab, ularni o‘zaro
uyg‘unlashuviga ko‘makalashuvchi imkoniyatlarni aniqlash lozim[4].
Ilmiy izlanishlar olib borishning globallashuv jarayonlarida tadqiqotlarning
asosiy iboralarini ingliz tilidagi halqaro qabul qilingan shakllarini tizimlash lozim.
Zero, mamlakatimiz qurilish sonatida ishchilarga qulay mehnat sharoitlarini barpo
etish, ularning xavfsizligini ta’minlashda “Mehnat muhofazasi”, “Mehnatni
muhofaza qilish”, “Hayot xavfsizligi”, “Fuqaro muhofazasi”, “Texnika xavfsizligi”,
“Yong‘in xavfsizligi”, “Hayot faoliyati xavfsizligi”, “Sanoat xavfsizligi” , “Hayot
faoliyat xavfsizligi”, “Mehnat muhofazasi va ishlab chiqarish xavfsizligi”, “Mehnat
sharoitlarini yaxshilash va mehnatni muhofaza qilish”, “Fuqarolar himoyasi va
mehnat muhofazasi”, “Mehnat muhofazasi va xavfsizlik”, “Fuqaro muhofazasi va
mehnatni muhofaza qilish”, “Xavfsizlik texnikasi”, “Elektr xavfsizligi”, “Hayot
faoliyati xavfsizligi va mehnat gigienasi” kabi turli shakldagi tushunchalar
qo‘llanilib kelinmoqda.
Mamlakatimiz ilm-fan tizimi yuqorida keltirilgan barcha so‘z birikmalarini
kasbiy sog‘liq va xavfsizlik (Helath and safety) tushunchasiga almashtirgan holda
ilmiy tadqiqotlarni olib borish quyidagi innovatsion yondashuvlarni o‘z ichiga olishi
lozim deb hisoblaymiz:
1. An’anaviy ilmiy tadqiqot usullari va yo‘nalishlaridan xalqaro reyting
agentliklar amaliyotiga o‘tish.
-Quantitative method;
-Harvard style;
-IEEE Referencing Style.
2. Xorijiy tillarni jumladan, ingliz tili va kompyuter texnologiyalarni
mukammal o‘zlashtirgan yosh olim va ilmiy tadqiqotchilar faoliyatini rivojlantirish.
Masalan, Scopus bazasida bir yilda o‘rtacha chop etilayotgan ilmiy maqolalar
hajmiga e’tibor beradigan bo‘lsak, holat quyidagicha:
-Ingliz tilida-40,255000 ta
-Nemis tilida-1,616000 ta
-Rus tilida -901,516 ta144
3. Xalqaro ilmiy qarashlar va nazariyalar bilan hozirgi kun mamlakatimiz
qurilish sanoati amaliyoti o‘rtasidagi tafovutning ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyatini
baholash[1].
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
418
4. Inson salomatligi, qulay mehnat sharoitlari, xavfsiz ish muhiti va
madaniyati, qurilish sanoati ijtimoiy-iqtisodiy samaradorligiga oid muhim bog‘liq
va mustaqil o‘zgaruvchilarni aniqlash.
Iqtisodiy zararlar indeksi:
▪ davolanish xarajatlari (ming. so‘m);
▪ erta nafaqaga chiqqan ishchilar uchun to‘lovlar (ming. so‘m);
▪ o‘lim xarajatlari (ming. so‘m);
▪ har bir jarohat uchun yo‘qotilgan ish soatlari oqibati zarar miqdori (ming.
so‘m);
▪ har bir jarohat uchun yo‘qotilgan ish kunlari oqibati zarar miqdori (ming.
so‘m);
▪ yo‘qotilgan ish haqi miqdori (ming. so‘m);
▪ atrof-muhitga yetkazilgan zarar miqdori (ming. so‘m);
▪ sug‘urta to‘lovlari miqdori (ming. so‘m);
▪ ishchi-xodimlarga to‘lanadigan kompensatsiyalar miqdori(ming. so‘m);
▪ baxtsiz hodisalar tufayli ko‘rilgan jami zarar miqdori ( ming. so‘m).
Ammo, xalqaro amaliyot ko‘proq Buyuk Britaniya va uning ittifoqchilari ilm-
fan yutuqlari asosida shakllangan bo‘lib, dunyo mintaqalarida yagona ta’lim tizimi
va amaliyoti bilan o‘zaro muvofiqlashgan holda e’tirofga molik yuksak natijalar
ilmiy maqolalar va nufuzli universitetlar darsliklarida o‘z aksini topgan. Demak,
mazkur natijalar orqali hozirgi kun mamlakatimiz oliy ta’lim tizimidagi milliy
harakatlarni qanchalik ulkan darajada isloh qilish lozimligini anglash qiyin emas.
Jadvalga ko‘ra mutlaqo yangicha tadqiqot va ta’lim yo‘nalishlari asosida dunyo
mintaqalarida raqobatbardosh kadrlar tayyorlashda ustunlikka ega bo‘layotgan
universitetar amaliyoti biz uchun izohsiz qoladi albatta[5].
Shu bilan birga qisqa muddatli o‘quv kurslari va treninglar, xalqaro diplom va
sertifikatlar joriy etish masalalari dolzarbligicha turibdi. 36 va 120 soatga
mo‘ljallangan qisqa o‘quv kurslarini bitirib xalqaro darajada mehnatni muhofaza
qilish mutaxassisligi asosida ishlash imkonini beruvchi sertifikatar va diplomlar
albatta shu sohada yangi ish o‘rinlarini barpo etilishi hamda kasb egalarini yagona
ibora ostida umumiy birlashishga erishishni ta’minlaydi.
Shu sababdan bugungi kuchli raqobat sharoitida har bir tashkilotda o‘lim xavfi
yuqori turuvchi ishlab chiqarish korxonalarida baxtsiz hodisalarni kamaytirish orqali
iqtisodiy samaradorlikni yanada oshirish mumkinligi va zarurligidan kelib chiqib, 2
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
419
muhim shart bajarilishi –
kasbiy sog‘liq va xavfsizlikni ta’minlash
hamda
uning
oqibatida kelib chiqadigan xarajatlardan saqlanish
bilan yuqori iqtisodiy o‘sish
kalitiga ega bo‘lishni asosiy maqsadga aylantirmoq lozim.
1-jadval
№
Mamlakat
Identifikatsiya tartibi
Identification method
1
AQSh
Ijtimoiy xavsizlik raqami
Social Security Number
2
Belgiya
Milliy qaydnoma raqami
National Register Number
3
Buyuk
Britaniya
Milliy sug‘urta raqami
National Insurance Number
4
Irlandiya
Shaxsiy davlat xizmatlari
raqami
Personal
Public
Service
Number
5
Kanada
Ijtimoiy sug‘urta raqami
Social Insurance Number
6
Koreya
Respublikasi
Rezidentlikni
qayd
etish
raqami
Resident's
Registration
Number
7
Qozog‘iston
Yagona
identifikatsiya
raqami
Individual
Identification
Number
8
Rossiya
Yagona
identifikatsiya
raqami
Individual
Identification
Number
9
Singapur
Shaxsni qayd etish milliy
kartasi
National Registration Identity
Card
10 Turkiya
Identifikatsiya raqami
Identification Number
11 Ukraina
Yagona
identifikatsiya
raqami
Individual
Identification
Number
12 Finlandiya
Shaxsni aniqlash kodi
Personal Identity Code
13 Fransiya
Ijtimoiy sug‘urta raqami
Social Insurance Number
14 Xitoy
Identifikatsiya kartasi
ID card
15 Hindiston
Yagona
identifikatsiya
raqami
Unique
Identification
Authority
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
420
16 Shveysiya
Shaxsni aniqlash raqami
Personal Identity Number
17 Yaponiya
Milliy identifikatsiya raqami
National
Identification
Number
Xorijiy mamlakatlarda ishchilarning ijtimoiy xavfsizlik va himoyalash milliy
tizimlarini o‘rgangan holda milliy ijtimoiy identifikatsiya raqamini joriy etish zarur.
Hozirgi kun amalda bo‘lgan OHSAS 18001:2007 kasbiy sog‘liq va xavfsizlik
standarti uch tomonlama integratsiyalashuvda korxona-tashkilotlar faoliyati bir
tomonda va xonadon-xovlilarda qurilish sanoati faoliyati bilan shug‘ullanayotgan
jismoniy shaxslarning sog‘lig‘ini saqlash va xavfsizligini ta’minlash ikkinchi
tomonda turgani yalpi muammolarni hal qilishda ojizlik qilmoqda.
Ishlab chiqarish korxona va tashkilotlarida mehnat muhofazasi asoslari
raqamlashtirishni isloh qilish orqali raqobatbardoshlikni oshirishda quyidagilarga
e’tibor qaratish lozim:
- “Sanoatda kasbiy sog‘liq va xavfsizlik” tushunchasini joriy etish;
- “Sanoatda kasbiy sog‘liq va xavfsizlikni boshqarish” tushunchasini joriy
etish;
- “Xavfsizlik birinchi o‘rinda” deb nomlanuvchi milliy harakatni joriy etish;
- “Sariq chiziq bu-xavf” deb nomlanuvchi milliy shiorni joriy etish;
- ishchilarga doimiy ravishda ish joylaridagi xavf-xatarlarning barcha mavjud
shakllari haqida to‘liq ma’lumot berib borish;
- mehnat muhofazasida kasbiy sog‘liqni saqlash va xavfsizlikni ta’minlash
ajralmas tushuncha sifatida qabul qilish;
- ish jarayonida uchraydigan risklarning barcha shaklarini baholash va ularni
oldini olishga xalqaro amaliyot tizimini joriy etish;
- xavfga kutilmaganda chalinish yoki sodir etish hatto odam tanlamasligi
oqibatida baxtsiz hodisa qayd etgan inson aynan, o‘zi bo‘lishi mumkinligini doimo
yodda tutish;
- bilimsizlik va e’tiborsizlikni bartaraf etib e’lon, yo‘riqnoma, belgi, buyruq
va tavsiyalarga doimo amal qilib qulay mehnat sharoitida xotirjam ishlash;
- ish jaryonida o‘zi va boshqa ishchilar uchun xavfli hudud yoki ish muhitini
tuzoq sifatida qurishning oldini olish;
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
421
- sanitariya va gigiena qoidalariga past nazarda qaramasdan professional
kasalliklarga uchrashdan muntazam himoyalanish;
- sodir bo‘layotgan baxtsiz hodisa va qayd etilayotgan o‘limdan har bir ishchi
jabrlanayotgan shaxsning o‘rnida bo‘lishi mumkinligidan saboq olib korporativ
javobgarlikni keskin oshirish;
- trening va o‘quv kurslarida faollik bilan ishtirok etish shuningdek, natijalar
qoniqarsiz bo‘lsa, takroriy o‘qishdan bosh tortmaslik[3].
XMT standartlariga muvofiqlashtirilgan holda milliy tizimning konseptual
asoslarini xalqaro amaliyot va ilmiy-texnika tarqqiyoti bilan uyg‘unlikda bog‘lash
mumkin. Avvalambor, milliy qonunchilik tizimi, korxonalar ish jarayonlaridagi
xavfsizlik tizimi va ularga qo‘yiladigan talablar keng doiradagi hamkorlik
murojaatlari natijasida yangicha tus olishi jahon amaliyotida allaqachon o‘z isbotini
topgan.
Xalqaro ko‘rgazmalar va amaliy tadbirlar misolida agar o‘rganadigan bo‘lsak,
unda mahalliy ishchi-xodimlarimizning ishtirok etishi kun tartibidagi dolzarb
masalalarning mohiyati, erishilgan yangi natijalar va kelajak istiqboldagi rejalarni
amalga oshirish yo‘l xaritalarini tezda anglab olish imkoniyatlarini beruvchi yuksak
yutuqlarimiz bo‘lishi mumkin.
Konsepsiyaning 7 ta oltin qoidasini chuqur o‘rgangan holda mamlakatimiz
sanoat korxona va tashkilotlarida “
Sog‘liq va xavfsizlik xizmati dasturi
”
ishlab
chiqildi. Dastur 11 qismdan iborat bo‘lib, ish jarayonida ishchi-xodimlar sog‘liq va
xavfsizlik munosabatlarining ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyatini to‘liq qamrab olgan
(3.2.1-ilova).Unga ko‘ra:
1- qism. Ish muhitini baholash
2-qism. Xavf-xatar va tahdidlar
3-qism. Ishchilar sog‘lig‘i va xavfsizligiga investitsiya sarflash
4-qism. Samaradorlikka to‘sqinlik qiluvchi omillar
5-qism. Qurilish materiallarini ishlab chiqaruvchi jarayonlar
6-qism. Qurilish jarayonlari
7-qism. Boshqaruv tizimi
8-qism. Xalqaro hamkorlik va integratsiyalashuv
9-qism. Zararlar bo‘yicha hisob-kitoblar yuritish
10-qism.Samaradorlik
11-qism. Kutilayotgan natijalar.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
422
Ushbu dastur xalqaro amaliyotga mos ravishda ishlab chiqilib o‘z ichiga qator
ishlanmalarni qamrab olgan. Bu esa, “Vision zero” Konsepsiyasi talablarini
mamlakatimiz sanoat korxona va tashkilotlar amaliyotiga qo‘llash orqali ijtimoiy-
iqtisodiy samaradorlikni oshirish uchun umumiy imkoniyatlarini kengaytiradi. Bu
esa, o‘z-o‘zidan mamlakatimiz qurilish sanoatida inson kapitalini rivojlantirishga
yangi yo‘lak ochadi[2].
Mehnat muhofazasi jarayonlarini raqamlashtirishga oid quyidagi takliflarni
ilgari surish mumkin:
- ishchilarni ilk xavfsizlik talablari bilan tanishtirish;
- ishchi-xodimlarni sog‘lig‘i, bilimi, tajribasi, malakasi va toifasiga qarab
mehnatga yollash;
- ishchi-xodimlar ijtimoiy sug‘urta raqamini taqdim etgandagina ish joyiga
kiritish;
- ishchi-xodimlar xavfsiz ish faoliyatini olib borish testidan o‘tgan holatda
beriladigan “maxsus ruxsatnoma” (Card) taqdim etgan holatda ish hududiga kirishga
ruxsat etish;
- ishchilarga istalgan oddiy ko‘ringan xavfli hodisa sodir bo‘lsa-da, u haqda
rahbariyatga xabar berish majburiyatini yuklash.
Ishlab chiqarish ijtimoiy-iqtisodiy samaradorligini oshirishda mehnatni
muhofaza qilish va xavfsizlikni ta’minlash bo‘yicha quyidagi jiddiy muammolar
ahamiyatli hisoblanadi:
-Mazkur sohaga oid me’yorlar va talablarning global kasbiy sog‘liq va
xavfsizlik Koalitsiyasi amaliyotiga mos kelmasligi;
-Ish jarayonida kasbiy sog‘liq va xavfsizlik xizmati uchun moliyaviy
ajratmalarning qisqartirilishi yoki taqsimot rejasiga umuman kiritilmasligi;
-Mehnat muhofazasi inspektorlarining zamonaviy bilim va ko‘nikmalari
xalqaro amaliyotga mos kelmasligi;
-Ish jarayonida “Risk analizi”ni o‘tkazmasdan ishchilarga ish boshlashga
ruxsat berish;
-Ishchilarni majud xavf-xatarlardan muntazam ravishda ogohlantirish ularni
yetarli darajada ma’lumot olishlari bo‘yicha turli shakldagi xavfsizlik belgilarining
mavjud emasligi;
-Jarohatlarni nol darajagacha pasaytirish bo‘yicha chora-tadbirlar ishlab
chiqilmagan;
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
423
-Sanitariya va gigiena xizmatini professional darajada tashkil etish yuzasidan
ishchilar bilimini oshirish va ijtimoiy munosabatlari chegarasining buzilishi;
-Ish joylarida raqobatbardoshlik va inklyuziv rivojlanishni ta’minlashga
qaratilgan sog‘liq va xavfsizlik dasturining mavjud emasligi;
-Xorijiy tajribalar va hozirgi kun xalqaro amaliyot asosida ijtimoiy-iqtisodiy
samaradorlikni oshirish yuzasidan bilim va ko‘nikmalarni takomillashtirish
bo‘yicha o‘quv qo‘llanamalarining yetarli emasligi;
-Ish joylarida ishchilar o‘rtasida ijtimoiy munosabatlarining keskin tus olib
borishi.
-Ishchilar sog‘liq holatini muntazam monitoring qilib borish, ular bilim va
ko‘nikmalarini rivojlantirish, ustoz-shogird munosabatlarini yaxshilashga
investitsiya hajmining yetarli darajada emasligi sabab bo‘lmoqda.
Xulosa
Xodimlarning ish joyidagi xavfsizligini ta’minlashda mehnat muhofazasi va
mehnat xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha olib borilgan ishlar natijasida quyidagi
xulosalarga kelindi:
Sanoat ishlab chiqarishda mehnat muhofazasi va mehnat xavfsizligini
ta’minlash ish joylarida ishchi-xodimlarning turli kasalliklarga chalinishini tartibga
solish, baxtsiz hodisalarni nol darajagacha pasaytirish, favqulodda xatarli vaziyatlar
yaratmaslik natijasida xavfsiz ish muhiti va madaniyatini rivojlantirib resurlardan
takror foydalanishning oldini olish bo‘yicha ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarni
targ‘ib qiladi.
Mehnat muhofazasi va mehnat xavfsizligi munosabatlari qator iqtisodchi
olimlar, xorijiy tajribalar va hozirgi kun xalqaro amaliyotni o‘rgangan holda
quyidagi mualliflik ta’rifi ishlab chiqildi: ”mehnat muhofazasi va xavfsizlik - bu ish
joylarida mavjud xavfning yuqori darajada ahamiyatligini bildiruvchi sariq qalin
chiziqlar chizish orqali ishchi-xodimlarni xatarlardan muntazam ogohlantirish, turli
darajadagi professional kasalliklar va baxtsiz hodisalarning oldini olish natijasida
umumiy ijtimoiy-iqtisodiy samaradorlikni ta’minlash tizimidir.”
“2017-2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta
ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasida” ishchi-xodimlarning ijtimoiy
munosabatlarini ishchi-xodimlarning ijtimoiy munosabatlarini takomillashtirish
masalalari dolzarb vazifalar qatoridan o‘rin olgan bo‘lib, qurilish sanoatida
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
424
raqobatbardoshlikni oshirish, salomatlikni ta’minlash, qulay mehnat sharoitlarini
yaratish, ishchilar salomatligini ta’milash, turli xavf-xatarlardan xoli ish muhitlarini
tashkil etish, ishchilar malakasini oshirish va ularni o‘quv-trening kurslarida qayta
o‘qitish borasida xalqaro hamkorlikni kengaytirish masalalari ilgari surilgan.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017 yil 27 areldagi
“Mehnatni muhofaza qilish sog‘asidagi xizmatlar bozorini yanada rivojlantirish
to‘g‘risida”gi qarori // O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2017 yil,
17-son.
2.
”Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarni va xodimlar salomatligin boshqa
xil zararlanishini tekshirish va hisobga olish to‘g‘risida”gi nizom // O‘zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1997 yil 6 iyundagi “Ishlab chiqarishdai
baxtsiz hodisalarni va xodimlar salomatligin boshqa xil zararlanishini tekshirish va
hisobga olish to‘g‘risida nizom to‘g‘risida”gi qarori // http: // lex.uz.
3.
A.Zikriyoev. Monorgafiya. Inson kapitalini rivojlantirishda kasbiy sog‘liq
va mehnat xavfsizligini ta’minlash [Matn] «ZUXRA BARAKA BIZNES», 2022-
205 bet.
4.
Bilal Kaassis and Adel Badri. Development of a Preliminary Model for
Evaluating Organizational Health and Safety in small and medium-sized enterprises.
Safety journal February 1, 2018.
5.
Xusainova
N.A.,
Gafner
V.V.
Мониторинг
становления
профессионалной компетентности учителя безопасности жизнедеятелности.
Автореферат диссертатсии на соискание ученой степени кандидата
педагогических наук Екатеринбург – 2005.; Куликов О.Н., Ролин Е.И,
Безопасност жизнедеятелности в строителстве, Москва, Академия, 2009.
6.
G‘oyipnazarov S.B. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikda mehnatni
muhofaza qilishning ilmiy asoslarini takomillashtirish. Iqt. fan. falsafa doktori
(PhD). ilm. dar. olish uchun diss.. – T.: TDIU, 2018. Toshkent, 2018.
7.
http://www.gov.uz (O‘zbekiston Respublikasi Hukumati).
8.
http://www.stat.uz (O‘zbekiston Respublikasi Davlat Statistika
qo‘mitasi).
