“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
446
TERGOV EKSPERIMENTINI O‘TKAZISH TAKTIKASI
Mamanarov Xaitmurat
Termiz davlat universiteti, yuridik fakulteti o’qituvchisi
Annotatsiya
Mazkur maqolada tergov eksperimentini o‘tkazishning kriminalistik taktikasi,
uning o‘rni va ahamiyati haqida so‘z yuritiladi. Tergov eksperimentini tashkil etish
va o‘tkazish usullari, asosiy qoidalari hamda ulardan samarali foydalanish yo‘llari
tahlil qilinadi. Tergov eksperimenti jinoyatlarni tergov qilish jarayonida muhim
o‘rin tutadi. U voqealar rivojini aniqlash, dalillarni tekshirish va turli versiyalarni
isbotlash maqsadida o‘tkaziladi. Mazkur protsessual harakat tergovchini voqea
tafsilotlarini aniqlashga imkon beruvchi metodikaga asoslanadi. Tergov
eksperimenti yuqori aniqlik va ehtiyotkorlikni talab qiladi. Uni o‘tkazish uchun
maxsus taktika va usullar qo‘llanilib, jarayonning qonuniylik va ob’ektivlik
tamoyillariga rioya qilinadi. Ushbu maqolada tergov eksperimentining taktik
asoslari, uni amalga oshirishda qo‘llaniladigan asosiy qoidalar va usullar tahlil
qilinadi.
Kalit so’zlar.
Eksperiment, tergov, taktika, tanib olish, tergov eksperimentini
o‘tkazishga tayyorgarlik ko‘rish, tergov eksperimentini o‘tkazish tartibi, taktikasi,
natijalar, rasmiylashtirish.
Abstract
This article discusses the forensic tactics of conducting an investigative
experiment, its role and significance. The methods of organizing and conducting an
investigative experiment, the main rules and ways of their effective use are analyzed.
An investigative experiment plays an important role in the process of investigating
crimes. It is conducted to determine the course of events, verify evidence and prove
various versions. This procedural action is based on a methodology that allows the
investigator to determine the details of the incident. An investigative experiment
requires high accuracy and caution. Special tactics and methods are used to conduct
it, and the principles of legality and objectivity of the process are observed. This
article analyzes the tactical foundations of an investigative experiment, the main
rules and methods used in its implementation.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
447
Keywords.
Experiment, investigation, tactics, recognition, preparation for
conducting an investigative experiment, procedure for conducting an investigative
experiment, tactics, results, formalization.
KIRISH
Tergov eksperimenti jinoyatlarni tergov qilish jarayonida muhim tergov
harakatlaridan biri hisoblanadi. Bu usul jinoyat qanday sodir etilganligini aniqlash
yoki tergovchi tomonidan ilgari surilgan farazlarni tasdiqlash yoki rad etish uchun
amalga oshiriladi. Tergov eksperimenti orqali jinoyatchi yoki guvohlarning
harakatlari, jinoyat sodir bo‘lgan vaqt va joy sharoitlarini qayta tiklash imkoniyati
tug‘iladi.
Tergov eksperimenti jinoyatga oid harakatlarni qayta tiklash orqali dalillarni
tasdiqlash va ularni to‘g‘ri talqin qilish uchun amalga oshiriladi. Bu jarayonda
tergovchi voqea tafsilotlarini chuqur o‘rganadi va bu ma’lumotlar keyinchalik
tergovning to‘g‘ri olib borilishi uchun muhim bo‘ladi. Tergov eksperimentini
muvaffaqiyatli o‘tkazish uchun bir qator taktika va qoidalar mavjud.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Tergov eksperimenti bo‘yicha ilmiy va amaliy adabiyotlar ushbu protsessual
harakatning turli jihatlarini yoritib beradi. A. R. Belkin va boshqa mutaxassislarning
ishlarida tergov eksperimentini tashkil qilish va o‘tkazish metodikasi keng
o‘rganilgan. Masalan, ularning tadqiqotlarida tergov eksperimenti quyidagi
maqsadlarda amalga oshirilishi qayd etilgan:
Dalillarni tasdiqlash yoki rad etish: Hodisa tafsilotlarini aniqlash uchun avval
topilgan dalillarga aniqlik kiritish.
Voqea rivojini modellashtirish: Hodisaning qanday yuz berganini o‘rganish
va uning mexanizmini aniqlash.
Turli versiyalarni tekshirish: Hodisa bilan bog‘liq taxminlarni sinovdan
o‘tkazish.
Adabiyotlarda tergov eksperimenti quyidagi asosiy qoidalarga tayanadi:
Eksperimentning qonuniyligi: Har bir harakat qonuniy asosda o‘tkazilishi va
protsessual qoidalarga muvofiq bo‘lishi lozim.
Aniqlik va ehtiyotkorlik: Eksperiment paytida aniqlik bilan dalillar to‘planishi
va ularning buzilmasligi ta’minlanadi.
Tergov versiyalarini tasdiqlash: Eksperiment tergovchi tomonidan ishlab
chiqilgan versiyalarni isbotlash yoki rad etish maqsadida olib boriladi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
448
Ushbu maqolada tergov eksperimentini o‘tkazish bo‘yicha quyidagi
metodologik yondashuvlardan foydalanildi:
Nazariy tahlil: Kriminalistika bo‘yicha ilmiy manbalar va amaliy tavsiyalar
o‘rganildi.
Taqqoslash: Turli tergov eksperimentlari natijalari tahlil qilinib, ularning
samaradorligi baholandi.
Case-study: Tergov amaliyotidagi konkret holatlar o‘rganildi va ular asosida
tavsiyalar ishlab chiqildi.
Praktik kuzatuv: Eksperiment jarayonida yuzaga keladigan muammolar va
ularni hal qilish usullari ko‘rib chiqildi.
NATIJALAR
Tergov eksperimenti bir qator muhim maqsadlarni ko‘zlaydi:
1. Jinoyat qanday sodir bo‘lganini tushunish: Tergovchi jinoyatning qanday
sodir bo‘lganligini aniqlash uchun voqealarni qayta tiklaydi. Jinoyatchi yoki
guvohlarning harakatlari va hodisa joyidagi sharoitlar o‘rganiladi.
2. Tergov farazlarini tasdiqlash yoki rad etish: Tergovchi tomonidan ilgari
surilgan farazlarni tergov eksperimenti orqali tasdiqlash yoki rad etish mumkin. Bu
farazlar jinoyatchining qaerda bo‘lgani, qanday harakat qilgani va qanday
vositalardan foydalanganini o‘z ichiga olishi mumkin.
3. Dalillarning ishonchliligini tekshirish: Tergov eksperimenti orqali olingan
dalillarning haqiqiyligini yoki ularning boshqa tafsilotlar bilan qanday bog‘liqligini
aniqlash mumkin. Bu jarayonda tergovchi turli xil sharoitlarni modellashtiradi va
dalillarning hodisaga qanday ta’sir ko‘rsatganini o‘rganadi.
4. Guvoh ko‘rsatmalarining to‘g‘riligini tekshirish: Jinoyat sodir bo‘lgan
vaqtda guvohlar tomonidan berilgan ko‘rsatmalar tergov eksperimenti yordamida
tekshiriladi. Bu orqali guvohlarning so‘zlariga qanchalik ishonchli ekani aniqlanadi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
449
Tergov eksperimenti jarayonida quyidagi qoidalarga rioya qilinishi
lozim:
1. Tayyorlov bosqichi
Tergov eksperimenti oldindan rejalashtirilishi kerak. Bu bosqichda tergovchi
eksperiment o‘tkazish joyini, ishtirokchilarni va eksperiment davomida
qo‘llaniladigan vositalarni aniq belgilab olishi kerak. Tayyorlov bosqichida
shuningdek, eksperiment o‘tkazish sharoitlari, vaqti va zarur jihozlar ham
rejalashtiriladi.
- Eksperimentni rejalashtirish: Tergovchi tergov eksperimentini o‘tkazishdan
oldin, unga qanday tayyorgarlik ko‘rishni rejalashtiradi. Bu reja eksperimentni
qanday o‘tkazish, kimni jalb qilish va qanday maqsadga erishishni belgilaydi.
- Eksperimentda ishtirok etuvchilarni tanlash: Tergov eksperimentida
guvohlar, jabrlanuvchilar, gumondorlar yoki boshqa tergovchilar ishtirok etishi
mumkin. Har bir ishtirokchining roli oldindan belgilanishi va ular eksperiment
davomida qanday vazifalarni bajarishini aniqlab olish kerak.
2. Aniqlik va haqqoniylik qoidasi
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
450
Tergov eksperimenti jarayonida jinoyat sodir bo‘lgan sharoitlar va voqealar
iloji boricha to‘g‘ri va aniq qayta tiklanishi kerak. Voqealarning haqqoniy tiklanishi
tergov eksperimentining ishonchli bo‘lishini ta’minlaydi. Bu jarayonda voqea
tafsilotlariga e’tibor berilishi, shuningdek, dalillar va ko‘rsatmalarni to‘g‘ri
moslashtirish lozim.
- Voqeani haqqoniy tiklash: Eksperiment davomida jinoyat joyi va sharoitlari
to‘liq qayta tiklanishi lozim. Masalan, hodisa joyidagi yorug‘lik darajasi, ovozlar va
boshqa tafsilotlar iloji boricha haqiqiy sharoitga mos bo‘lishi kerak.
- Dalillarni aniqlik bilan o‘rganish: Tergovchi jinoyat sodir bo‘lgan paytdagi
har bir detalni aniq tekshirishi kerak. Masalan, o‘lchamlar, masofalar, tezlik va
harakatlar haqida aniq ma’lumot olish uchun maxsus o‘lchov vositalari qo‘llaniladi.
3. Tizimli yondashuv qoidasi
Tergov eksperimenti izchil va tizimli tarzda amalga oshirilishi kerak. Har bir
bosqich oldindan belgilanib, ishtirokchilarning harakatlari aniq rejalashtiriladi.
Eksperiment jarayonida har bir detal va o‘zgarish qayd etilishi lozim.
- Eksperimentning izchil o‘tkazilishi: Tergovchi eksperimentni dastlabki
bosqichdan to yakuniy bosqichgacha aniq reja asosida o‘tkazadi. Har bir qadam
muhim bo‘lib, ular izchil tarzda o‘rganiladi.
- Natijalarni qayd qilish: Eksperiment davomida tergovchi har bir natijani
yozib borishi kerak. Bu natijalar keyinchalik tergov jarayonida dalil sifatida
foydalanilishi mumkin.
4. Xavfsizlik qoidasi
Tergov eksperimenti davomida xavfsizlik qoidalariga qat'iy rioya qilish zarur.
Eksperiment vaqtida ishtirokchilarning xavfsizligini ta’minlash uchun kerakli
choralar ko‘rilishi kerak, ayniqsa, jinoyatchi tomonidan xavf tug‘dirishi mumkin
bo‘lgan holatlarda alohida e’tibor berilishi lozim.
- Xavfli vaziyatlardan qochish: Agar tergov eksperimenti davomida shaxsiy
xavfsizlikka tahdid bo‘lsa, tergovchilar xavfsizlik choralarini ko‘rishlari shart. Agar
jinoyatchi qurollangan bo‘lsa yoki jinoyat joyi xavfli bo‘lsa, tegishli kuch ishlatish
xizmatlari jalb qilinishi mumkin.
- Xavfsizlik texnikasi: Tergovchi va ishtirokchilar tajribani amalga oshirishda
xavfsizlik texnikasi va vositalaridan foydalanishlari zarur. Bu, ayniqsa, portlovchi
moddalar, qurollar yoki boshqa xavfli obyektlar bilan bog‘liq eksperimentlarda juda
muhimdir.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
451
5. Guvohlarni jalb qilish qoidasi
Tergov eksperimenti davomida guvohlar va jabrlanuvchilar ishtirok etishi
mumkin. Ularning ko‘rsatmalari asosida voqealarni qayta tiklash va jinoyatni
qanday sodir bo‘lganligini aniqlash muhim hisoblanadi. Guvohlar tergov
eksperimenti davomida shaxsiy xavfsizlik va maxfiylik qoidalariga rioya qilgan
holda jalb etiladi.
- Guvoh ko‘rsatmalarini tasdiqlash: Tergov eksperimenti davomida guvohlar
voqeani qanday ko‘rganliklarini qayta ko‘rsatishlari mumkin. Bu orqali tergovchi
ularning ko‘rsatmalarining to‘g‘riligini tekshirishi mumkin.
-
Guvohlar
va
jabrlanuvchilarni
himoya
qilish:
Guvohlar
va
jabrlanuvchilarning xavfsizligini ta’minlash tergov jarayonida muhim hisoblanadi.
Ularning shaxsiy ma’lumotlari maxfiy saqlanishi kerak.
6. Maxfiylik qoidasi
Tergov eksperimenti davomida olingan ma’lumotlar maxfiy saqlanishi kerak.
Bu ma’lumotlar faqat tergovchi, ishtirokchilar va tergov jarayonida ishtirok
etayotgan huquqni muhofaza qilish organlariga taqdim etilishi mumkin. Endi ushbu
fikrlarni kengroq tushuntirsak.
XULOSA
Tergov eksperimenti jinoyatlarni tergov qilishda muhim protsessual harakat
bo‘lib, u dalillarni aniqlash va tergov versiyalarini tekshirishga imkon beradi. Ushbu
protsessning qonuniy va ob’ektiv tarzda o‘tkazilishi tergov natijalarining
ishonchliligini ta’minlaydi.
Mazkur maqolada tergov eksperimentini o‘tkazishning asosiy qoidalari,
usullari va taktik yondashuvlari tahlil qilindi. Kelgusida ushbu jarayonni
takomillashtirish va zamonaviy texnologiyalar yordamida boyitish jinoyatchilikka
qarshi kurash samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
452
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Bazarova D.B., Astanov I.R. Kriminalistika va ekspertiza. Darslik. –
T.: TDYuU, 2019. – 300 b.
2.
Kriminalistika. Darslik. Mualliflar jamoasi. – Toshkent: TDYuU, 2018.
– 553 b.
3.
Kriminalistika. Uchebnik. Kollektiv avtorov. –T.: TGYuU, 2018. – 516 s.
4.
Kriminalistika: Darslik / T.B.Mamatqulov, I.Astanov va boshq. – T.:
O’zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2015.
5.
Mamatkulov T.B., Djumanov SH.T., Turgunov U.T. va boshq.
Kriminalistik taktika: Darslik. – T.: O’zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi,
2013. – 218 b.
6.
Kriminalistika. Darslik. Mualliflar jamoasi. – Toshkent: TDYuU, 2018.
– 515 b.
