“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 03, 2025. MARCH
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
119
SPORTChILARNI SPORT MUSOBAQALARIGA TAYYORLAShDA
PSIXOLOGIK TAYYORGARLIKNING O‘RNI
G.Abdikadirova – Nukus olimpiya va paralimpiya sport turlariga tayyorlash
markazi sport psixologi
Annotatsiya.
Maqolada sportchilarning sport musobaqalariga psixologik
tayyorgarligining ahamiyati tahlil qilinadi. Psixologik tayyorgarlik, sportchining
maqsadga erishish uchun ruhiy va emotsional holatlarini optimallashtirishga
qaratilgan bo'lib, musobaqa oldidan va davomida sportchining o‘zini ishonchli va
samarali boshqarishiga yordam beradi. Muallif musobaqa oldidagi tayyorgarlik
jarayonini sportchining imkoniyatlarini baholash, maqsadni aniq belgilash,
shuningdek, psixologik holatlarni boshqarish usullarini ishlab chiqishni o'z ichiga
oladi. Psixologik tayyorgarlik, jismoniy va texnik tayyorgarlik bilan chambarchas
bog‘langan holda, sportchi muvaffaqiyatini oshirishga xizmat qiladi. Maqola,
shuningdek, psixologik tayyorgarlikning turli komponentlarini ta’riflab,
sportchining motivatsiyasini va emotsional holatini boshqarishning ahamiyatini
ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar:
psixologik tayyorgarlik, sportchi, musobaqa, motivatsiya,
emotsional hayajon, jismoniy tayyorgarlik, taktik tayyorgarlik, raqobat, psixologik
holat.
THE ROLE OF PSYCHOLOGICAL PREPARATION IN ATHLETES'
READINESS FOR SPORTS COMPETITIONS
Annotation.
This article analyzes the importance of psychological preparation
for athletes in sports competitions. Psychological preparation is aimed at optimizing
the athlete's mental and emotional state to achieve goals, helping them to manage
themselves confidently and effectively before and during the competition. The
author outlines the preparation process before the competition, which includes
evaluating the athlete's capabilities, setting clear goals, and developing methods to
manage psychological states. Psychological preparation, closely linked with
physical and technical training, serves to enhance the athlete's success. The article
also describes various components of psychological preparation, emphasizing the
importance of managing the athlete's motivation and emotional state.
Keywords:
psychological preparation, athlete, competition, motivation,
emotional excitement, physical preparation, tactical preparation, competition,
psychological state.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 03, 2025. MARCH
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
120
РОЛЬ ПСИХОЛОГИЧЕСКОЙ ПОДГОТОВКИ В ГОТОВНОСТИ
СПОРТСМЕНОВ К СПОРТИВНЫМ СОРЕВНОВАНИЯМ
Аннотация.
В статье анализируется важность психологической
подготовки спортсменов к спортивным соревнованиям. Психологическая
подготовка направлена на оптимизацию психоэмоционального состояния
спортсмена для достижения целей, помогая ему уверенно и эффективно
управлять собой до и во время соревнований. Автор описывает процесс
подготовки перед соревнованиями, который включает в себя оценку
возможностей спортсмена, постановку четких целей и разработку методов
управления психологическими состояниями. Психологическая подготовка,
тесно связанная с физической и технической подготовкой, служит для
повышения успеха спортсмена. В статье также рассматриваются различные
компоненты психологической подготовки, подчеркивая важность управления
мотивацией и эмоциональным состоянием спортсмена.
Ключевые слова:
психологическая подготовка, спортсмен, соревнование,
мотивация, эмоциональное возбуждение, физическая подготовка, тактическая
подготовка, конкуренция, психологическое состояние.
Kirish.
Psixologik tayyorgarlik aynan ma’lum bir musobaqaga tayyorlashga
qaratilgan bo'lib, sportchida aynan shu musobaqaga psixologik tayyorgarlikni
shakllantirishni maqsad qilgan. Ya'ni, musobaqa oldidan va davomida sportchi
psixologik holatda bo'lishi kerak, bu esa o'zining xulq-atvori va harakatlarini
samarali va ishonchli ravishda o'zini boshqarishni ta'minlaydi. Bu holatning asosiy
tarkibiy qismlari quyidagilardan iborat: maqsad — g‘alaba yoki belgilangan natijaga
erishish uchun o‘z imkoniyatlarini to‘liq amalga oshirishga yo‘naltirilgan
motivatsiya va ma'lum darajadagi emotsional hayajon, bu esa bir tomondan zarur
jismoniy va iroda faoliyatining namoyon bo‘lishiga yordam beradi, boshqa
tomondan esa ushbu faoliyatni boshqarishning aniq va ishonchli bo‘lishini
ta'minlaydi.
Asosiy qism.
Musobaqa maqsadiga yo'naltirilgan qarash va emotsional
hayajon darajasi (kuchlanish) sportchining maqsadga erishish ehtiyoji bilan bog'liq.
Bunday ehtiyojning intensivligi musobaqa natijasining shaxsiy va ijtimoiy
ahamiyati bilan belgilanadi. Bundan tashqari, psixologik tayyorgarlik holatining
ikkala tarkibiy qismi ham sportchining belgilangan musobaqa maqsadiga erishish
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 03, 2025. MARCH
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
121
imkoniyatlarini qanday baholashiga bog'liq. Maqsadga erishish ehtimolini baholash
sportchining ongida aks etgan fikrlarning natijasi hisoblanadi [1].
Sportchi musobaqaga bo‘lgan har tomonlama tayyorgarligini (bu yerda
sportchining funksional, jismoniy, texnikaviy, taktik tayyorgarligi va uning
musobaqaga oldingi psixologik holati o‘rtasidagi bog‘lanish aniq ko‘rinadi) va
yaqinlashib kelayotgan musobaqaning kutilayotgan shart-sharoitlarini, ayniqsa
raqobatchilarining kuchini hisobga olgan holda, o‘zining imkoniyatlarini baholaydi.
Aynan o‘zining imkoniyatlarini raqobatchilarning imkoniyatlari bilan solishtirib,
kutilayotgan musobaqa shart-sharoitlarini oldindan prognoz qilib, sportchi
maqsadga erishish ehtimolini baholaydi.
Optimal psixologik holat uchun maqsadga erishish ehtimolining yuqori
subyektiv bahosi muhim bo‘lgani uchun, belgilangan musobaqa maqsadi haqiqiy
bo‘lishi kerak, qiyin erishilsa ham, lekin sportchi o‘zining hozirgi tayyorgarlik
bosqichida amalga oshira oladigan darajada bo‘lishi lozim [2].
Muayyan musobaqaga psixologik tayyorgarlik quyidagilarni o‘z ichiga olishi
kerak deb hisoblanadi:
musobaqada ishtirok etish maqsadini aniqlash;
ushbu maqsadga erishishga yo'naltirilgan qarashni yaratish;
bunday yutuqqa erishish ehtimoli yuqori ekanligiga ishonch hosil
qilish.
Bularning barchasi uchun sportchi ko‘plab turli xil ma’lumotlarni olishi va
qayta ishlashi kerak.
Shunday qilib, musobaqalarga psixologik tayyorgarlik bo‘g‘inlarining
umumiy tizimini tuzish mumkin:
1) bo‘lajak musobaqa shartlari va ayniqsa raqiblar haqida yetarli va ishonchli
ma’lumot to‘plash;
2) musobaqa boshlanishidan oldin sportchi yoki jamoaning tayyorgarligi va
imkoniyatlari haqida ma'lumotni to'ldirish va aniqlashtirish;
3) musobaqada ishtirok etish maqsadini to‘g‘ri aniqlash va shakllantirish;
4) musobaqada qatnashishning ijtimoiy ahamiyatga ega motivlarini
shakllantirish;
5) musobaqa faoliyatini ehtimoliy rejalashtirish;
6) turli darajadagi qiyinchilikdagi (ayniqsa, kutilmagan) musobaqa to‘siqlariga
duch kelishga maxsus tayyorgarlik ko‘rish va ularni yengib o‘tishni mashq qilish;
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 03, 2025. MARCH
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
122
7) yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan salbiy ichki holatlarni o‘z-o‘zini boshqarish
usullarini nazarda tutish;
8) musobaqa boshlanishida asab-ruhiy tetiklikni saqlash usullarini tanlash va
ulardan foydalanish, uni musobaqa davomida tiklash
Har qanday sport turida musobaqa o‘tkaziladigan sharoit mashg‘ulot
o‘tkaziladigan sharoitdan farq qiladi.
Shuni ta’kidlash kerakki, sport natijasi uchta tarkibiy qismdan iborat:
• jismoniy tayyorgarlik;
• funksional tayyorgarlik;
• inson faoliyati va xulq-atvorini nerv-psixologik boshqarish mexanizmlarini
takomillashtirish.
“Uchta tayanch” dan birortasi zaiflashganda sport natijasi pasayadi.
Ko‘p sonli tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, startoldi holatlarining salbiy
shakllari nafaqat aniq boshdan kechiriladigan ruhiy noqulaylikni keltirib chiqaradi,
balki sport kurashiga tayyorgarlik va musobaqa natijasiga ham salbiy ta’sir
ko‘rsatadi. Trenerlar va psixologlar sportchilarni nafaqat jismoniy va taktik jihatdan
tayyorlashlari, balki ularda chalg‘ituvchi ta’sir ko‘rsatadigan va funksiyalarning
nomuvofiqligini keltirib chiqaradigan, ya’ni musobaqa faoliyatida yuqori
ishonchlilikni namoyon qiladigan ko‘plab musobaqa oldi va musobaqa omillariga
qarshi turishga erishishlari kerak [3].
Xulosa.
Psixologik tayyorgarlik sportchining psixik, texnik va taktik
imkoniyatlarini rivojlantirishga yordam beradigan zarur fazilatlarni rejali ravishda
rivojlantirishni nazarda tutadi. Musobaqalarga bevosita psixologik tayyorgarlik
mumkin bo‘lgan va aniq raqiblar, musobaqa joylarining holati va boshqalar haqidagi
ma’lumotlarga asoslanishi kerak. Ushbu omillarni o‘rganish va sportchilarning
yutuqlari darajasini real baholash murabbiylar oldida turgan vazifani shakllantirish
uchun asos bo‘lib xizmat qilishi kerak.
Oldinda turgan qiyinchiliklarni bilish tegishli trenirovka, shu jumladan
psixologik trenirovka yo‘li bilan sportchini kerakli sharoitlarga o‘rgatish imkonini
beradi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 03, 2025. MARCH
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
123
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Гилев,
Г.А.
Физическое
воспитание
в
вузе:
учеб.
пособие / Г.А. Гилев. — М.: МГИУ, 2007 — 376 с.
2. Ильинич, В.И. Физическая культура студента: учебник / В.И.
Ильинич; под ред. В.И. Ильинича. — М.: Гардарики, 2002. — 408 с.
3. Холодов, Ж.К. Теория и методика физического воспитания и спорта.
Сер. «Высшее профессиональное образование» / Ж.К. Холодов, В.С.
Кузнецов. — М.: Академия, 2007. — 480 с.
4. Masharipov Y. Sport psixologiyasi. – T.: O‘zbekiston faylasuflari milliy
jamiyati nashriyoti, 2010. – 144 b.
