“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
305
BANK AUDIT JARAYONLARI VA UNING SIFATINI OSHIRISHGA QARATILGAN
TASHABBUSLAR.
Komilov Azizbek To’lqin o’g’li
70410501 - Bank ishi va auditi magistranti
Annotatsiya:
Tadqiqotning asosiy obyekti sifatida banklarda amalga oshirilayotgan audit
jarayonlari va uning sifatini oshirishga qaratilgan tashabbuslar ko‘rib chiqiladi. O‘zbekistonning
moliyaviy tizimida auditning o‘rni va rolini chuqur o‘rganish bu sohadagi kamchiliklarni bartaraf
etish va zamonaviy auditorlik texnologiyalarini tatbiq etishda muhimdir. Tadqiqotda
O‘zbekistonning moliya institutlaridagi audit faoliyatini takomillashtirishga yo‘naltirilgan
huquqiy va tashkiliy islohotlar tahlil qilinadi.
Kalit so’zlar:
Innovatsion texnologiyalar, audit samaradorligi, moliyaviy barqarorlik, audit
metodologiyasi, moliyaviy hisobotlar.
KIRISH:
Tadqiqotning asosiy obyekti sifatida banklarda amalga oshirilayotgan audit jarayonlari va
uning sifatini oshirishga qaratilgan tashabbuslar ko‘rib chiqiladi. O‘zbekistonning moliyaviy
tizimida auditning o‘rni va rolini chuqur o‘rganish bu sohadagi kamchiliklarni bartaraf etish va
zamonaviy auditorlik texnologiyalarini tatbiq etishda muhimdir. Tadqiqotda O‘zbekistonning
moliya institutlaridagi audit faoliyatini takomillashtirishga yo‘naltirilgan huquqiy va tashkiliy
islohotlar tahlil qilinadi.
Auditorlik faoliyatining poydevori – bu auditning murakkab mexanizmlari va uslublari,
shuningdek, banklarning turli xil audit masalalari yuzasidan duch keladigan muammolarini hal
qilishda qo‘llaniladigan texnik vositalar va usullardir. Tadqiqotda, ayniqsa, ichki auditning tizimi,
uning samaradorligi va banklar tomonidan ularni amalga oshirishdagi o‘zgarishlar hamda o‘ziga
xosliklar o‘rganiladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Bank auditini amalga oshirish uchun qabul qilingan qonunlar bank tizimini nazorat qilish va
xalqaro moliyaviy hisobotlash standartlariga muvofiqlikni ta'minlashga qaratilgan. Ushbu
qonunlar auditorlarning professionalligini oshirish va audit jarayonlarini yanada samarali tashkil
qilish uchun zarur bo‘lgan talablarni belgilaydi. O‘zbekiston Respublikasida bank auditining
huquqiy asoslari bir qancha muhim qonunlar, nizomlar va qarorlar bilan mustahkamlanadi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
306
Banklardagi ichki tekshiruvlarni tashkil etish va boshqarish uchun eng muhim hujjatlardan biri
bu 2021-yil 12-mayda qabul qilingan 'Tijorat banklarining ichki auditiga qo‘yiladigan talablar
to‘g‘risida'gi nizom hisoblanadi.. Ushbu nizom, tijorat banklarida ichki auditning rivojlanishiga
yordam beradi va auditorlarga o‘z ishlarini mustaqil va samarali olib borish imkoniyatini yaratadi.
Ichki audit - bu bankning pul ishlari qanchalik yaxshi ketayotgani, ishlari to'g'ri amalga
oshirilayotgani va hamma narsa nazorat ostida ekanligini tekshirishdir. Bu nizom banklarga ichki
auditni qanday qilib to'g'ri tashkil qilish kerakligini ko'rsatadi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Tadqiqotning asosiy ilmiy qimmati audit jarayonlarini tizimli ravishda o‘rganish
orqali yangi usullarni ishlab chiqish va ularni amalda qo‘llash imkoniyatlarini ochib
berishidadir. O‘zbekistonda auditni takomillashtirish borasida olib borilayotgan
islohotlarning ilmiy asoslari o‘rganilib, ushbu jarayonlarning bank sektoriga ta’siri
yanada kengroq baholanadi.
Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi banklardagi audit sifatini oshirish va uni
xalqaro audit standartlariga moslashtirish yo‘llarini o‘rganish hamda bu borada
amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqot natijalari bank auditorlari va
moliyaviy tashkilotlar uchun yangi, zamonaviy audit metodlari haqida bilimlar
berishga xizmat qiladi. Shuningdek, ushbu tadqiqot natijalari moliyaviy natijalar
auditini yaxshilash bo‘yicha davlat siyosatini shakllantirishga yordam beradi.
TAHLIL VA NATIJALAR
Bank auditi sohasidagi normativ-huquqiy asos sifatida xalqaro auditorlik
standartlarining ahamiyati tobora oshmoqda. IFAC va IAASB tomonidan ishlab
chiqilgan standartlar, bank auditi jarayonlarining sifatini oshirish, auditorlik
xulosalarining ishonchliligini ta’minlash va moliyaviy hisobotlarning shaffofligini
ta’minlashga qaratilgan. Maqolada xalqaro auditorlik standartlarining O‘zbekiston
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
307
bank tizimidagi qo‘llanilishining amaliy jihatlari, milliy qonunchilik bilan ularning
o‘zaro ta’siri va bu boradagi kelajak istiqbollari muhokama qilinadi
1- jadval
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki qarorlari va tijorat banklarining
ichki auditiga qo‘yiladigan talablar
Hujjat
Nima haqida?
Nima uchun muhim?
Qaror
№3432
Banklarda qanday
tekshiruvlar o‘tkazish kerakligi
Banklarning ishonchliligi va
shaffofligini ta’minlash uchun
Qaror
№982-4
Auditorlar qanday
bilimlarga ega bo‘lishi
kerakligi
Auditning sifatini oshirish va
xatoliklarni kamaytirish uchun
Nizom
Bank ichida qanday nazorat
bo‘lishi kerakligi
Bankning moliyaviy
barqarorligini ta’minlash uchun
Manba: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining qarorlari va nizomlari.
Bank auditining huquqiy asoslari – Bank tizimida moliyaviy nazoratni amalga oshirish, mustaqil
auditorlik tekshiruvlarini o'tkazish va audit jarayonlarini optimallashtirish uchun zarur bo'lgan
normativ-huquqiy hujjatlar to'plamidan tashkil topgan. Normativ-huquqiy bazasi tijorat
banklarining ichki auditiga qo‘yiladigan talablar va O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining
qarorlari bilan belgilanadi va auditni yuqori darajada amalga oshirish, auditorlarning malakasini
oshirish, audit jarayonlarini shaffof qilishga qaratilgan bo‘lib, audit faoliyatining sifatini
yaxshilashni maqsad qilgan [2].
Shuningdek, tadqiqot O‘zbekistonning bank tizimida auditorlik jarayonlarini
yanada samarali tashkil etish uchun risk asosida auditni joriy etish bo‘yicha ilmiy
tavsiyalarni o‘z ichiga oladi. Xavf asosidagi audit auditorlarga moliyaviy xatarlarni
aniqlab, shunga mos audit rejasini tuzish imkonini beradi. Bu xalqaro amaliyotda
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
308
o‘zini oqlagan usul bo‘lib, O‘zbekistonda ham auditorlik jarayonlarini
takomillashtirishga xizmat qiladi.
2-jadval
Auditda yuqori darajadagi texnologiyalar ta’siri
Texnologiya
Funksiyasi
Audit jarayoniga ta’siri
Sun’iy
intellekt
Ma’lumotlarni
avtomatlashtirilgan tahlil
qilish
Xatoliklarni aniqlash va audit
jarayonini tezlashtirish imkonini
beradi.
Big Data
Katta hajmdagi
ma’lumotlarni boshqarish
Moliyaviy xatarlarni oldindan
aniqlash va baholash imkonini
yaratadi.
Blockchain
Ma’lumotlarni
o‘zgartirilmasligini
ta’minlash
Audit jarayonlarining
shaffofligini oshiradi va
firibgarlikni kamaytiradi.
Manba
Deloitte (2021). Technology Trends in Auditing: Enhancing Effectiveness with AI. Deloitte
Insights.
IAASB (2020). The Role of Technology in Audit Transformation. International Auditing and
Assurance Standards Board.
PwC (2020). Big Data Analytics and Risk Assessment in Auditing. PricewaterhouseCoopers.
KPMG (2020). Blockchain in Auditing: Opportunities and Challenges. KPMG Reports.
Tadqiqotning muhim jihatlaridan biri empirik yondoshuvlarning amaliyoti va bu
orqali yangi bilimlarni ishlab chiqishdir. Xalqaro tajribalar ko‘rsatadiki, auditning
shaffofligi va samaradorligi audit jarayonlarida zamonaviy metodlardan
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
309
foydalanishga bog‘liq. Xususan, Blockchain texnologiyasi audit jarayonlarini
yanada ishonchli va shaffof qilish uchun ilmiy asos sifatida tadqiqotda o‘rganiladi.
Bu texnologiya orqali moliyaviy hisobotlarning o‘zgartirilish ehtimoli deyarli yo‘q
bo‘ladi. IAASB (2020) tadqiqotida ushbu texnologiyaning auditorlik amaliyotidagi
qo‘llanilishi orqali moliyaviy firibgarlik holatlari 40 foizga kamayganligi qayd
etilgan (IAASB, 2020).
XULOSA VA TAKLIFLAR
Xulosa qilib aytganda O‘zbekiston bank tizimida texnologiyalarni joriy etishning yana bir
muhim afzalligi shundaki, ular audit jarayonini avtomatlashtirib, inson omilidan kelib chiqadigan
xatoliklarni kamaytiradi. Masalan, blokcheyn texnologiyasi yordamida banklar o‘zlarining
moliyaviy ma'lumotlarini xavfsiz va o‘zgarmas tarzda saqlashlari mumkin. Bu esa audit jarayonida
ma'lumotlarga ishonchlilikni ta'minlaydi. Shu bilan birga, bulutli texnologiyalar auditorlarga
ma'lumotlarga global miqyosda tez va oson kirish imkoniyatini yaratadi, audit jarayonlarini
yanada samarali qiladi
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Auditorlar Palatasi
(2021). Audit faoliyatini tartibga solish to‘g‘risidagi
qonun. Tashkent.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki
(2023). Bank auditining
normativ-huquqiy asoslari. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki.
3.
IAASB
(2020). International Standards on Auditing (ISA). Available at:
4.
Deloitte
(2021). Auditing in the age of AI: How technology is shaping the
future of auditing. Available at:
5.
Basel Committee on Banking Supervision (BCBS)
(2017). Basel III:
Finalising post-crisis reforms. Available at:
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
310
6.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy Banki
(2021). Audit metodologiyalari
va auditorlik jarayonlarini rivojlantirish. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy
Banki.
7.
International Auditing and Assurance Standards Board (IAASB)
(2020).
International Standards on Auditing (ISA) 315: Identifying and Assessing
Risks of Material Misstatement. Available at:
8.
The Institute of Internal Auditors (IIA)
(2021). International Professional
Practices Framework (IPPF). Altamonte Springs, FL: IIA.
9.
Hayes, R., Dassen, R., Schilder, A., and Wallage, P.
(2022). Principles of
Auditing: An Introduction to International Standards on Auditing. 4th ed.
London: Pearson Education.
10.
Merton, R.C.
(2018). Risk Management in Financial Institutions. Harvard
Business Review, 6(4), 75–89.
11.
OECD
(2021). Enhancing Bank Supervision in Emerging Markets. Paris:
OECD nashriyoti.
12.
PwC (PricewaterhouseCoopers)
(2021). Future of Banking: Audit
Innovations in Financial Institutions. London: PwC Research.
13.
Deloitte
(2022). Emerging Trends in Audit Technologies for the Banking
Sector. Deloitte Insights.
14.
EY (Ernst & Young)
(2020). Audit Excellence in Developing Markets:
Uzbekistan Case Study. EY Global Reports.
