“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
133
TURKIYA RESPUBLIKASI TASHQI SIYOSATIDA MIGRATSIYA
JARAYONINI TARTIBGA SOLISHDAGI O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
Raxmonaliyev Baxrom
Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti tadqiqotchisi
Annotatsiya:
Ushbu ilmiy maqolada Turkiya Respublikasining tashqi
siyosatida migratsiya jarayonlarini tartibga solishdagi strategik yondashuvlar va
ularning geosiyosiy kontekstdagi ahamiyati o‘rganiladi. Migratsiyaning tashqi
siyosat vositasiga aylanishi, ayniqsa Yaqin Sharqda yuzaga kelgan inqirozlar fonida
yuzaga kelgan muammolar, Turkiya tomonidan ilgari surilgan institutsional
mexanizmlar, xalqaro tashkilotlar bilan o‘zaro aloqalar va bu siyosatning Yevropa
Ittifoqi bilan munosabatlardagi o‘rni tahlil qilinadi. Shuningdek, maqolada
migratsiya jarayonlari Turkiyaning ichki ijtimoiy dinamikasiga, tashqi siyosiy
pozitsiyasiga va xalqaro imijiga qanday ta’sir ko‘rsatayotgani ham ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
Turkiya tashqi siyosati, migratsiya, qochqinlar, Suriyalik
muhojirlar, Yevropa Ittifoqi, insonparvarlik diplomatiyasi, migratsiya siyosati,
geosiyosiy strategiya, migratsiyani boshqarish, Turkiya modeli.
Turkiya Respublikasi migratsiya siyosatining shakllanishi va rivojlanishi
mamlakat tarixida yuz bergan ichki va tashqi siyosiy o‘zgarishlar, mintaqaviy
inqirozlar hamda xalqaro dinamikalar bilan uzviy bog‘liqdir. Migratsiya masalasi
dastlabki yillarda ko‘proq ijtimoiy va iqtisodiy kontekstda ko‘rilgan bo‘lsa, XXI
asrga kelib u geosiyosiy strategik vositaga aylana boshladi. Tarixiy jarayonlarga
nazar tashlaydigan bo‘lsak, Turkiya migratsiya bo‘yicha dastlab eksportchi davlat
(ya’ni ishchi kuchi yuboruvchi) sifatida e’tirof etilgan. Ayniqsa, 1961-yilda
Germaniya Federativ Respublikasi bilan imzolangan mehnat migratsiyasi bo‘yicha
shartnoma doirasida yuz minglab turk fuqarolari Yevropa bozorida ishchi sifatida
faoliyat boshlagan. Bu jarayon "Gastarbeiter" deb atalgan to‘lqin bilan Turkiyaning
tashqi aloqalariga iqtisodiy tus bag‘ishladi.
Shu bilan birga, 1980-yillarga kelib Turkiya ichki siyosiy beqarorlik, harbiy
to‘ntarishlar, kurd masalasi va terrorizm xavfi sababli nafaqat emigratsiya, balki
ichki ko‘chish va noqonuniy migratsiya oqimlari bilan ham to‘qnashdi. Bu
jarayonda davlat migratsiyaga nisbatan qat’iy xavfsizlik yondashuvini qabul qildi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
134
O‘sha davrda migratsiya ko‘proq xavf va tahdid sifatida talqin qilinar edi. Tashqi
siyosatda esa migratsiya masalasi asosan ikkinchi darajadagi mavqe kasb etgan,
chunki Turkiyaning tashqi siyosiy ustuvorliklari NATO doirasidagi harbiy
hamkorlik, AQSh bilan aloqalar va Yaqin Sharqdagi muammolarga qaratilgan edi.
1990-yillarga kelib, Sovet Ittifoqining parchalanganidan so‘ng, Markaziy
Osiyo va Kavkazdan kelgan ko‘chmanchilar soni ortdi. Shuningdek, Yugoslaviya
parchalanishidan keyingi Bosniya va Kosovo inqirozlari natijasida Turkiyaga yana
yangi muhojirlar oqimi yo‘l oldi. Biroq bu davrda ham migratsiyaga davlat
darajasida strategik yondashuv mavjud emas edi. Muhojirlar asosan madaniy
yaqinlik, diniy umumiylik va iqtisodiy intilishlar orqali jamiyatga moslashtirilardi.
Turkiya hali o‘zining tashqi siyosatida migratsiyani geostrategik vosita sifatida joriy
etmagan edi.
2002-yilda Adolat va taraqqiyot partiyasining (AKP) hokimiyatga kelishi
Turkiyaning tashqi siyosat paradigmasida tub burilish yasadi. Davlat tashqi
siyosatida “yumshoq kuch”, “mintaqaviy yetakchilik” va “insonparvarlik
diplomatiyasi” kabi tushunchalarni ilgari surdi. Aynan shu yillardan boshlab
migratsiya masalasi Turkiya tashqi siyosatining muhim elementi sifatida shakllandi.
Migratsiya nafaqat xavfsizlikni ta’minlash vositasi, balki mintaqadagi siyosiy
ta’sirni kengaytirish, Yevropa Ittifoqi bilan muzokaralardagi pozitsiyani
mustahkamlash va global miqyosda humanitar yetakchilikni ko‘rsatish quroli
sifatida qarala boshlandi.
AKP davrida tashqi siyosatda “Komşularla sıfır sorun” (Qo‘shnilar bilan nol
muammo) tamoyili ilgari surildi, biroq bu strategiya mintaqadagi murakkab siyosiy
jarayonlar fonida barqaror ushlab turilmadi. Aynan Suriya inqirozidan keyin ushbu
tamoyil o‘z kuchini yo‘qota boshladi, ammo migratsiya siyosati bir necha barobar
ahamiyat kasb etdi. Bu bosqichdan boshlab Turkiya ilk marotaba migratsiyani tashqi
siyosat vositasi sifatida anglab, uning ustidan institutsional va diplomatik nazoratni
kuchaytirdi. 2011-yildan keyingi jarayonlar esa bu siyosatning amaliy sinov
maydoniga aylandi.
Turkiyaning Yevropa Ittifoqiga a’zo bo‘lish jarayoni ham migratsiya siyosatida
muhim o‘rin tutdi. 2005-yilda rasmiy muzokaralar boshlanganidan so‘ng, Turkiya
o‘zining migratsiya qonunchiligini Yevropa standartlariga moslashtirishga kirishdi.
Bu esa bir tomondan davlatga xalqaro hamjamiyatda ijobiy imij berayotgan bo‘lsa,
boshqa tomondan Turkiyaning ichki ijtimoiy va siyosiy tizimlarida murakkab
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
135
muvofiqlashtirish jarayonlarini vujudga keltirdi. Natijada, migratsiya masalasi
strategik ustuvorlik darajasiga ko‘tarildi: u siyosiy vosita, xavfsizlik mexanizmi va
xalqaro savdolashuv predmetiga aylandi.
Bundan tashqari, Turkiya bu inqirozni xalqaro siyosat maydoniga olib chiqdi
va Yevropa Ittifoqi bilan muzokaralarda muhim pozitsiyani egalladi. 2016-yilda
tuzilgan “Turkiya–Yevropa Ittifoqi kelishuvi” asosida Turkiya qochqinlarning
Yevropaga oqimini to‘xtatish evaziga moliyaviy yordam va siyosiy imtiyozlarni
qo‘lga kiritdi. Bu orqali Turkiya migratsiya muammosini tashqi siyosat vositasiga
aylantirishga erishdi. Natijada, Anqara Yevropa bilan bo‘lgan muzokaralarda
migratsiyani bosim vositasi sifatida foydalanish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Bu esa
migratsiya jarayonining geosiyosiy qurolga aylanganidan dalolat beradi.
Turkiya migratsiya masalasini faqat ijtimoiy xavfsizlik yoki insonparvarlik
kontekstida emas, balki xalqaro pozitsiyasini kuchaytirish vositasi sifatida
baholamoqda. Ayniqsa, Yevropa Ittifoqi bilan muzokaralarda qochqinlar oqimini
nazorat qilish orqali Anqara siyosiy leveragega ega bo‘ldi. Bu strategik yondashuv
Turkiyaning "yumshoq kuch" siyosatiga mos keladi: insonparvarlik yordami,
ijtimoiy loyihalar va qochqinlar uchun yaratilgan infratuzilma orqali xalqaro
hamjamiyatga ijobiy imij taqdim etilmoqda.
Turkiya tashqi siyosati va migratsiya
Yil
Turkiyadagi
Suriyalik Qochqinlar
(mln)
Yevropa Ittifoqi
Yordami (mlrd €)
2011.0
0.2
0.0
2013.0
0.9
0.5
2016.0
2.7
3.0
2019.0
3.6
6.0
2022.0
3.7
9.0
Shuningdek, migratsiya orqali ichki siyosiy maqsadlar ham ko‘zda tutilmoqda.
Ayrim hududlarda suriyalik qochqinlarning yashash joylari Suriyadagi etnik va
siyosiy muvozanatga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ayniqsa, Turkiya tomonidan
Suriyaning shimoliy qismida amalga oshirilgan harbiy amaliyotlar ortidan vujudga
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
136
kelgan "xavfsiz zonalar"ga qaytarilayotgan qochqinlar orqali Turkiya o‘zining
mintaqadagi ta’sir doirasini kengaytirishga intilmoqda.
Bu yondashuv ayni paytda Yevropa Ittifoqining migratsiya siyosatidagi
bo‘shliqlarini fosh etadi. Yevropa muhojirlar masalasida hamjihatlik namoyon
etolmagan bir paytda, Turkiya nafaqat migratsiyani nazorat qilmoqda, balki
mintaqaviy xavfsizlik arxitekturasida yetakchi o‘yinchiga aylanmoqda.
2011-yilda Suriya Arab Respublikasida boshlangan fuqarolik urushi
zamonaviy tarixdagi eng yirik gumanitar inqirozlardan biriga aylandi. Bu inqiroz
nafaqat Suriya jamiyatini va davlat tizimini butunlay izdan chiqardi, balki butun
mintaqaviy xavfsizlik arxitekturasini o‘zgartirdi. Inqirozning bevosita ta’sirini his
qilgan birinchi davlatlardan biri sifatida Turkiya Suriyalik qochqinlar oqimi bilan
yuzlashdi. Qisqa muddat ichida Turkiya chegaralariga millionlab odamlar oqib kela
boshladi va bu jarayon mamlakatning ichki siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy hamda tashqi
siyosiy muhitini tubdan o‘zgartirdi.
Suriyalik qochqinlar oqimi boshlanganda, Turkiya o‘zining gumanitar
pozitsiyasini namoyon etgan holda, ochiq eshik siyosatini qabul qildi. Bu
yondashuvga ko‘ra, har qanday suriyalik fuqarosi Turkiya chegarasidan hujjatsiz
kirish imkoniga ega edi. Bunday siyosat Birlashgan Millatlar Tashkiloti, BMT
Qochqinlar ishlari bo‘yicha agentligi (UNHCR) va boshqa xalqaro tashkilotlar
tomonidan ijobiy baholandi. Turkiya bu siyosati orqali xalqaro maydonda
insonparvarlik yetakchisi sifatida ko‘rilishni xohlagan edi. Qochqinlar dastlab
maxsus lagerlarda joylashtirildi, biroq ular sonining keskin ortishi bu
infratuzilmalarning yetishmovchiligiga olib keldi. Natijada, suriyaliklarning katta
qismi shaharlarga tarqalib ketdi va urban migratsiya jarayoni boshlangan bo‘ldi.
Qochqinlarga nisbatan rasmiy maqom masalasi ham Turkiya modeli uchun
muhim o‘ziga xoslikka ega. Turkiya 1951-yildagi BMT Qochqinlar maqomi
to‘g‘risidagi Konvensiyani imzolagan bo‘lsa-da, unga “geografik cheklov” qo‘ygan:
ya’ni faqat Yevropa davlatlaridan kelganlarga to‘liq qochqin maqomini beradi. Shu
sababli suriyaliklarga “muvaqqat himoya ostidagi shaxs” maqomi berildi. Bu
maqom ularning qaytish huquqini ochiq qoldirib, to‘laqonli integratsiya
jarayonlarini sekinlashtirdi. Shu bilan birga, “mehmon” deb atalgan yondashuv,
Turkiya hukumatining diniy, madaniy va tarixiy yaqinliklarga asoslangan
yondashuvini aks ettiradi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
137
Turkiya modeli bu jihatdan klassik qochqin siyosatidan farq qiladi. G‘arb
davlatlari asosan kvota va huquqiy maqom doirasida ishlovchi tizimni qo‘llasa,
Turkiya “insonparvarlik diplomatiyasi” orqali keng miqyosdagi muhojirlarni
qamrab olgan yondashuvni tanladi. 2014-yilda Migratsiyani boshqarish
Boshqarmasining (DGMM) tashkil etilishi bu borada institutsional yondashuvning
shakllanganidan dalolat beradi.
Shubhasiz, eng muhim geosiyosiy bosqich 2016-yilda yuz berdi. Aynan shu
yilda Turkiya va Yevropa Ittifoqi o‘rtasida muhim kelishuvga erishildi. Bu
kelishuvga ko‘ra, Turkiya Suriyalik muhojirlarning Yevropaga noqonuniy o‘tishini
to‘xtatish evaziga 6 milliard yevro moliyaviy yordam, vizasiz rejim bo‘yicha
muzokaralarning jonlantirilishi va Gümrük ittifoqini kengaytirish kabi siyosiy
imtiyozlar olishi kerak edi. Bu kelishuv orqali migratsiya ilk bor Turkiya tashqi
siyosatida xalqaro savdolashuv ob’ektiga aylantirildi. Yevropa davlatlari, ayniqsa
Germaniya, bu siyosat orqali o‘z chegaralarini muhofaza qilish imkoniga ega bo‘ldi,
Turkiya esa migratsiyani o‘z foydasiga yo‘naltira olish qudratini isbotladi. Shunga
qaramay, bu jarayonlar bir qator muammolarni ham yuzaga chiqardi. Birinchidan,
qochqinlar sonining ortishi ichki ijtimoiy keskinliklarni kuchaytirdi. Mahalliy aholi
bilan raqobat, ijtimoiy xizmatlarga bosim, ishsizlik darajasining o‘sishi, uy-joy
narxlarining oshishi kabi omillar norozilik kuchayishiga olib keldi. Natijada,
muhojirlarga nisbatan salbiy kayfiyatlar kuchayib, siyosiy diskursda populistik va
millatchilik ruhidagi ritorika ustunlik qila boshladi.
Ikkinchidan, Yevropa Ittifoqi tomonidan va’da qilingan moliyaviy yordam
to‘liq yoki o‘z vaqtida yetkazilmagan holatlar ham ko‘p kuzatildi. Bu esa Turkiya
tomonidan Yevropaga nisbatan tanqidiy ritorika kuchayishiga sabab bo‘ldi.
Ayniqsa, 2020-yilda Gretsiya chegaralarida yuz bergan inqiroz chog‘ida Turkiya
muhojirlar oqimini cheklamaslik bilan tahdid qildi. Bu holat Turkiyaning
migratsiyani siyosiy bosim vositasi sifatida ochiq ishlata boshlaganini anglatdi.
Uchinchidan, suriyalik qochqinlar orqali Suriyada ta’sir zonalari tashkil qilish
ham Turkiya tashqi siyosatining o‘ziga xos strategiyasi bo‘ldi. Harbiy amaliyotlar
orqali Turkiya Suriyaning shimoliy qismida xavfsiz zonalar yaratdi va bu
hududlarga qochqinlarni ko‘chirish harakatlarini boshladi. Bu esa Turkiyaning
nafaqat mudofaa, balki demografik ta’sir doirasi shakllantirishga urinayotganini
ko‘rsatdi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
138
Migratsiya jarayonlarini samarali boshqarish uchun Turkiya so‘nggi yillarda
bir qancha huquqiy va institutsional islohotlarni amalga oshirdi. 2013-yilda qabul
qilingan “Chet elliklar va xalqaro himoya to‘g‘risidagi qonun” asosida Migratsiyani
boshqarish Boshqarmasi (DGMM) tashkil etildi. Bu tuzilma migratsiyani nazorat
qilish, qochqinlar bilan ishlash, deportatsiya jarayonlari, vaqtincha boshpana berish
kabi masalalarda yetakchi organ hisoblanadi.
Boshqarmaning faoliyati BMT Qochqinlar ishlari bo‘yicha agentligi
(UNHCR), Xalqaro migratsiya tashkiloti (IOM) kabi xalqaro tuzilmalar bilan
hamkorlikda amalga oshirilmoqda. Shuningdek, Turkiya o‘z qonunchiligini
Yevropa Ittifoqi standartlariga muvofiqlashtirishga intilmoqda, bu esa a’zo bo‘lish
yo‘lidagi muzokaralar kontekstida muhim qadamdir.
Huquqiy baza migratsiyani faqat xavfsizlik doirasida emas, balki inson
huquqlari asosida tartibga solish imkonini bermoqda. Ammo amaliyotda huquqiy
hujjatlar ko‘pincha siyosiy vaziyatga qarab talqin qilinadi. Shu sababli migratsiya
siyosatining
izchilligi
va
barqarorligi
muammoligicha
qolmoqda.
Turkiyaning migratsiya siyosati xalqaro darajada tahsinga sazovor bo‘lsa-da, bir
qancha tanqidiy jihatlar mavjud. Avvalo, qochqinlarning ijtimoiy integratsiyasi
jarayoni sust kechmoqda. Qochqinlar jamiyatga to‘liq qo‘shila olmasdan, noformal
mehnat bozori va ijtimoiy xizmatlardan chetda qolmoqda. Bu esa ichki ijtimoiy
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
139
qarama-qarshiliklar, millatchilik kayfiyatlarining kuchayishiga sabab bo‘lmoqda.
Shuningdek, migratsiyaning tashqi siyosiy vosita sifatida foydalanilishi inson
huquqlarining cheklanishiga olib kelishi mumkin. Qochqinlarning xalqaro
muhofazaga bo‘lgan huquqlari siyosiy manfaatlar yo‘lida poymol bo‘lishi xavfi
mavjud. Bundan tashqari, Yevropa Ittifoqi tomonidan va’da qilingan moliyaviy
yordamlarning o‘z vaqtida berilmasligi Turkiyaning bu siyosatga bo‘lgan ishonchini
susaytirgan.
Yana bir muhim jihat shundaki, migratsiya siyosatining haddan tashqari tashqi
siyosiylashtirilishi Turkiya ichidagi ijtimoiy muvozanatga salbiy ta’sir
ko‘rsatmoqda. Aholi orasida qochqinlarga qarshi norozilik kuchaymoqda, bu esa
populistik kayfiyatlarni kuchaytiradi va siyosiy maydonda migratsiyani ichki siyosiy
kurash vositasiga aylantiradi.
Turkiya Respublikasining tashqi siyosatida migratsiya masalasi strategik,
geosiyosiy va insonparvarlik jihatlarining murakkab uyg‘unligida namoyon
bo‘lmoqda. Migratsiya nafaqat xavfsizlikni ta’minlash, balki diplomatik pozitsiyani
kuchaytirish, mintaqaviy yetakchilikni amalga oshirish va xalqaro moliyaviy
ko‘mak olishda ham samarali vosita sifatida xizmat qilmoqda. Ammo bu siyosatning
uzoq muddatli barqarorligi, xalqaro huquqiy majburiyatlarga sodiqlik va ichki
ijtimoiy barqarorlikka ta’siri ehtiyotkorlik bilan tahlil etilishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
İçduygu, A. Turkey’s migration diplomacy and refugee regime //
Migration Studies. – 2020. – Vol. 8, No. 4. – P. 543–565.
2.
Kirişci, K. The Rise and Fall of Turkey’s Soft Power // Brookings
Institution. – Washington, D.C., 2014. – 22 p.
3.
European Commission. EU-Turkey Statement: Two Years On. –
Brussels:
European
Union,
2018.
– URL:
affairs/news/eu-turkey-statement-two-years_en
4.
Republic of Turkey, Directorate General of Migration Management
(DGMM). Migration Statistics and Legal Framework. – Ankara: DGMM, 2022. –
URL:
5.
Özerdem, A. Post-conflict Reconstruction in Turkey’s Foreign Policy
// Journal of Peacebuilding & Development. – 2017. – Vol. 12, No. 2. – P. 78–94.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
140
6.
Yıldız, A., Sert, D. A. Rethinking migration governance in Turkey:
Europeanization and beyond // Turkish Studies. – 2019. – Vol. 20, No. 4. – P. 561–
580.
7.
İçduygu, A., Millet, E. Syrian refugees in Turkey: Towards integration
policies // Turkish Policy Quarterly. – 2016. – Vol. 15, No. 3. – P. 91–101.
8.
United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR). Syria
Regional Refugee Response: Turkey. – Geneva: UNHCR, 2023. – URL:
https://data.unhcr.org (sana: 04.04.2025).
