RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR DAVRIDA TARJIMASHUNOSLIK VA LINGVISTIKA: ZAMONAVIY YONDASHUVLAR TADQIQI” nomli ilmiy
maqolalar to‘plami May – 2024
27
O‘ZBEK VA INGLIZ ADABIYOTIDA
INSONPARVARLIK G‘OYASINING
TARBIYAGA BO‘LGAN TA’SIRI
Dilafruz Giyasova
Samarqand davlat chet tillar instituti, katta-o‘qituvchi
Abstract—
This article delves into the paradigm of linguoculturology, emerging in the late 20th century as a distinct field of study,
focusing on the interconnection between language, culture, and human psychology. It highlights the foundational theories of
scholars such as V. von Humboldt, A. Potebnya, L. Vaysgerber, and A. Veybitskaya, whose works contributed significantly to
shaping linguoculturology as a discipline.
Keywords
— Linguistics, humanism, materialism, property, wealth, education, psychology, individuality, society, relations.
Aннотация.
В данной статье рассматривается парадигма лингвокультурологии, возникшая в конце 20-го века как
отдельная область исследований, фокусирующаяся на взаимосвязи между языком, культурой и психологией человека. В
ней освещены основополагающие теории таких учёных, как В. Гумбольдт, А. Потебня, Л. Вайсгербер, А. Вейбицкая,
труды которых внесли значительный вклад в формирование лингвокультурологии как дисциплины.
Ключевые слова: Языкознание, гуманизм, материализм, собственность, богатство, образование, психология,
индивидуальность, общество, отношения.
Kalit so‘zlar: Lingvokulturologiya, insonparvarlik, materializm, mulk, boylik, tarbiya, psixologiya, individuallik, jamiyat,
munosabatlar.
1.
KIRISH
Lingvokulturologiya tilshunoslikning paradigmalaridan biri bo‘lib, 20 asrning oxirgi choragida shakllana boshladi va u fanlararo,
ya’ni til va madaniyatning o‘zaro bog‘liqligini, madaniyatning til orqali aks ettirilishini o‘rganuvchi alohida fan sifatida qabul
qilindi. Lingvokulturologiyaning shakllanishi haqida gap ketganda, deyarli barcha tadqiqotchilar bu nazariyaning ildizi V. fon
Gumboldtga borib taqalishini ta’kidlaydilar. V.fon Gumboldt “har bir tilda individuallik tafovutlar birligi ekanligini ta’kidlagan.
2.
ASOSIY
QISM
Avvalo, individuallik har bir tilning boshqalardan farq qilishida va bu ayni paytda shartli bir xillikni namoyon qiladi”. Mashhur
tilshunos olim A. Potebnyaning “Fikr va til”, strukturaviy semantikaning asoschilaridan biri bo‘lmish L. Vaysgerber, A.
Vejbitskayaning “Til. Madaniyat. Idrok.”, “Semantik universallar va tillarning tavsifi” kabi ilmiy izlanishlari, fikr va mulohazalari
ushbu sohani shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etdi.
Lingvokulturologiyaning o‘ziga xosligi shundaki, unda madaniyat, til, psixologiya bir birini to‘ldirib boradi va eng muhimi bu
sohalarni chuqur tadqiq qiladi. Lingvokulturologiya hali boshqa sohalar kabi o‘ziga xos izlanish chegaralarini, maqsad, vazifa,
nazariy platformasini, metodologiyasini va izlanish metodlarini mukammal ishlab chiqqan emas. Bu borada hali qilinadigan ishlar
juda ko‘p. Ammo lingvokulturologiyaning obyekti bugungi kunda aniqlangan bo‘lib, bu “til” va “madaniyat” hisoblanadi.
Ushbu maqolada biz O‘zbek va Ingliz adabiyotida insonparvarlik g‘oyasining tarbiyaga bo‘lgan ta’sirini Jon Galsuorsining
“Mulkdor” va O‘tkir Hoshimovnig “Nur borki soya bor asari” misolida ko‘rib chiqmoqchimiz.
“Mulkdor” asarida insonparvarlik tushunchasi personajlarning o‘zaro munosabatlari, ularning jamiyat tomonidan kutilayotgan
harakatlari bilan kurash, materializmning insoniy munosabatlarga ta’siri orqali o‘rganiladi. Romandagi insonparvarlik
tushunchasining ba’zi jihatlari ahamiyat beradigan bo‘lsak, bunda Forsaytlar oilasida materializmning noinsoniy ta'sirini
ko‘rishimiz mumkin.
Forsayt oilasida mulk va boylikka intilish ko‘pincha insoniy his-tuyg‘ular va aloqalardan ustun turadi. “Bu oila a'zolari
sentimentallik bilan ajralib turmagan. Forsaytlar tomonidan zabt etilgan ulkan London barchasini yutib yuborgan - bu haqiqatan
ham his-tuyg‘ularga vaqt qoldirarmikan?”. Soms Forsayt, markaziy qahramon bo‘lib, moddiy narsalarga berilib ketgan odam
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR DAVRIDA TARJIMASHUNOSLIK VA LINGVISTIKA: ZAMONAVIY YONDASHUVLAR TADQIQI” nomli ilmiy
maqolalar to‘plami May – 2024
28
sifatida tasvirlangan va uning munosabatlari ko‘pincha moliyaviy muvaffaqiyatga e'tibor qaratganligi sababli taranglashadi.
Materializmga bo‘lgan bunday urg‘uni g‘ayriinsoniy deb hisoblash mumkin, chunki qahramonlar o‘zlarining va boshqalarning
farovonligidan ko‘ra mulkni birinchi o‘ringa qo‘yishadi.
“Mulkdor”da materializmning insonparvarlika ta’siri sifatida Soms Forsaytning Irenga uylanishi tasvirini topish mumkin. Soms
mulkni hamma narsadan ustun qo‘yadigan odam sifatida tasvirlangan va bu munosabat uning Irene bilan munosabatlari
dinamikasiga sezilarli ta'sir ko‘rsatadi. Soms Irenni mulk sifatida ko‘radi, uning maqomini oshiradigan va muvaffaqiyatli
nikohning ijtimoiy umidlarini bajaradi. Misol uchun: “Odamga bu chuqur, boy ohangdagi dasturxondan, yulduzlardek miltillovchi
bu nafis atirgul barglaridan, yoqut bilan yaltirab turgan stakanlardan va nafis kumushdan tayyorlangan taomlardan go‘zalroq narsa
ega bo‘lishi mumkinmi? Erkakning stolida o‘tirgan bu ayoldan go‘zalroq narsaga ega bo‘lish mumkinmi?”. U unga chuqur hissiy
bog‘liqlik tufayli emas, balki ijtimoiy mavqei va tashqi ko‘rinishi nuqtai nazaridan mos keladigan tengdosh hisoblangani uchun
uylanadi. Uning Irenni qo‘lga kiritishga bo‘lgan e'tibori, xuddi boshqa qimmatbaho narsalarni qo‘lga kiritish kabi, Irenni shaxs
sifatida insoniy belgilardan mahrum qiladi va uni shunchaki ijtimoiy muvaffaqiyat ramziga aylantiradi.
Nikoh davom etar ekan, Soms Irenni o‘z fikrlari, istaklari va his-tuyg‘ulariga ega bo‘lgan shaxs sifatida tushunishdan ko‘ra
ko‘proq unga egalik qilishdan manfaatdor ekanligi ayon bo‘ladi. Bu empatiya va hissiy aloqaning yo‘qligi Irenning yolg‘izlik va
baxtsizlik tuyg‘usiga olib keladi. U nikohda mahbusga aylanadi, uning insoniyligi Somsning moddiy intilishlari soyasida qoladi.
Somsning Irenni nazorat qilish va hukmronlik qilishga urinishlarida materializmning insonparvarlikka ta'sirini yanada
kuchaytiradi, unga agentlik bilan odam emas, balki mulkning bir qismi kabi munosabatda bo‘ladi. Bu dinamika ularning
nikohining buzilishiga hissa qo‘shadi va haqiqiy insoniy aloqalardan ko‘ra moddiy muvaffaqiyatni birinchi o‘ringa qo‘yishning
korroziv ta'siri ekanligini namoyon qiladi.
O‘tkir Hoshimovning “Nur borki soya bor” asarida Sayfi Soqiyevichning o‘g‘li Sirojiddining hatti harakatlari, Soms Forsayt
harakatlariga o‘xshab ketadi, ya’ni Sirojiddin nimaga ko‘z tashlasa u narsa uniki bo‘lishi kerakligi, uni otasi bolaligidan erkalab
kelganligi, xoxlagan narsasini olib berganligi misol bo‘lishi mumkin: “U yolg‘iz o‘g‘il bo‘lgani uchun Sayfi Soqievich topganini
go‘dakligidanoq shu bolaga tutdi. Bola yo‘lga kirar-kirmas uch g‘ildirakli veloseped mindi, keyin dadasi ikki g‘ildirakligidan olib
berdi. Yettinchi sinfni bitirganida mopedini tarillatib qo‘shnilarning qulog‘ini batang qildi. Sayfi Soqievich o‘ninchini eson-omon
bitirib olgan kuning mashinaning kaliti qo‘lingga tegadi, deb yurardi. U chindan ham so‘zining ustidan chiqdi. Sirojiddin attestatni
olgan kuni olcharang “Moskvich” eshikdan kirib keldi”. Sirojiddinning Zuhraga bo‘lgan munosabati ham uning Zuhrani narsa
sifatida ko‘rishida edi, chunki u uylangan bo‘lishiga qaramay Zuhraga ega chiqmoqchi bo‘ladi: “U ilgari ham bu qizning yo‘lida
uch-to‘rt paydo bo‘lgan, Zuhra tutqich bermagandi. Ammo Sirojiddin bu safar uning rappa-raso soat sakkizda muzey oldiga etib
kelishini kutgandi ”.
Jon Galsuorsining “Mulkdor” asarida nikoh va hissiy qoniqish mavzusi yoritilgan bo‘lib, roman nikohning murakkabliklarini
o‘rganib chiqadi, bu ijtimoiy umidlar va moliyaviy nuqtai nazarlar nikoh munosabatlari bilan bog‘liq bo‘lishi kerak bo‘lgan hissiy
qoniqishga soya solishi mumkinligini ko‘rsatadi. Soms Forsaytning Iren bilan turmush qurishi, ijtimoiy me'yorlar insoniy
munosabatlarning hissiy va shaxsiy tomonlarini qanday cheklashi mumkinligining yorqin namunasi bo‘lib xizmat qiladi.
Nikohda hissiy qoniqishga intilish misolini Iren nuqtai nazaridan ko‘rish mumkin. Uning odobli xotin sifatidagi rolini
belgilaydigan ijtimoiy me'yorlarga qaramay, Irene nafaqat moddiy farovonlikni xohlaydi. U Somsga bo‘lgan nikoh chegarasidan
oshib ketadigan hissiy aloqa va shaxsiy qoniqish hissini qidiradi.
Ushbu mavzuni aks ettiruvchi e'tiborga molik sahnalardan biri Irene san'at galereyasiga tashrif buyurganida sodir bo‘ladi. Uning
san'atga bo‘lgan bahosi go‘zallik, individuallik va o‘z his-tuyg‘ulari bilan chuqurroq bog‘lanish istagining ramziy ifodasiga
aylanadi. Irenning san'atni qadrlashi va Somsning hayotga materialistik yondashuvi o‘rtasidagi qarama-qarshilik ularning
nikohidagi hissiy bo‘shliqni ko‘rsatadi.
Bundan tashqari, Irenning boshqa qahramonlar bilan o‘zaro munosabati, masalan, me'mor Filipp Bosinni bilan o‘sib borayotgan
do‘stligi, uning Soms bilan bo‘lgan munosabatlarida etishmayotgan hissiy yaqinlikka intilishdan dalolat beradi. U ushbu
aloqalardan topadigan hissiy qoniqish, asosan, ijtimoiy umidlar va moddiy e'tiborga asoslangan nikohning cheklovlarini yaqol
namoyon etadi.
O‘tkir Hoshimovnig “Nur borki soya bor asari” shunga o‘xshash Sirojiddinning xotiniga bo‘lgan munosabatni ko‘rishimiz
mumkin: “Sirojiddin uni yaxshi ko‘rarmidi, yo‘qmi. Hali o‘ziyam durustroq bilmasdi. Qizning bepisandligi unga, ayniqsa, alam
qildi. Ish shunga borib etdiki, Sirojiddin shu qizga uylanishiga qattiq ahd qildi. Ikkinchi bosqichda o‘qiyotganlarida niyatini ota-
onasiga bildirdi”. U xotiniga xuddi Soms Forsayt kabi biron narsaga ega chiqqanda undan ko‘ngli sovushi aks ettirilgan matn
mavjud: “Erishilgan orzuning Shirin joyi qolmadi. Endi unga Elmiraning chaqnoq ko‘zlari ham sovuq, xunuk ko‘rinadigan bo‘lib
qoldi. Undan chiroyliroq, undan yoshroq qiz-juvonlar uchradi”.
Shunday qilib, bu ikki asarda insonparvarlik g‘oyasining tarbiyaga bo‘lgan ta'siri va uning insoniy munosabatlar va materializm
orasidagi munosabatlarga ta'siri quyidagi qismlarda ko‘rsatiladi:
Mulk va boylik:
Forsaytlar oilasida boylik va mulkning e'tibor qilinishi insoniy his-tuyg‘ular va aloqalardan ustun bo‘lganligi
bilan tasvir qilinadi. Mulk va boylikka qaratilgan ustunligi, qahramonlarning materializmga bo‘lgan e'tiborini ko‘rsatadi. Va xuddi
shunday Sirojiddinning o‘z mulkiga ishonib, boshqa bir insonnig, ya’ni Zuhraning taqdiriga aralashishi, uning mulk va boulikka
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR DAVRIDA TARJIMASHUNOSLIK VA LINGVISTIKA: ZAMONAVIY YONDASHUVLAR TADQIQI” nomli ilmiy
maqolalar to‘plami May – 2024
29
ishongani, va his tuyg‘ularga e’tiborsiz ekanligini ko‘rsatadi. Bunda biz ikki xalq o‘rtasida boylikka va mulkga bo‘lgan munosabat
bir xil ekanligini ko‘rishimiz mumkin.
Tuyg‘uga bo‘lgan munosabatlar:
Soms Forsayt, asarning markaziy qahramoni, moddiy narsalarga berilgan e'tibor bilan tasvir
qilinadi. Uning munosabatlari ko‘pincha moliyaviy muvaffaqiyatga e'tibor qaratganligi sababli taranglashadi. Bu materialistik
qarorlar, qahramonni barcha qarshiliklaridan noinsoniy deb qarorlash uchun ko‘rsatiladi. Sirojiddin ham, egalik hissiyoti sababli,
kelajak xotinini sevishi yoki sevmasligini aniq bilmasdan uylanishi, noinsoniy hatti harakatlardan hisoblanadi. [3]
3.
XULOSA
Bizningcha bu ikki asar ichidagi ba’zi bir misollar asosida biz insonparvarlik tushunchasining tarbiyaga bo‘lgan ta'sirini ko‘rsatdik
deb o‘ylaymiz.
4.
ADABIYOTLAR
RO‘YXATI
[1]
Ашуров Ш.С. Хорижий тилларни ўрганишда маданиятнинг таъсири // Иностранная филология: язык, литература,
образование. – 2018. – Т. 3. – №.2. – С. 67.
[2]
Ашуров Ш.С. Лексические особенности английских эквивалентов узбекских пословиц, передающих национальные
ценности. Зарубежная лингвистика и лингводидактика. – 2023. 1, 1. Б. 1–10.
[3]
Гумбольдт В.фон. Язык и философия культуры. – M., 1985.
[4]
Латипов А.А. Инглиз ва ўзбек тилларида давомийлик фазаси семантикаси ва унинг ифодаланиши. Хорижий
филология. - С., 2023. -№1(86). - Б.73
[5]
Маслова В.А. Лингвокультурология. Учебное пособие. - М.: 2004. С. 169
[6]
Сафаров Ш. С. Когнитив тилшунослик. – Жиззах: - Сангзор нашриёти, 2006.
[7]
Хашимов Ў. 2018. Нур борки соя бор. Тошкент: Ўқитувчи.
[8]
Ashurov Sh. S. Some comments on the analysis of active and stative syntaxeme in the function predicate //Journal of critical
reviews. – 2020. – Т. 7. – №. 18. – С. 4580-4583.
[9]
Edward Sapir. Time Perspective in Aboriginal American Culture, a Study in Method. Geological Survey Memoir 90: No. 13,
Anthropological Series. Ottawa: Government Printing Bureau, 1916. - B.51-52.
[10]
Mamarasulova Dilafruz, and Giyasova D. H. “DEVELOPING COMMUNICATION ABILITY FOR ENGLISH
STUDENTS”. Proceedings of International Conference on Modern Science and Scientific Studies, vol. 2, no. 4, Apr. 2023, pp. 16-
19,
[11]
Bahodir Abdimital Ughli Abdirasulov, & Mohinur Salokhiddin Kizi Qayimova (2024). DIVERSE LITERATURE IN
EDUCATING A CHILD. Science and innovation, 3 (Special Issue 19), 434-436. doi: 10.5281/zenodo.10817466
[12]
Yusupov, O., & Yusupov, A. (2023). Appropriate Usage of Dictionaries in the Translation of Linguacultural Words. Journal
of Language Pedagogy and Innovative Applied Linguistics, 1(5), 16-20. https://doi.org/10.1997/66pta698
[13]
Giyasova D.H. “The Importance of listening skills in teaching English in ESL classes”. МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ
ИСКУССТВО СЛОВА, Том. 5, no. 6, 2022, pp. 108-110. Doi Journal 10.26739/2181-9297.
Jumayeva, M. B., & Yusupov, O. Y. (2023). USING DIFFERENT GAMES AND SONGS IN TEACHING ENGLISH TO
BOSHQARUV VA ETIKA QOIDALARI ONLAYN ILMIY JURNALI
Yusupov, O. (2016). Testing as an effective tool of an English language classroom.
Рецензенты: Ирина Валентиновна
Арябкина–доктор педагогических наук
Юсупов, О. (2022). Хорижий тилларни ўқитишда таржиманинг аҳамияти.
Анализ актуальных проблем, инноваций,
традиций, решений и художественной литературы в преподавании иностранных языков
Юсупов, О. Я. (2020). Узбек тилига араб ва форс тилларидан узлашган лексик дублетлар тахлили.
of Language Pedagogy and Innovative Applied Linguistics
Баѐнханова, И. Ф. (2023). МУОМАЛА МАДАНИЯТИДА НУТҚИЙ МУЛОҚОТ ОДОБИНИ ИФОДАЛОВЧИ
Innovation: The journal of Social Sciences and Researches
Баёнханова, И. Ф. (2022). КОРЕЙС ВА ЎЗБЕК ТИЛИДАГИ ПАРЕМИОЛОГИК БИРЛИКЛАРНИНГ ҚИЁСЛАБ
