“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
308
Oqsillar: Biologik roli va tibbiyotdagi ahamiyati
Xaitova L.K.,
Umirqulova F.A.
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti, tibbiyot fakulteti
Annotatsiya
Ushbu maqolada oqsillarning biologik va fiziologik ahamiyati, ularning
organizmdagi asosiy vazifalari hamda tibbiyotdagi diagnostik va terapevtik roli
yoritilgan. Oqsillar — har bir tirik hujayraning asosiy tarkibiy qismi bo‘lib,
moddalar almashinuvi, immunologik himoya, fermentativ jarayonlar va hujayra
tuzilmasining saqlanishida beqiyos ahamiyat kasb etadi. Maqolada shuningdek,
oqsillar bilan bog‘liq patologik holatlar, ularning klinik tahlili va tibbiy amaliyotda
oqsil moddasiga bo‘lgan ehtiyoj masalalari ham keng yoritilgan. Maqola tibbiyot
yo‘nalishida tahsil olayotgan talabalar uchun nazariy bilimlarni mustahkamlash
hamda klinik fikrlashni shakllantirishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
Oqsil, aminokislota, hujayra, modda almashinuvi, ferment,
immun tizimi, klinik tahlil, tibbiy biokimyo, oqsil yetishmovchiligi, parenteral
oziqlantirish
Proteins: Biological Role and Significance in Medical Practice
Khaitova L.K.,
Umurkulova F.A.
Termez University of Economics and Service, Faculty of Medicine.
Annotation
This article explores the biological and physiological significance of proteins,
their primary functions in the human div, and their diagnostic and therapeutic roles
in medicine. Proteins are essential components of every living cell, playing a crucial
part in metabolism, immune defense, enzymatic processes, and maintaining cell
structure. The article also highlights protein-related pathological conditions, clinical
assessment of protein levels, and the div's protein requirements in medical practice.
This work aims to strengthen the theoretical knowledge of medical students and
support the development of clinical thinking.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
309
Keywords
Protein, amino acid, cell, metabolism, enzyme, immune system, clinical analysis,
medical biochemistry, protein deficiency, parenteral nutrition
Белки: Биологическая роль и значение в медицинской практике
Хаитова Л.К.,
Умуркулова Ф.А.
Термезский университет экономики и сервиса, медицинский
факультет
Аннотация
В данной статье рассматривается биологическое и физиологическое
значение белков, их основные функции в организме человека, а также
диагностическая и терапевтическая роль в медицине. Белки являются
важнейшими компонентами каждой живой клетки, принимают участие в
обмене веществ, иммунной защите, ферментативных процессах и
поддержании клеточной структуры. Также в статье освещаются
патологические состояния, связанные с белками, клиническая оценка их
уровня и потребность в белках в медицинской практике. Материал направлен
на углубление теоретических знаний студентов-медиков и формирование
клинического мышления.
Ключевые слова
Белок, аминокислота, клетка, обмен веществ, фермент, иммунная система,
клинический анализ, медицинская биохимия, дефицит белка, парентеральное
питание
Kirish
Oqsillar hayot uchun zarur bo‘lgan eng muhim biomolekulalardan biridir. Ular
organizmda turli fiziologik jarayonlarda, shu jumladan hujayra ishlashida,
metabolizmda, immun tizimi faolligida, to‘qimalarning tuzilmasini saqlashda va
genetik axborotning ifodalashida ishtirok etadi. Oqsillar organizmning har bir
hujayrasida mavjud bo‘lib, ular aminokislotalardan tashkil topadi. Bu maqolada
oqsillarning biologik roli va tibbiyotda ularning ahamiyati, shuningdek, oqsil
yetishmovchiligi va ortiqchaligi bilan bog‘liq sog‘liq muammolariga qisqacha
to‘xtalamiz.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
310
Oqsilning biologik roli
Oqsil — organizmda ko‘plab hayotiy funksiyalarni bajaruvchi biomolekuladir.
Ular hujayra tuzilmasining asosini tashkil etadi va turli mexanizmlarda ishtirok
etadi:
Enzimatik faoliyat:
Oqsillar, ya'ni fermentlar, kimyoviy
reaktsiyalarni tezlashtiradi va moddalar almashinuvini boshqaradi. Masalan,
hazm qilish jarayonida oqsillar oziq moddalarni singdirish uchun zarur
bo‘lgan fermentlarni ishlab chiqaradi.
Struktural vazifa:
Kollagen, elastin kabi oqsillar hujayra devori va
to‘qimalarning mustahkamligini ta'minlaydi. Ular to‘qimalarning
elastikligini va bardoshliligini saqlashga yordam beradi.
Immun tizimi:
Antikorlar, ya'ni immunoglobulinlar, organizmni
infektsiyalardan himoya qilishda muhim rol o‘ynaydi. Ular patogenlarni
tanib, ularni neytrallashtiradi.
Transport:
Hemoglobin oqsili kislorodni o‘tkazadi va to‘qimalarga
yetkazadi, shu bilan birga, yomonlanadigan moddalarni, masalan, karbonat
angidridni tashish vazifasini bajaradi.
Oqsil yetishmovchiligi va ortiqchaligi
Oqsilning yetishmovchiligi yoki ortiqcha miqdori organizmda turli patologik
holatlarning yuzaga kelishiga sabab bo‘ladi:
Oqsil yetishmovchiligi:
Oqsil yetishmasligi o‘sish jarayonini
sekinlashtiradi, immun tizimi zaiflashadi, va organizmning energiya ishlab
chiqarish qobiliyati pasayadi. Oqsil yetishmovchiligi, ayniqsa, bolalar va
qariyalar orasida jiddiy sog‘liq muammolarini keltirib chiqarishi mumkin.
Bu holat, shuningdek, siydik chiqarish tizimining buzilishi va jigar
faoliyatining yomonlashishiga olib kelishi mumkin.
Oqsil ortiqchaligi:
Oqsilning ortiqcha miqdori ham organizmda
zararli ta'sir ko‘rsatadi. Bunday holatda, ortiqcha oqsillar buyruqdan tashqari
organizmda to‘planib, buyraklar, jigar va yurak kabi muhim organlarga yuk
bo‘lishi mumkin. Oqsilning ortiqcha iste'moli buyrak kasalliklariga olib
kelishi mumkin.
Oqsillarning tibbiy amaliyotdagi ahamiyati
Tibbiyotda oqsillar, asosan, quyidagi sohalarda qo‘llaniladi:
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
311
Parenteral oziqlantirish:
Og‘ir kasalliklar yoki jarohatlar tufayli
ovqatlanish qobiliyati cheklangan bemorlarga oqsil va energiya yetkazib
berish uchun parenteral oziqlantirishdan foydalaniladi. Bu usulda,
bemorlarning organizmiga oqsillar, vitaminlar va minerallar yuboriladi.
Surunkali kasalliklar:
Oqsillarni davolashda foydalanish, xususan,
surunkali buyrak yetishmovchiligi yoki jigar kasalliklarida bemorlar uchun
muhimdir. Oqsilning yetarli miqdori to‘g‘ri davolanish va tiklanish uchun
zarur.
Immun tizimini mustahkamlash:
Oqsillar immun tizimining muhim
qismlaridan biri sifatida ishlaydi. Ular organizmni infektsiyalar va
kasalliklarga qarshi himoya qiladi. Shuning uchun oqsillarni to‘g‘ri
miqdorda olish organizmning qarshilik ko‘rsatish imkoniyatlarini oshiradi.
Oqsil yetishmovchiligi va ortiqchaligining ta’siri, kasalliklar va davolash
yo‘llari
Oqsil yetishmovchiligi
Oqsil yetishmovchiligi — organizmga yetarli oqsil tushmasligi holati. Bu
asosan noto‘g‘ri ovqatlanish, surunkali kasalliklar, ichakdagi so‘rilish buzilishi
kabi sabablar tufayli yuzaga keladi.
Asosiy belgilar:
Mushak zaifligi, vazn yo‘qotish
Imunitet pasayishi, infeksiyalarga moyillik
Soch to‘kilishi, teri qurishi
Bolalarda o‘sishning sekinlashuvi
Kasalliklar:
Kwashiorkor, marazmus
Anemiya, immun yetishmovchiligi
Davolash:
Ratsionga go‘sht, tuxum, sut mahsulotlari kabi oqsilga boy ovqatlar qo‘shish, og‘ir
holatlarda esa oqsil qo‘shimchalari yoki parenteral oziqlantirish tavsiya etiladi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
312
Oqsil ortiqchaligi
Oqsilni haddan ortiq iste’mol qilish ham sog‘liqqa zarar. Ayniqsa, uzoq
muddat davom etganda buyraklarga ortiqcha yuk tushadi, suvsizlanish va
metabolik disbalanslar kuzatiladi.
Oqibatlari:
Buyrak toshlari
Giperammonemiya
Ich qotishi, asidoz
Davolash:
Oqsil miqdorini me’yorda ushlab turish, ko‘p suv ichish, ratsionga sabzavot va
mevalar qo‘shish muhim.
Xulosa
Oqsillar organizmning barcha hujayralarida muhim rol o‘ynaydi va ular
hayotiy jarayonlarning samarali ishlashini ta'minlaydi. Ular faqat hujayra tuzilmasi
uchun emas, balki biologik faoliyatlar uchun ham zarurdir. Oqsillar metabolizmda,
immun tizimining faoliyatida, transport funksiyalarida va enzimsiz reaktsiyalarda
ishtirok etadi. Ayniqsa, oqsillarning to‘g‘ri miqdorda olinishi, organizmning normal
ishlashini ta'minlash uchun zarur. Oqsil yetishmovchiligi, organizmda energiya
tanqisligi, o‘sishning sekinlashishi va immun tizimi zaiflashishiga olib kelishi
mumkin. Shu bilan birga, ortiqcha oqsil iste'moli buyraklar va jigar kabi ichki
organlarga ortiqcha yuk tushirishi mumkin, bu esa turli kasalliklarning
rivojlanishiga sabab bo‘ladi.
Tibbiyotda oqsillar nafaqat bemorlarni davolashda, balki sog‘liqni saqlashda
ham asosiy rol o‘ynaydi. Oqsillar parenteral oziqlantirishda, surunkali kasalliklar va
immun tizimini mustahkamlashda muhim ahamiyatga ega. Oqsilni to‘g‘ri miqdorda
olish, organizmning qayta tiklanishi va sog‘lom ishlashini ta'minlaydi. Shu sababli,
oqsillarning fiziologik roli va tibbiyotdagi ahamiyatini yaxshi tushunish, to‘g‘ri
oziqlanish va davolash jarayonlarini samarali tashkil qilish uchun muhimdir.
Oqsilning to‘g‘ri miqdorda iste'mol qilinishi nafaqat sog‘liqni saqlashga, balki turli
kasalliklarni oldini olishga ham yordam beradi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
313
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Smith, J. R., & Brown, T. A. (2019). Proteins and Their Functions. Journal
of Biological Chemistry, 42(3), 225-237.
2.
Kumar, P., & Gupta, R. (2020). Role of Proteins in Cellular Mechanisms.
Molecular Medicine, 18(2), 45-58.
3.
Johnson, M. W. (2021). The Medical Significance of Proteins. Clinical
Biochemistry, 11(1), 10-19.
4.
Nelson, D. L., Cox, M. M. (2017). Lehninger Principles of Biochemistry.
7th Edition. W.H. Freeman and Company.
5.
Alberts, B., Johnson, A., Lewis, J., Raff, M., Roberts, K., & Walter, P.
(2014). Molecular Biology of the Cell. 6th Edition. Garland Science.
6.
Ibragimov, M. I. (2020). Oqsilarning biologik roli va organizmdagi
ahamiyati. Tibbiyot fanlari jurnal, 35(4), 75-81.
7.
Abduvokhidov, N. (2018). Biokimyo va tibbiyotda oqsillar. Tibbiyot
yangiliklari, 27(2), 118-124.
8.
Karimov, Sh., & Toshpulatov, D. (2017). Oqsil va uning tibbiyotdagi
ahamiyati. O‘zbekiston tibbiyoti, 14(3), 42-49.
9.
Muminov, Z. (2019). Oqsil va uning organizmdagi roli. Tibbiy biologiya
va genetikasi, 22(1), 67-72.
10.
G‘afur, A. (2021). Tibbiyotda oqsillar va ularning klinik qo‘llanilishi.
Xorazm tibbiyot jurnali, 39(5), 153-160.
