“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
410
Ko’z kataraktasi va ularni turlari va davolash usullari
Buzrukov To’lqin Omonovich
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
Tabiiy fanlar kafedrasi o’qituvchisi PhD dots v.b
Choriyev Axmadjon Xusniddinovich
Tibbiyot fakulteti Pediatriya yo’nalishi talabasi
Annotatsiya
: Katarakta –bu ko’z gavhari shaffofligini yo’qotib , ko’rishning
yomonlashishiga olib keladigan kasallikdir .U bir yoki ikkila ko’zga ta’sir qilishi
mumkin va ko’pincha keksa odamlarda uchraydi . Kataraktani davolash , odatda ,
shikastlangan gavharni sun’iyga almashtirish uchun jarrohlik aralashuvini o’z ichiga
oladi .
Kalit so’zlar:
Katarakta ,ranglar xiralashishi , xira ko’rish , yorug’lik atrofida
yog’du ko’rish , yorqin nurlardan bezovtalanish , tunda ko’rish qiyinlashishi , gavhar
xiralashishi .
Muammoning dolzarbligi :
2010 –yilda dunyo bo’ylab katarakta tufayli ko’rish qobiliyatini yo’qotganlar
soni 35,1 million kishini tashkil etgan va ulardan 10 ,8 millionga yaqin kishi esa
butunlay ko’r bo’lib qolgan .
Katarakta –ko’z gavharining xiralashishi . Bunda ko’zga tushayotgan yoruglik
nurlarining yo’li qisman to’silib qolib , ko’z ba’zan ko’rmay qoladi . Ko’z
gavharining qaysi qismi xiralashganiga qarab ko’zning quyidagi turlari farq qilinadi
:old va orqa polyar katarakta xaltali katarakta (gavharning markazida bo’ladi
),urchuqsimon ,qavatli yoki zonulyar , to’liq plyonkasimon , ko’p shaklli , po’stloq
kataraktasi (gavharning periferik qavatiga tushadi ) . Ko’z gavharida xiralanishning
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
411
boshlanishi birlamchi katarakta deyilsa , gavharning yadrosi yoki katarakta
massalari olingandan so’ng paydo bo’lgan xiralanishi ikkilamchi katarakta deyiladi
Katarakta rivojlanishining sabablari va xavfli guruhlari.
Qariyalarda –yoshga bog’liq katarakta (katarakta holatlarining 90 %)
Travmadan keying odamlarda_-shikast katarakta 4%
Radiatsiya ta’siridan keyin –radiatsion katarakta 3%
Yangi tug’ilgan chaqaloqlarda –tug’ma katarakta 3%
Ko’zingizning ob’ektivi oqsil va suvdan iborat . U shox parda (ko’zning shaffof
tashqi qatlami )bilan qoplangan o’quvchi va irisi (ko’zning qora va rangli joylari)
orqa qismida joylashgan . Ob’ektivdagi oqsillar shaffof bo’lib qoladigan darajada
joylashtirilgan .Ammo yoshga qarab sodir bo’ladigan o’zgarishlar tufayli , bu
oqsillar qalinlasha boshlashi mumkin , natijada ko’rish xiralashadi . Vaqt o’tishi
bilan ushbu oqsil to’plamlari hajmi kattalashib , sizning ko’rishingizga ta’sir qilishi
mumkin .
Katarakta rivojlanish xavflinibir qator omillar bilan oshirish mumkin ,
jumladan :
Qariyalar
Irsiyat
Quyosh nuriga ko’proq ta’sir qilish
Balandlikda turar joy
Qandli diabet
Yuqori qon bosimi
Ko’z shikastlanishi , yallig’lanish yoki jarrohlik
Tananing yuqori qismidagi nurlanish muolajalari
Chekish
Spirtli ichimliklarini ko’p ichish
Kortikosteroid preparatlarini uzoq muddat foydalanish
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
412
Ba’zida konjenital katarakta genetik sabablarga ega yoki ular shikastlanish yoki
infektsiya tufayli kelib chiqishi mumkin .Ularni qo’zg’atishi miumkin bo’lgan
shartlarga quydagilar kiradi.
Miotonik distrofiya , mushaklarning distrofiyasi turi.
Galaktozemiya – bu noyob metabolik kasallik.
2-turdagi neyrofibromatoz , asab tolalarida o’smalar paydo bo’lishining
buzilishi.
Ba’zan nemischa qizamiq deb ataladigan qizilcha
Toksoplazmoz parazitar infeksiya
Sitomegalovirus , virusli infeksiya
Sifilis
Gerpes
Tug’ma katarakta har doim ham ko’rishga ta’sir qilmaydi , ammo agar ular
bo’lsa, ular tashxis qo’yilgandan ko’p o’tmay jarrohlik yo’li bilan olib tashlanadi.
Katarakta turlari –ushbu kasallikning paydo bo’lish sabablariga qarab 4
guruhga bo’lamiz.
Yosh- eng keng tarqalgan , qarish bilan birga paydo bo’ladi.
Tug’ma – chaqaloqlar va bolalardagi katarakta turli xil omillarga olib kelishi
mumkin.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
413
Ikkilamchi –kattalarda bunga diabet kabi tibbiy holat yoki kortikosteroidlar
kabi dorilarni qo’llash sabab bo’lishi mumkin.
Shikastlanish – bir yoki ikkala ko’zning shikastlanishi kataraktaga olib kelishi
mumkin . Bu voqea sodir bo’lganidan ko’p o’tmay yoki bir necha yil o’tgach sodir
bo’lishi mumkin.
Katarakta turlari , shuningdek zararlangan linzalarning maydoniga qarab
tasniflanishi mumkin.
Markaziy –bu ob’ektivning markaziy qismining bulutlanishi.
Kortikal -ob’ektiv chetidagi ravshanlikning o’zgarishi .Oq dog’lar va chiziqlar
paydo bo’lib , asta –sekin markaz tomon tarqaladi .
Orqa subkapsular –ob ‘ektivning orqa qismiga tasir qiladi . Ko’zi xira qilishga
olib keladi va ko’pincha boshqa katarakta turlariga qaraganda tezroq rivojlanadi .
Katarakta tug’ma va hayotda orttirilgan bo’ladi . Ona qornida rivojlanayotgan
homilaga turli tashqi (zaharlanish , gipova avitaminoz , nurlanish )va ichki (ona va
bolaning rezus kelishmovchiligi )muhitlarning salbiy ta’siri , homiladorlik vaqtida
onaning turli kasalliklar , ayniqsa yuqumli kasaliklar bilan og’rishi, shuningdek ,
nasldan naslga o’tuvchi irsiy kasalliklar tug’ma kataraktaga sabab bo’ladi . Bunda
gavharning xiralashishi juda sekin rivojlanishi mumkin , ayrim bemorlarda umr
bo’yi o’zgarmaydi .Organizmda moddalar almashinuvining buzilishi , qand kasalligi
, shuningdek , umumit kasalliklar , ko’z shikastlanishlari va kasalliklari , yaqindan
ko’rishning og’ir shakli , yuqori temperaturada uzoq ishlash , turli zaharli moddalar
va ionlashtiruvchi nurlar tasirida orttirilgan katarakta yuzaga keladi . Orttirilgan
kataraktaning qarilik , travmatik va asoratli (glaukoma , iridotsiklit, qand kasaligi va
boshqa asorati sifatida )turlari bor . Orttirilgan kataraktada vaqt o’tishi bilan ko’z
gavhari butunlay xiralashib qoladi . Qarilikdagi katarakta asta –sekin rivojlanadi , u
ko’proq 55-60 yoshdan oshganlarda uchraydi . Qarillikdagi kataraktaning
boshlanish, yetilmagan, yetilgan va yetilib o’tib ketgan bosqichlari farq qilinadi,
uning yetilgan davri hammadan har xil , bu odatda , bemorning umumiy ahvoli va
yoshiga bog’liq . Operatsiya muddatini belgilashda kasallikning yetilgan bosqichi
muhim . Kataraktada dastalab bemorning kasal ko’zi oldi jimirlab , nuqta ,chiziq va
dog’lar paydo bo’ladi ;yonib turgan lampa , shar yoki fonarga shu ko’z bilan
qaraganda, u bir nechta bo’lib ko’rinadi . Bu –notekis xiralashgan ko’z gavharining
nur sindirish xususiyati buzulishi oqibatida ro’y beradigan . Ko’zning xira tortishi
uning boshqa kasaliklarda ham kuzatiladi , shuning uchun albatta , shifokorga
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
414
murojaat etish va kasallikni o’z vaqtida aniqlash lozim . Dorilar bilan davolanadi
yoki mikroxirurgiya , ultatovush yoki lazer nurlari yordamida operatsiya qilib
xiralashgan ko’z gavhari olib tashlanadi .
Katarakta simtomlari quyidagilardan iborat :
Yaqindan ko’rish
Ko’z oldidagi yorug’lik uchqunlari
Ko’z oldidagi jismlar
Yuqori yorug’lik sezgirligi
Ko’z shox pardasining xiralashishi
Narsalarning ikkiga ajralishi
Ko’rish aniqligining pasayishi
Ko’rishning yomonlashishi
Kataraktanni oldini olish uchun quydagilar tavsiya etamiz .
Vitaminga boy mahsulotlarni iste’mol qilish
Ko’zlarni ultirabinafsha nurlardan himoya qilish (quyosh ko’zoynak taqish )
Kompyuterda ishlayotganda maxsus gardishli ko’z oynak taqing va har 45
daqiqada ko’zingizga dam bering
Ko’rishni yaxshilaydigan vitaminli dorilar qabul qilish
Agarda katarakta ertaroq davolanmasa ko’rush brogan sari yomonlashib .
Davolash turi faqat jarrohlik usuli bilan . Hozirgi kunda hech qanday tabletka ,
kapsula , vitamin , damlama , dori ukol bilan davolash imkoniyati hech qayerda yo’q
. Agarda katarakta borligi aniqlansa operatsiya qildirishga tayyorgarlik ko’raverish
kerak .
Operatsiya ana shu xiralashgan gavharni olib tashlashga va uni o’rniga nurlarni
yig’ib berish xususiyatiga ega bo’lgan suniy gavhar qo’yishga qaratilgan .Katarakta
operatsiyasi dunyoda eng ko’p amalga oshiriladigan amaliyotlardan biri . Hozirgi
kunda asosan 2 xil usulda bajariladi . Eng xavsiz usul deb fakoemulsikasiya
amaliyoti tan olingan . Odatda narkoz shart emas, ba’zan alohida ko’rsatmalar sabab
umumiy narkoz qilish mumkin . Odatda faqat operatsiya bo’layotgan ko’zni o’ziga
tomchi tomizib yoki atrofiga inyeksiya qilib og’riqsizlantiriladi . Davomiyligi
o’rtacha 10 -15 daqiqa davom etadi . Ushbu operatsiyada shox pardada 3 ta tirqish
(bitta tahminan 2-3 mm va ikkita o.5-1 mm )ochiladi . Shu tirqishlardan maxsus
asboblar yordamida ko’z ichiga kirib rangdor parda orasiga o’tib, gavhar kapsulasi
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
415
ochilib uni ichidagi xiralashgan qismi ultiratovush yordamida maydalanadi va so’rib
olib tashlanadi . Bo’sh qolgan gavhar kapsulasiga sun’iy gavhar qo’yiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Resnikoff, S., Pascolini, D., Etya'ale, D., & Kocur, I. (2004). Global data on
visual impairment in the year 2002. Bulletin of the World Health Organization,
82(11), 844-851.
2. Meyer, C. H., & Sekundo, W. (2019). Cataract Surgery: Techniques,
Complications and Results. Springer.
3. Kanski, J. J., Bowling, B. (2016). Clinical Ophthalmology: A Systematic
Approach (8th ed.). Elsevier.
4. American Academy of Ophthalmology (AAO). (2023). Cataract in the Aging
Eye. Retrieved from www.aao.org
5. WHO (World Health Organization). (2022). World report on vision. Geneva.
6. Chang, D. F., & Braga-Mele, R. (2021). Advances in Cataract Surgery:
Techniques and Technologies. Ophthalmology, 128(6), 945-958.
7. Buratto, L., Osher, R. H., & Masket, S. (2019). Phacoemulsification:
Principles and Techniques (3rd ed.). Thieme Medical Publishers.
8. Davidson, P. C., & Dhaliwal, D. K. (2020). Laser-Assisted Cataract Surgery:
Current Trends and Innovations. Springer.
9. Javitt, J. C., & Wang, F. (2017). Cost-effectiveness of cataract surgery in
different global regions. Archives of Ophthalmology, 135(8), 915-922.
