“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
568
VALYUTA KURSINING SHAKLLANISHI BO‘YICHA ILMIY-NAZARIY
YONDASHUVLAR
Samandarov Zuxriddin Raup o’g’li
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
Akademik faoliyatni tashkil bo‘limi bosh mutaxassisi
samandarovzukhriddin@gmail.com
Kalit so‘zlar:
Valyuta kursi, davlat iqtisodiy siyosati, iqtisodiy barqarorlik, xalqaro
moliyaviy oqimlar, valyuta bozoriga intervensiya, to‘lov balansining ta’siri, inflyatsiya darajasi,
pul-kredit siyosati, valyuta zaxiralari, foiz stavkalari, kapital nazorati, pul massasi, xorijiy kapital,
savdo siyosati, bozor mexanizmlari, fiskal siyosat, eksport, import, iqtisodiy muvozanat, valyuta
chayqovchiligini nazorat qilish, valyuta kursi barqarorligi, tashqi iqtisodiy holat, moliyaviy
integratsiya, xalqaro savdo.
Kirish
Valyuta kursini qanday omillar belgilashi va uning dinamikasini tushuntirish uchun
iqtisodiyot nazariyasida bir necha yondashuvlar shakllangan. Valyuta kursi shakllanishining
ilmiy-nazariy asoslari sifatida klassik (ya’ni, xarid qobiliyati pariteti nazariyasi), monetar (pul
omillari yondashuvi), keynesiycha (foiz stavkalari va kutilmalar rolini ta’kidlovchi) hamda portfel
(aktivlar bozori balansiga asoslangan) yondashuvlar ajratib ko‘rsatiladi. Ushbu tezisda ushbu
yondashuvlarning mazmuni va ularning valyuta kursiga ta’sir etuvchi asosiy omillar – inflyatsiya,
foiz stavkalari hamda pul massasidagi o‘zgarishlar – bilan bog‘liqligi yoritib beriladi.
Valyuta kursi nazariy jihatdan bir vaqtning o‘zida turli fundamental omillarning ta’siri
ostida shakllanadi. Masalan, ichki inflyatsiya darajasining xorijiy inflyatsiyadan yuqori bo‘lishi,
boshqa sharoitlar barqaror turganda, milliy valyutaning qadrsizlanishiga olib keladi. Xuddi
shunday, foiz stavkalari farqi kapital oqimlarini jalb etishi yoki qochirishi orqali kursga ta’sir
ko‘rsatadi, pul massasining o‘sishi esa inflyatsiya va ayirboshlash kursi o‘zgarishlarini yuzaga
keltiradi. Quyida har bir nazariy yondashuv alohida ko‘rib chiqilib, ularning valyuta kursiga doir
bashoratlari tahlil qilinadi.
Asosiy qism
Valyuta kursining shakllanish mexanizmini tushuntirishda klassik va monetar
yondashuvlar iqtisodiy nazariyada muhim o‘rin egallaydi. Klassik yondashuvning asosini tashkil
etuvchi xarid qobiliyati pariteti (Purchasing Power Parity — PPP) nazariyasiga ko‘ra, valyuta kursi
uzoq muddatli davrda ikki mamlakatdagi narxlar darajasi nisbatiga muvofiq ravishda shakllanadi.
Ushbu konsepsiya birinchi bor XX asr boshlarida iqtisodchi Gustav Kassel tomonidan taklif
etilgan bo‘lib, u valyuta kursiga inflyatsiya asosiy ta’sir ko‘rsatuvchi omil ekanini ta’kidlagan.
Nazariy jihatdan, agar bir mamlakatda inflyatsiya darajasi boshqa mamlakatga nisbatan
yuqori bo‘lsa, milliy valyuta tegishli ravishda qadrsizlanishi lozim. Masalan, O‘zbekistonda yillik
inflyatsiya darajasi 10% ni, AQShda esa 2% ni tashkil qilsa, PPP yondashuvi asosida so‘m AQSh
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
569
dollariga nisbatan taxminan 8% ga qadrsizlanadi. Bu milliy valyutaning xarid qobiliyatidagi
pasayishni kompensatsiya qilish zaruratidan kelib chiqadi.
Biroq, ushbu yondashuvning amaliy tatbiqida bir qancha cheklovlar mavjud. Xususan,
qisqa muddatli valyuta kursidagi tebranishlar narxlar darajasining inersiyaviy o‘zgarishi, xalqaro
savdo to‘siqlari, tranzaksiya xarajatlari va tovarlarning noaniq o‘xshashligi tufayli PPP modelidan
og‘ishlarni yuzaga keltiradi. Natijada, ushbu model valyuta kursining uzoq muddatli muvozanatini
tushuntirishda foydali bo‘lsa-da, qisqa muddatli tebranishlarni izohlashda yetarli darajada
aniqlikka ega emas.
Alternativ yondashuv sifatida monetar model valyuta kursini pul bozoridagi muvozanat
orqali aniqlashga harakat qiladi. Ushbu modelga ko‘ra, har bir mamlakatda pul taklifi va unga
bo‘lgan talab o‘rtasidagi nisbat valyuta kursiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Monetar model PPP
nazariyasini kengaytirib, inflyatsiyadan tashqari, pul massasining o‘zgarishi, foiz stavkalari va real
daromad darajasi kabi omillarni ham hisobga oladi.Masalan, agar mamlakatda pul taklifi iqtisodiy
o‘sish sur’atlaridan tezroq ortsa, bu inflyatsiyani kuchaytiradi va natijada milliy valyuta
qadrsizlanadi. Aksincha, pulga bo‘lgan talab ortsa, bu valyutaning qadrlanishiga olib keladi.
Bundan tashqari, yuqori foiz stavkalari xorijiy kapital oqimini rag‘batlantiradi va valyuta kursini
mustahkamlovchi omil sifatida xizmat qiladi. Shu bilan birga, uncovered interest parity
nazariyasiga ko‘ra, foiz farqi kelajakdagi valyuta kursidagi o‘zgarishlar bilan
kompensatsiyalanishi mumkin, bu esa valyuta bozorlarida spekulyativ kutilmalarning
shakllanishiga zamin yaratadi.
Monetar modelning afzalliklaridan biri shundaki, u uzoq muddatli pul siyosati va foiz
stavkalarining valyuta kursiga ta’sirini sistematik tarzda baholash imkonini beradi. Biroq,
narxlarning qisqa muddatda qat’iy (sticky prices) bo‘lishi tufayli, monetar yondashuv ham real
sektor omillarini inkor qilmaydi. Bu esa keyingi bosqichda keynsiycha yondashuvlarning yuzaga
kelishiga asos bo‘lgan.
1-jadval
Valyuta kursining shakllanishi: nazariy yondashuvlarning solishtirma tahlili
Yondashuv
Asosiy omillar
Kuchli jihatlari
Cheklovlari
Klassik (PPP)
Narxlar
darajasi
tafovuti
Uzoq
muddatli
tushuntirish kuchli
Qisqa
muddatli
o‘zgarishlarni
tushuntira olmaydi
Monetar
Pul taklifi, inflyatsiya,
foiz stavkalari
Ilmiy
asoslangan,
pul
nazariyasiga
tayanadi
Sticky prices va real
omillarni kam hisobga
oladi
Keynescha
yondashuv
(Dornbusch
modeli)
Foiz farqi, kutilmalar,
real sektor
Qisqa
muddatli
dinamikani
tushuntiradi
Uzoq
muddatli
barqarorlikni
to‘liq
tushuntirmaydi
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
570
Yondashuv
Asosiy omillar
Kuchli jihatlari
Cheklovlari
Portfel yondashuvi
Aktivlar
bozoridagi
muvozanat,
risk
va
likvidlik afzalliklari
Real hayotga yaqin,
ko‘p omilli
Juda murakkab, ko‘p
parametrga bog‘liq
Keynescha yondashuv doirasida valyuta kursiga ta’sir ko‘rsatuvchi asosiy omillar sifatida
foiz stavkalari farqi, qisqa muddatli kutilmalar va iqtisodiy o‘sish sur’atlari alohida e’tirof etiladi.
Mazkur yondashuvning zamonaviy talqini sifatida Rudiger Dornbusch tomonidan ishlab chiqilgan
"kursning oshirib yuborilishi" (overshooting) modeli ko‘rsatib o‘tiladi. Ushbu model shuni
ta’kidlaydiki, qisqa muddatda narxlar rigidligi (ya’ni, tovar narxlarining inertsiya bilan o‘zgarishi)
mavjud bo‘lsa-da, valyuta kursi moliyaviy bozorlardagi tezkor moslashuv evaziga darhol reaktsiya
bildiradi.
Dornbusch modeliga ko‘ra, pul-kredit siyosatida yuz beradigan o‘zgarishlar dastlab
moliyaviy aktivlar bozori va valyuta kursiga ta’sir ko‘rsatadi, real sektor esa bu o‘zgarishlarga
nisbatan sekinroq moslashadi. Masalan, agar markaziy bank foiz stavkalarini pasaytirish orqali pul
massasini keskin kengaytirsa, milliy valyuta kursi qisqa fursatda o‘zining uzoq muddatli
muvozanat darajasidan pastga tushib, haddan tashqari qadrsizlanishi mumkin. Ushbu hodisa
"overshooting" deb yuritiladi. Vaqt o‘tishi bilan narxlar va ish haqi moslashadi, bu esa valyuta
kursining nisbiy barqarorlashuviga olib keladi.
Keynescha yondashuvning asosiy komponentlaridan yana biri — foiz stavkalari pariteti
nazariyasidir. Uncovered Interest Parity (UIP) tamoyiliga muvofiq, kapital erkin harakat
qilayotgan sharoitda investorlar foiz farqini va valyuta riskini hisobga olgan holda aktivlar
portfelini shakllantiradilar. Agar ma’lum bir valyutada foiz darajasi yuqoriroq bo‘lsa, u holda
ushbu ustunlikni kutilayotgan valyuta qadrsizlanishi qoplab berishi lozim. Aks holda, investorlar
yuqori foizli valyutaga talabni oshirib, uning qadri mustahkamlanishiga olib keladilar. Bu jarayon
valyuta kursining qisqa va o‘rta muddatli dinamikasini shakllantiruvchi kutilmalar va foiz farqlari
o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni tasdiqlaydi. Shuningdek, Keynescha yondashuv iqtisodiy o‘sish
sur’atlari va savdo balansi kabi real omillarning valyuta kursiga ta’sirini inkor etmaydi. Xususan,
iqtisodiy faollik pasayganda chet el investorlari orasida ishonchsizlik yuzaga kelib, bu valyuta
kursining pasayishiga olib kelishi mumkin.
Valyuta kursining shakllanishiga oid yana bir ilg‘or nazariy yondashuv bu — portfel balans
(Portfolio Balance) modelidir. Mazkur modelda valyuta kursi xalqaro moliyaviy aktivlar, ya’ni
davlat obligatsiyalari va boshqa qimmatli qog‘ozlar bozoridagi taklif va talab muvozanati orqali
aniqlanadi. Modelga ko‘ra, mahalliy va xorijiy aktivlar bir-birini to‘liq almashtira olmaydi, chunki
investorlarning riskga bo‘lgan munosabati va likvidlikka bo‘lgan talablari farq qiladi.
Investorlar o‘z portfellariga qo‘shimcha mahalliy obligatsiyalarni qo‘shish evaziga
yuqoriroq daromadlilik yoki risk kompensatsiyasi (valyuta qadrsizlanishi)ni talab qiladilar. Agar
davlat byudjet taqchilligi sababli milliy obligatsiyalar emissiyasini oshirsa, bu ichki bozor
taklifining ortishiga olib keladi. Natijada, investorlarni jalb etish uchun milliy valyuta
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
571
qadrsizlanishi yoki yuqori foiz stavkalari talab qilinadi. Bu jarayon milliy valyuta kursining
pasayishiga sabab bo‘ladi, toki yangi muvozanat tiklanmaguncha. Portfel yondashuvi valyuta
kursini ikki xil aktiv — mahalliy va xorijiy obligatsiyalar — ning nisbiy narxi sifatida ko‘radi.
Kurs muvozanatda bo‘lishi uchun barcha chiqarilgan aktivlar global investorlar portfelida
joylashgan bo‘lishi lozim. Bu model monetar yondashuvga qaraganda murakkabroq bo‘lib, u
nafaqat foiz stavkalari va inflyatsiya darajasini, balki investorlarning xatti-harakatlari, risk
kayfiyati va fiskal siyosatga bo‘lgan munosabatini ham hisobga oladi.
1970-yillardan boshlab asosiy valyutalar erkin suzib yuruvchi kursga o‘tgach, portfel
yondashuvi valyuta kurslarining qisqa muddatli o‘zgaruvchanligini (volatilitesini) tushuntirishda
muhim vositaga aylandi. Ayniqsa, davlat qarzining oshishi yoki fiskal barqarorlikka bo‘lgan
ishonchning pasayishi investorlar tomonidan qo‘shimcha risk premyasi talab qilinishiga, bu esa
valyuta kursining pasayishiga olib keladi.Yuqoridagi nazariy yondashuvlarni umumlashtirgan
holda, valyuta kursiga ta’sir qiluvchi asosiy makroiqtisodiy omillarni sanab o‘tamiz.Valyuta
kursining shakllanishiga bir nechta muhim omillar ta’sir ko‘rsatadi. Ulardan biri inflyatsiya bo‘lib,
uning yuqori darajasi milliy valyutaning xarid qobiliyatini pasaytiradi va bu, o‘z navbatida, uning
xorijiy valyatalarga nisbatan qadrsizlanishiga olib keladi. Xarid qobiliyati pariteti (PPP) nazariyasi
ushbu munosabatni asoslaydi.
Foiz stavkalari esa kapital oqimlari orqali valyuta kursiga ta’sir etadi. Yuqori foiz darajasi
xorijiy investitsiyalarni jalb qiladi va milliy valyutaga talabni oshirib, uning kursini
mustahkamlaydi. Uncovered Interest Parity (UIP) nazariyasi foiz farqi bilan kutilayotgan valyuta
kursi o‘zgarishi o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatadi.
Pul massasi o‘sishi monetar yondashuv doirasida inflyatsiyaga olib kelib, uzoq muddatda
valyuta qadrsizlanishini yuzaga keltiradi. Markaziy banklarning pul-kredit siyosati shu jihatdan
valyuta kursining barqarorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Iqtisodiy o‘sish va savdo balansi ham kursga muhim ta’sir etadi. Yuqori o‘sish sur’atlari
va ijobiy savdo balansi milliy valyutaga bo‘lgan talabni oshirib, uning mustahkamlanishiga xizmat
qiladi. Aksincha, joriy hisob taqchilligi kursga pasayish bosimini kuchaytiradi.
Kutilmalar va risk omillari qisqa muddatli kurs dinamikasida hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Bozor ishtirokchilarining valyuta bo‘yicha salbiy prognozlari va siyosiy beqarorlik kabi omillar
spekulyativ harakatlarni keltirib chiqaradi, bu esa valyutaning tezkor qadrsizlanishiga olib kelishi
mumkin.
Yuqoridagi omillar kompleks holda ta’sir ko‘rsatadi va zamonaviy valyuta kursi
nazariyalari ular orasidagi nisbat va ustuvorliklarga ko‘ra farqlanadi. Shu bois, real iqtisodiy
sharoitda ushbu omillarni tizimli tahlil qilish zarur hisoblanadi.
Xulosa
Valyuta kursi turli makroiqtisodiy omillar ta’sirida shakllanadi. Yuqori inflyatsiya milliy
valyutaning real xarid qobiliyatini pasaytirib, uning xorijiy valyatalarga nisbatan qadrsizlanishiga
olib keladi (PPP nazariyasi). Foiz stavkalari esa kapital harakatlari orqali valyutaga bo‘lgan talabni
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
572
belgilaydi: yuqori stavkalar xorijiy investitsiyalarni jalb etib, kursni mustahkamlaydi (UIP
nazariyasi).
Pul massasining o‘sishi inflyatsiyani rag‘batlantirib, uzoq muddatda valyuta
qadrsizlanishiga sabab bo‘ladi (monetar yondashuv). Iqtisodiy o‘sish va pozitiv savdo balansi
valyutaga talabni oshirib, uning qiymatini mustahkamlasa, joriy hisob taqchilligi aks ta’sir
ko‘rsatadi (elastiklik yondashuvi).
Shuningdek, kutilmalar va xatar omillari (siyosiy barqarorlik, qarz holati, markaziy bank
ishonchliligi) spekulyativ talab orqali kursga qisqa muddatli bosim o‘tkazadi. Ushbu omillar
o‘zaro bog‘liq bo‘lib, valyuta kursining shakllanishida kompleks rol o‘ynaydi.
Xulosa o‘rnida aytganda, valyuta kursining shakllanishi ko‘p qirrali jarayon bo‘lib, unga
turli ilmiy maktablar turlicha yondashadi. Har bir nazariy yondashuvning o‘z hissasi va cheklovlari
mavjud, va real hayotdagi vaziyatlarni to‘liq tushunish uchun ularning barchasini
integratsiyalashgan holda ko‘rib chiqish lozim. Bu bilimlar asosida iqtisodiyotimizda valyuta kursi
barqarorligini ta’minlashga qaratilgan oqilona siyosat chora-tadbirlari ishlab chiqilishi mumkin.
Manbalar
1.
Dornbusch, R. (2016).
Purchasing Power Parity
. – The New Palgrave Dictionary of
Economics. (Xarid qobiliyati pariteti nazariyasi haqida)
2.
Vaia, E. (2023).
Monetary Approach to Exchange Rate: Explanation & Example
. (Monetar
yondashuv va pul taklifi-ta’minoti muvozanati)
3.
Overshooting model –
Wikipedia
(2021). (Dornbusch modelining asosiy xususiyatlari)
4.
Mussa, M. (1979).
Empirical Regularities in the Behavior of Exchange Rates
. – (Valyuta
kursi nazariyalari umumlashmasi haqida)
5.
Islamov B. va boshq. (2010). Xalqaro valyuta-kredit munosabatlari. – T.: Moliya. (O‘zbek
tilida darslikdan iqtibos)
6.
Reuters (2019).
How does China manage the yuan, and what is its real value?
(Xitoy
valyuta tizimi tushuntirishi)
7.
Федеральная Резервная Система (2020).
International Finance Discussion Papers
.
(Активлар бозори ва валюта курси риски ҳақида)
