RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR DAVRIDA TARJIMASHUNOSLIK VA LINGVISTIKA: ZAMONAVIY YONDASHUVLAR TADQIQI” nomli ilmiy
maqolalar to‘plami May – 2024
23
TYPES OF TRANSLATION TECHNIQUES BY THE
EXAMPLE OF TRANSFORMATIONS
Kasimova A.N.
Senior teacher, Department of Translation theory and practice,
Samarkand state institute of foreign languages
Annotation.
The article discusses translation techniques on grammatical, lexical, semantic and structural levels, applications of
them in the examples both in the English and Uzbek languages. The purposeful use of translation methods in the translation of
each examples, comments and recommendations on the problem of translating culture-specific words, set expressions, realia,
understanding their original meaning in ST and TT, and their transformation them into the translation process.
Key words
. translation, transformation, technique, method, English, Uzbek, realia, grammar, semantic, lexical.
Аннотация.
В статье рассматриваются приемы перевода на грамматическом, лексическом, семантическом и структурном
уровнях, их применение на примерах как на английском, так и на узбекском языках. Целенаправленное использование
методов перевода при переводе каждого примера, их анализы и рекомендаций по проблеме перевода культурно
специфичных слов, устойчивых выражений, реалий, понимания их исходного значения в ИТ и ПТ и их трансформации в
процессе перевода.
Ключевые слова.
перевод, трансформация, прием, метод, английский, узбекский язык, реалии, грамматика, семантика,
лексика.
Annotatsiya.
Maqolada tarjima usullarining grammatik, leksik, semantik va strukturaviy darajalari, ularning ingliz va oʻzbek
tillaridagi misollarda qoʻllanilishi koʻrib chiqiladi. Madaniyatga xos so‘zlarni, turg’un birikmalarni, realliyani tarjima qilish
muammosi bo‘yicha har bir misolni tarjima qilishda tarjima usullaridan maqsadli foydalanish, izoh va tavsiyalar ko’rib chiqiladi.
Ularning misolida AM va TM dagi asl ma’nosini anglash va ularni tarjima jarayonida aniqlash masalasi ham tadqiq qilinadi.
Kalit so‘zlar
. tarjima, transformatsiya, texnika, usul, ingliz tili, o'zbek tili, realiya, grammatika, semantik, leksik.
1.
KIRISH
Shaklni turli alifbolar bilan bir tildan boshqa tilga oʻtkazish uchun tarjimon shaklni asliyat tilning harflari bilan koʻchiradi yoki
oʻzgartirishlar kiritish orqali uni oʻzgartiradi. Asliyat tildagi so‘zlarni ko‘chirish quyidagilarni oʻz ichiga oladi:
• transkripsiya yoki asliyat tildagi so ‘zning tovush shaklini tarjima til harflari yordamida ko‘chirish: eau de odekolon – odekolon,
Anchorage – Ankorij; Oakland – Oklend, Buxoro - Bukhara, Xoraxm - Khorezm, Xiva - Khiva .
• transliteratsiya asliyat tilidagi harflarni boshqa tizimdagi tarjima til harflari bilan transliteratsiya qilish yoki ko‘chirish: London –
London, Washington – Vashington,
V.Komissarovning fikricha kalkalash (calque) bu muayyan so‘z tarjimasining mexanik nusxa koʻchirishi deb ta’riflaydi:
extralinguistic -ekstralingvistik, smart automobile – aqlli avtomashina, AIDS (Acquired Immune Deficiency Syndrome) – OITS
(Orttirilgan Immune Tanqislik Sindromi). Ba’zi holatlarda kalkalash turi tarjimonni to‘g‘ri tarjimani amalga oshirishda chalg‘itishi
ham mumkin va natijada adekvat bo‘lmagan tarjimaga olib keladi: high school – o‘rta maktab (oliy maktab emas); restroom –
xojatxona (dam olish xonasi emas); oromgoh – resort (dam olish uyi emas). Ushbu so‘zlar qandaydir oʻzgarishlarga uchraganligi
sababli, bu tur ma'lum darajada shakl oʻzgarishlarini oʻz ichiga olgan haqiqiy tarjimadir. Shuning uchun ham kalkalash
transformatsiyaning bir turi hisoblanadi.
2.
ASOSIY QISM
Tarjima transformatsiyalari - tarjima qilingan soʻz, ibora yoki jumlaning koʻrinishini toʻliq oʻzgartirish. Xorijiy tarjima
nazariyasida transformatsiyalar tarjimaning o‘zgarishi deb nomlanadi. Tarjima transformatsiyalari uchta toifaga boʻlinadi:
• grammatik transformatsiyalar,
• leksik (semantik) transformatsiyalar,
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR DAVRIDA TARJIMASHUNOSLIK VA LINGVISTIKA: ZAMONAVIY YONDASHUVLAR TADQIQI” nomli ilmiy
maqolalar to‘plami May – 2024
24
• murakkab (leksik va grammatik) transformatsiyalar.
Grammatik transformatsiyalar
Grammatik transformatsiyalar tarjima qilingan birliklardagi morfologik yoki sintaktik oʻzgarishlardir. Ular quyidagi
turlarga bo‘linadi:
1.
Grammatik almashtirish (substitution)
, tarjima qilingan birlikning grammatik kategoriyasi o‘zgartirilishidir. Majhul nisbatli
gapni aniq nisbati fe'l bilan almashtirib tarjima qilish mumkin:
Martin Heidegger is generally regarded as one of the most
influential founders of existentialism.
–
Martin Xaydegger odatda ekzistensializmning eng nufuzli asoschilaridan biri hisoblanadi
.
Ushbu transformatsiyaning bu gapda ishlatilishiga sabab ingliz tilida majhul nisbat nutqda ko‘proq ishlatiladi, o‘zbek tilida esa bu
holat rasmiy uslubga xosdir. Ba’zi gaplarda ot son turkumi, birlik koʻplik bilan almashtirilishi yoki aksincha boʻlishi mumkin:
Her
hair is fair and wavy
. –
Uning sochlari och va jingalak
. Ushbu transformatsiya ingliz va o‘zbek tillari o‘rtasidagi tarkibiy farq
bilan bog‘liq: ingliz tilida tahlil qilingan ot Singularia Tantum, o‘zbek tilida u ko‘plikda ishlatiladi.
Gap bo ‘laklari gap bo ‘laklari bilan birga o ‘zgartirilishi mumkin:
He is a poor swimmer
. – U yomon suzadi (U yaxshi
suzolmaydi), bu yerda ot fe’l bilan almashtiriladi; bir vaqtda predikativ oddiy fe'l predikati bilan almashtiriladi. Ushbu
transformatsiyaning sababini tilni qo‘llash imkoniyatlari bilan izohlash mumkin: ingliz tilida holat ot bilan ifodalansa, o‘zbek tilida
esa fe'l yordamida umumiy holatni bildirishi mumkin.
2.
So‘z tartibini o‘zgartirish
. Bu transformatsiyaning ishlatilishining sababi ingliz va o‘zbek gaplari turli xil axborot
tuzilmalariga ega va gapning funksional tushunchasi ham farqlanadi. Masalan,
A new press conference was held in Washington
yesterday
– Kecha Vashingtonda yangi press-konferentsiya bo‘lib o‘tdi. Mazkur tarjima qilingan gapdagi so‘z turkumlari oynaga
o‘xshash tarzda joylashgan.
3.
Gapni qismlarga bo ‘lish
- asliyat matndagi sodda gapni, semantik yoki stilistik sabablarga ko‘ra murakkab jumlaga
yoki murakkab gapni bir nechta mustaqil gaplar bilan almashtirishdir:
I want you to undestand this question.
. Siz bu savolni
tushunishingizni xoxlayman.
Mening mashinam yurmadi, shuning uchun kelib sizni olib ketolmadim.
My car wouldn’t start.
Therefore, I couldn’t pick you up.
4.
Gap integrasiyasi
qarama-qarshi transformatsiyadir. Ikki yoki undan ortiq gapdan bitta gap yasaganimizda yoki
murakkab gapni sodda gapga aylantirganimizda sodir bo ‘ladi:
If one knows languages, one can come out on top.
– Til bilganga tole yor. Qadimgi Rimda sarimsoq odamlarni jasoratli qiladi deb hisoblashgan. Shuning uchun Rim askarlari
jangdan oldin uni ko‘p miqdorda iste'mol qilishgan.
In ancient Rome, garlic was believed to make people courageous. Roman
soldiers, therefore, ate large quantities of it before a battle.
5.
Grammatik kompensatsiya
- grammatik kategoriyani boshqa grammatik vositalar bilan o‘zgartirish. Kompensatsiya
asliyat tilda grammatik kategoriya yoki shakl mavjud bo‘lmaganda amalga oshiriladi va shuning uchun asliyat matn retseptoriga
bir xil ta'sir ko‘rsatolmaydi. Ingliz tida noto‘g‘ri ishlatilgan olmosh shakli bo‘lgan jumlani o‘zbek tiliga tarjima qilish orqali
ko‘rsatish mumkin. O‘zbek tilida olmoshni qo‘llashda shunga o‘xshash xatolikka yo‘l qo‘yish mumkin bo‘lmagani uchun uning
o‘rnini noto‘g‘ri qo‘shma gap qo‘shib qo‘yadi: “Bir oz kibrni olib qo‘ying”, — deb g‘imirladi. "Kimdan?" - deb so‘radi Barbara,
"kim" deb aytishi kerakligini juda yaxshi bilgan holda.
Leksik-semantik transformatsiyalar
Transformatsiya - tarjima paytida tilning istalgan darajasida (sintaktik, semantik, leksik) manba matnining har qanday
oʻzgarishi.
Leksik transformatsiyalar tarjima qilingan so‘zning semantik o‘zagini o‘zgartiradi, ularni quyidagi guruhlarga bo‘lish mumkin:
1. Leksik almashtirish, yoki bir so‘zni boshqa so‘z o‘rniga qo‘yish. Bu koʻpincha asliyat til va tarjima til soʻzlarining turli
semantik tuzilmalaridan kelib chiqadi: bir nechta kichik turlardan iborat bo‘lishi mumkin:
a)
Spetsifikatsiya
yoki kengroq maʻnoli soʻzlarni tor maʻnoli soʻzlar bilan almashtirish:
Will you do the room? - Xonani
tozalaysizmi
Bu misolda keltirgan inglizcha soʻzlar oʻzbek tiliga qaraganda maʻno doiralari va ularning oʻziga xos semantikasi
kontekst ichidan aniqlanadi.
b)
Umumlashtirish
(Generalizatsiya) yoki tor maʻnoli so‘zlarni kengroq maʻnoli so‘zlar bilan almashtirish:
People don’t
like to be stared at
.
Odamlarga qarashni yoqtirishmaydi
. Agar ingliz va oʻzbek feʻllarning semantik tuzilishini solishtirsak, biz
inglizcha
stare
fe’lini oʻzbek tilidagi feʻl bilan ifodalangan
ko‘rish/qarash
(koʻzini uzmasdan qaramoq) harakatini bildirishini
aniqlaymiz. Oʻzbek tilidagi koʻrish/qarashni anglatishi mumkin. Ingliz tilidagi oʻziga xos ma'no ravish yordamida
ko
ʻ
zini
uzmasdan qarash
bilan ifodalanishi mumkin. Umumlashtirishning yana bir sababi asliyat tilidagi soʻz bilan ifodalangan alohida
maʻno baʻzan retseptorlar uchun aynan ular qabul qilgan tushuncha bilan mos kelmaydi.
d)
Modulyatsiya
soʻz bilan ifodalangan tushunchaning mantiqiy rivojlanishi:
But outside it was raining. Ammo
ko
ʻ
chada yomg‘ir yog‘ayotgan edi. Outside
soʻzining birlamchi ekvivalent maʻnosi
tashqi/tashqarida
bilan ifodalanadi. Lekin
oʻzbek tilida ogʻzaki nutqda “Lekin tashqarida yomg‘ir yogʻayotgan edi” degan gap ham ishlatilishi mumkin. Murakkab
bo‘lmagan mantiqiy izlanish orqali tarjimon boshqa ekvivalentini topadi:
ko
ʻ
chada
.
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR DAVRIDA TARJIMASHUNOSLIK VA LINGVISTIKA: ZAMONAVIY YONDASHUVLAR TADQIQI” nomli ilmiy
maqolalar to‘plami May – 2024
25
3.
XULOSA
Shunday qilib, tarjimon gapda so‘z birikmasini mos tushishini va birikmaning mantiqiy maqbul variantini hisobga oladi. Bunda
ikkita tushunchaga asoslangan soʻz maʻnolarining metonimik vosita orqali ifodalanishi kuzatiladi.
4.
R
EFERENCES
[1]
Алексеева, И.С. Профессиональный тренинг переводчика / И.С. Алексеева. СПб., 2001. 288 с.
[2]
Алексеева, И.С. Текст и перевод. Вопросы теории / И.С. Алексеева. М.: Междунар. отношения, 2008. 184 с.
[3]
Abdirasulov, B. (2021). CLASSIFICATION OF LEXICAL AND GRAMMATICAL TRANSFORMATIONS. International
Multidisciplinary Scientific Journal, (1).
[4]
Yusupov, O., & Yusupov, A. (2023). Appropriate Usage of Dictionaries in the Translation of Linguacultural Words. Journal of
Language Pedagogy and Innovative Applied Linguistics, 1(5), 16-20.
[5]
“TRANSLATION TRANSFORMATIONS IN THE TRANSLATION OF PUBLICIST MATERIALS” K.A. Nosirovna
International Engineering Journal for Research and Development 8 (2), 1-4
[6]
Khayrieva MI, qizi Ochilova SQ, qizi Nurillayeva MR. THE SCIENTIFIC AND PRACTICAL FEATURES OF THE
RIDDLES IN LINGUISTICS. GOLDEN BRAIN. 2024 Apr 25;2(10):174-8.
[7]
Қозоқова Чарос Абдивалиевна (2023). ХХ АСР ИНГЛИЗ АЁЛЛАР НАСРИНИНГ БАЪЗИ НАЗАРИЙ
МАСАЛАЛАРИХХ АСР ИНГЛИЗ АЁЛЛАР НАСРИНИНГ БАЪЗИ НАЗАРИЙ МАСАЛАЛАРИ. Research Focus, 2 (12),
47-51. doi: 10.5281/zenodo.10404307
[8]
Jumayeva, M. B., & Yusupov, O. Y. (2023). USING DIFFERENT GAMES AND SONGS IN TEACHING ENGLISH TO
ELEMENTARY SCHOOL STUDENTS.
BOSHQARUV VA ETIKA QOIDALARI ONLAYN ILMIY JURNALI
,
3
(4), 107-111.
[9]
Yusupov, O. (2016). Testing as an effective tool of an English language classroom.
Рецензенты: Ирина Валентиновна
Арябкина–доктор педагогических наук
, 233.
[10]
Юсупов, О. (2022). Хорижий тилларни ўқитишда таржиманинг аҳамияти.
Анализ актуальных проблем, инноваций,
традиций, решений и художественной литературы в преподавании иностранных языков
,
1
(01), 9-11.
[11]
Юсупов, О. Я. (2020). Узбек тилига араб ва форс тилларидан узлашган лексик дублетлар тахлили.
Хорижий
филология. No2
.
[12]
Yusupov, O., & Yusupov, A. (2023). Appropriate Usage of Dictionaries in the Translation of Linguacultural Words.
Journal
of Language Pedagogy and Innovative Applied Linguistics
,
1
(5), 16-20.
[13]
Баѐнханова, И. Ф. (2023). МУОМАЛА МАДАНИЯТИДА НУТҚИЙ МУЛОҚОТ ОДОБИНИ ИФОДАЛОВЧИ
МАҚОЛЛАРНИНГ ХУСУСИЯТЛАРИ.
Innovation: The journal of Social Sciences and Researches
, (1), 96-100.
[14]
Баёнханова, И. Ф. (2022). КОРЕЙС ВА ЎЗБЕК ТИЛИДАГИ ПАРЕМИОЛОГИК БИРЛИКЛАРНИНГ ҚИЁСЛАБ
ЎРГАНИШИ.
Scientific progress
,
3
(3), 265-269.
[15]
Bayanxanova, I. F., & Soliyeva, A. (2022). O’ZBEK VA KOREYS TILLARIDA KELISHIK KATEGORIYASI HAQIDA
UMUMIY TUSHUNCHA.
Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences
,
2
(Special Issue 24), 114-
121.
[16]
Furkatovna, B. I., & Farxodovna, A. Z. (2023). KOREYS VA O'ZBEK TILLARIDA HURMAT MA'NONI IFODALOVCHI
MAQOLLARNING QIYOSIY TAHLILI.
Innovation: The journal of Social Sciences and Researches
,
1
(5).
[17]
Eshkuvatovna, K. L., & Ilhomovna, K. M. (2021). The specific features of translation of the poetry and prose from English
into Uzbek.
American Journal of Social and Humanitarian Research
,
2
(9), 11-14.
[18]
Nasirovna, K. A. TRANSLATION METHODS AND TECHNIQUES OF PUBLICISTIC MATERIALS.
dǩZ dSmSe [hS^
ȉSca YfcS^
, 40.
[19]
Abdirashidovna, C. N., & Nasimovna, A. K. (2021). The Problems of Translation When Translating Into Uzbek
Languages.
EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION
,
1
(2), 207-209.
[20]
Bakiyev, F. J. (2023). TRANSLATION STRATEGY AS A BASIC CONCEPT OF TRANSLATING SUBTITLES.
GOLDEN
BRAIN
,
1
(15), 220-223.
