“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
589
RUS TILIDA OG’ZAKI VA YOZMA NUTQ: IFODA XUSUSIYATLARI,
QO’LLANILISHI VA DIFFERENSIAL XUSUSIYATLARI
Baxranova Shaxnoza Abrorovna
Samarqand Zarmed universiteti Tillar kafedrasi o’qituvchisi
Annotatsiya.
Ushbu maqola rus tilidagi og‘zaki va yozma nutqning ifoda
xususiyatlari, qo‘llanishi va farqlari haqida batafsil tahlil qilingan. Tadqiqotda
og‘zaki va yozma nutqning strukturaviy va kommunikativ jihatlari solishtirilib, ular
orasidagi asosiy farqlar va o‘ziga xos xususiyatlar yoritilgan. Maqolada nutq
shakllarining til o‘rgatishdagi ahamiyati, ularning ta’lim jarayonida qanday
qo‘llanilishi va o‘quvchilarga qanday samarali yondashuvlar orqali o‘rgatilishi
haqida ham so‘z boradi. Yozma va og‘zaki nutq orasidagi farqlar tilshunoslik va
ta’limda alohida yondashuvni talab qiladi va o‘qituvchilar uchun muhim amaliy
maslahatlar beradi.
Kalit so‘zlar:
og‘zaki nutq, yozma nutq, kommunikativ nutq, sintaksis,
stilistika, nutqning ifodaviy xususiyatlari, til o‘rgatish, tahlil.
Abstract.
This article provides a detailed analysis of the expressive features,
uses, and differences of oral and written speech in the Russian language. The study
compares the structural and communicative aspects of oral and written speech,
highlighting the main differences and distinctive features between them. The article
also discusses the importance of speech forms in language teaching, how they are
used in the educational process, and what effective approaches they can be used to
teach students. The differences between written and oral speech require a special
approach in linguistics and education and provide important practical advice for
teachers.
Key words:
oral speech, written speech, communicative speech, syntax,
stylistics, expressive features of speech, language teaching, analysis.
Аннотация.
В статье дается подробный анализ выразительных
особенностей, особенностей употребления и различий устной и письменной
речи в русском языке. В исследовании сравниваются структурные и
коммуникативные аспекты устной и письменной речи, выделяются основные
различия и уникальные особенности между ними. В статье также обсуждается
значение речевых форм в обучении языку, как они используются в
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
590
образовательном процессе и какие эффективные подходы можно использовать
для обучения им студентов. Различия между письменной и устной речью
требуют особого подхода в лингвистике и образовании и дают важные
практические советы учителям.
Ключевые слова:
устная речь, письменная речь, коммуникативная
речь, синтаксис, стилистика, выразительные средства речи, обучение языку,
анализ.
Kirish.
Til inson tafakkuri va muloqotining eng asosiy vositasi bo‘lib, u ikki
asosiy shaklda – og‘zaki va yozma nutq orqali namoyon bo‘ladi. Har bir til,
jumladan rus tili ham, bu ikki shaklda o‘ziga xos fonetik, leksik, grammatik va
stilistik xususiyatlarga ega. Mazkur maqolada rus tilidagi og‘zaki va yozma
nutqning ifoda xususiyatlari, qo‘llanish sohasi va ularning differensial (ajratib
turuvchi) belgilariga e’tibor qaratiladi.
Adabiyotlar tahlili va metodologiya.
Rus tilshunosligida og‘zaki va yozma
nutqning xususiyatlarini o‘rganishga doir ko‘plab tadqiqotlar mavjud. Jumladan,
akademik V.V. Vinogradov, L.P. Krysin, N.S. Valgina kabi olimlarning ishlari bu
borada asosiy manba sifatida qaraladi. Ular og‘zaki nutqning jonli, kontekstual va
ko‘p hollarda grammatik jihatdan soddalashtirilgan bo‘lishini ta’kidlaganlar.
Xususan, V.V. Vinogradov og‘zaki nutqdagi ekspressivlik va spontanlikni yozma
nutq bilan solishtirib tahlil qilgan.
Shuningdek, A.A. Leontyev va I.A. Zimnyaya singari psixolingvistlar nutq
faoliyatining psixologik asoslarini o‘rganib, og‘zaki va yozma nutqni shaxsning
ongli faoliyati nuqtai nazaridan farqlashgan. Ularning izlanishlariga ko‘ra, yozma
nutqni yaratish jarayoni ongli, rejalashtirilgan va tahliliy bo‘lsa, og‘zaki nutq
ko‘proq avtomatlashgan va hissiy bo‘ladi.
So‘nggi yillarda kommunikativ yondashuv asosida olib borilayotgan
tadqiqotlar (masalan, O.V. Aleksandrova, N.D. Golev) og‘zaki va yozma nutqdagi
stilistik vositalarning farqlariga, ularning ijtimoiy funksiyalariga chuqurroq e’tibor
qaratmoqda. Bu yondashuvlar zamonaviy lingvodidaktikada ham muhim ahamiyat
kasb etadi. Mazkur tadqiqotda taqqosloviy va tizimli tahlil metodlari asosiy usul
sifatida qo‘llanildi. Og‘zaki va yozma nutqning fonetik, grammatik, leksik va
stilistik jihatlari tahlil qilinib, ularning asosiy differensial belgilariga e’tibor
qaratiladi. Tadqiqotda quyidagi bosqichlar amalga oshirildi:
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
591
Nazariy tahlil – mavjud ilmiy manbalar asosida og‘zaki va yozma nutqning
asosiy belgilari aniqlab olindi.
Empirik misollar – rus tilidagi real og‘zaki va yozma nutq namunalaridan
(suhbatlar, intervyular, matnlar) foydalanildi.
Taqqoslash – og‘zaki va yozma nutq xususiyatlari jadval ko‘rinishida
taqqoslandi.
Xulosa chiqarish – umumlashtirish asosida har ikki shaklning ahamiyati va
tilshunoslikdagi o‘rni belgilandi.
Metodologik yondashuvlar tahliliy-eksplikativ xarakterda bo‘lib, mavzuni
chuqur o‘rganish imkonini beradi. Shuningdek, maqolada lingvistik, psixolingvistik
va stilistik yondashuvlarni ifodalaydi.
Natijalar.
Tadqiqot natijasida rus tilidagi og‘zaki va yozma nutq bir qancha
asosiy farqlar bilan ajralib turishi aniqlandi. Og‘zaki nutqda fikr intonatsiya, tana
harakati, mimika orqali kuchaytiriladi. Masalan: «Ты что, серьёзно?!» – bu gapda
intonatsiya va yuz ifodasi muhim rol o‘ynaydi. Yozma nutqda esa ohang o‘rnini
tinish belgilar egallaydi: «Ты что, серьёзно?!» – bu ifoda yozma shaklda yozilgan
bo‘lsa-da, uning ohangi tinish belgilari orqali beriladi, ammo yuz ifodasi yo‘q.
Og‘zaki nutqda gaplar soddaroq va ko‘pincha qisqargan holda ishlatiladi:
«Пошли!» (Ketyapmiz!) – bu bir so‘zli gap bo‘lib, kontekstga bog‘liq. Yozma
nutqda esa aniqlik muhim, shu bois gap to‘liq bo‘ladi: «Мы решили отправиться
в путь ранним утром.» (Biz erta tongda yo‘lga chiqishga qaror qildik.)
Og‘zaki nutq to‘g‘ridan-to‘g‘ri tinglovchiga qaratilgan: «Слушай, у меня
есть идея!» – bu jonli muloqotda aytiladi, suhbatdoshga qaratilgan. Yozma nutqda
esa matn keng auditoriyaga mo‘ljallanadi: «В данной статье рассматриваются
особенности устной и письменной речи.» – bu ilmiy uslubga xos ifoda.
Og‘zaki nutqda so‘zlashuv uslubiga xos, qisqartirilgan va so‘zma-so‘z
ifodalar ko‘p ishlatiladi: «Ну, типа, я не знаю...» – bu yerda «типа» suzish so‘zi
sifatida ishlatilgan. Yozma nutqda esa bunday ifodalarga yo‘l qo‘yilmaydi: «Я
затрудняюсь дать точный ответ на данный вопрос.» – bu aniq, rasmiy uslubdagi
yozma jumla.
Og‘zaki nutq odatda kundalik hayotda, og‘zaki imtihonlarda, suhbatlarda
qo‘llaniladi: Do‘stlar orasidagi suhbat: «Как дела? Всё нормально?» Yozma nutq
esa ilmiy maqolalar, rasmiy hujjatlar va badiiy adabiyotda ishlatiladi: Rasmiy
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
592
hujjatdan
parcha:
«Настоящим подтверждается участие студента в
конференции...»
Muhokama.
Tadqiqot davomida aniqlanganidek, rus tilidagi og‘zaki va
yozma nutq nafaqat shakl jihatidan, balki ularning kommunikativ maqsadi va
qo‘llanish doirasiga ko‘ra ham farqlanadi. Bu farqlarni misollar yordamida ko‘rib
chiqish mumkin.
Og‘zaki nutqda so‘zlar ohang, pauza, imo-ishora orqali boyitiladi. Masalan:
«Ты серьёзно?!» – bu ifoda baland ohangda, ko‘z ochilgan holda aytilsa, hayratni
bildiradi. Yozma shaklda esa bu ekspressivlikni faqat tinish belgilar orqali yetkazish
mumkin: «Ты серьёзно?!» – lekin bunda yuz ifodasi va intonatsiya yo‘q, shuning
uchun hissiyot cheklangan. Og‘zaki nutq odatda aniq kontekstda tushuniladi.
Masalan: «Он там был… ну, ты понял.» – bu gapni faqat suhbat kontekstida to‘liq
tushunish mumkin. Yozma nutqda esa bu kabi ifodalar tushunarsiz bo‘lib qoladi,
shuning uchun u aniq, mustaqil bo‘lishi kerak: «Он находился в том же месте, о
котором мы говорили ранее.»
Og‘zaki nutqda oddiy, qisqa gaplar ishlatiladi: «Пошли! Уже поздно!»
Yozma nutqda esa bunday fikrlar ko‘proq murakkab sintaktik tuzilmalarda
ifodalanadi: «Мы должны отправиться сейчас, потому что уже позднее время.»
Bugungi kunda yozma muloqotda og‘zaki nutq elementlarining keng kirib
kelgani kuzatilmoqda. Masalan: Chatda: «Привет! Как дела? Всё ок?» – bu ifoda
yozma bo‘lsa-da, og‘zaki suhbatga o‘xshaydi. Shuningdek, LOL, хаха, ммм, ага
kabi so‘zlar og‘zaki nutqdan olingan bo‘lib, yozma muloqotda emotsiyani yetkazadi.
Rus tilini o‘rganuvchilar ko‘pincha yozma nutqni o‘zlashtirishga ko‘proq e’tibor
berishadi, ammo jonli muloqotda qiynalishadi. Shuning uchun o‘qituvchilar
quyidagicha mashqlar bilan muvozanatni saqlashlari mumkin:
Og‘zaki topshiriq: "Представьте, что вы в магазине и покупаете хлеб. Что
вы скажете продавцу?"
Yozma topshiriq: "Напишите короткое сообщение другу о ваших планах
на выходные."
Bu misollar ko‘rsatadiki, og‘zaki va yozma nutq bir-biridan qat’iy farq qilsa-
da, ular o‘zaro bog‘liq va bir-birini to‘ldiruvchi tizimlar sifatida mavjud. Har biri
tilshunoslik va ta’limda alohida yondashuvni talab qiladi.
Xulosa.
Og‘zaki va yozma nutq o‘rtasidagi farqlar faqat tilning grammatik va
leksik qoidalari bilan bog‘liq emas, balki muloqotning holati va maqsadiga ham
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
593
ta’sir qiladi. Og‘zaki nutq ko‘proq tezkor va spontandir, yozma nutq esa o‘ylangan
va tahlil qilingan bo‘ladi. Shuningdek, zamonaviy texnologiyalar og‘zaki nutq
elementlarini yozma muloqotga olib kelmoqda, bu esa ularning chegaralarini yanada
yashiradi. Til o‘rgatishda ushbu farqlarni o‘rgatish orqali o‘quvchilarga samarali
kommunikativ kompetensiya shakllantirish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Введенская, Людмила Алексеевна, Людмила Григорьевна Павлова, and
Елена Юрьевна Кашаева. "Русский язык и культура речи." Ростов н/Д:
Феникс (2004): 181.
2. Введенская, Людмила Алексеевна, Людмила Григорьевна Павлова, and
Елена Юрьевна Кашаева. "Русский язык и культура речи." Ростов н/Д:
Феникс (2004): 181.
3. Введенская, Людмила, and Марина Черкасова. Русский язык и культура
речи. Учебное пособие. Litres, 2022.
4. Атаева, Е. В., and Д. С. Малышева. "О функционировании дискурсивных
слов в речи молодежи." Вестник гуманитарного факультета Ивановского
государственного химико-технологического университета 4 (2009): 209-215.
5. Salimovich, S. B. (2022). RECIPROCAL SYMMETRY AND ITS
GRAMMATICAL INDICATIONS. EPRA International Journal of Research and
Development (IJRD), 7(12), 129-131.
6. Salimovich, S. B. (2022). FUNCTIONS OF LANGUAGE UNITS. In Conference
Zone (pp. 62-63).
