Barcha maqolalar
“Ommaviy madaniyat” niqobi ostida yashiringan xuruj
Maqolada yoshlarni global Internet tarmog‘iga bog‘lanib qolishi, Internet va uning yoshlar tarbiyasidagi ahamiyati o‘rganilgan.
Ҳужайра туркумлари регулятор механизмларининг математик моделлари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахонда тирик тизимлар фаолияти регулятор механизмларини (регуляторикасини) иерархии даражада математик моделлаштиришнинг назарий ва амалий жихатдан ривожланиши биология, тиббиёт ва қишлок хўжалигида самарали қўлланилиши билан боғлиқ, чунки бир қатор касалликларни олдини олиш ва даволашнинг самарали йўлини танлаш, агротехникага ишлов бериш, ўсимлик селекцияси, биотехнология саноати махсулотларини ишлаб чикишда муҳим аҳамият касб этади. Жахон соғлиқни сақлаш ташкилоти маълумотига кўра, генетик хасталиклар билан касалланиш сони 2012 йилда 14 миллиондан 2020 йилга келиб 22 миллионга қадар кўпайиши башорат қилинмокда. Европа мамлакатларида кам учрайдиган генетик касалликларни регулятор механизмлари тадқики бўйича миллий стратегия қабул килинган ва “Horizon 2020” дастурини ишлаб чиқилиши, Европа Иттифоқида ушбу
йўналишдаги илмий изланишларни молиялаштиришда янги даврнинг бошланиши хисобланади. 2014-2020 йиллар учун "Horizon 2020" бюджета 2011 йил нархларида 80 млрд, еврони ташкил этади. Ҳужайра регулятор механизмларини тадқиқи учун ажратилган маблаглар 2013 йилда Европа Иттифоқининг умумий бюджетининг 6,7% ини ташкил қилган бўлса, баҳолашларга кўра бу ракам 2020 йилда 8,5% га етиши кутилмокда. 2014 йилдан генетик касалликлар бўйича халқаро консорциум тирик тизимлар регулятор механизмлари тадқики бўйича мисли кўрилмаган миқёсда халқаро илмий ҳамкорликни амалга оширмокда.
Жорий аср бошида miRNA регулятор молекула кашф қилингандан сўнг, хужайра регулятор механизмларни турли даражадаги математик моделлаштириш усулларини ишлаб чиқиш ва амалда қўллашга багишланган илмий ишлар сони изчил ортиб бормокда. Хужайра регуляторикасига оид кенг кўламли («Инсон геноми» лойихасининг бюджети 3 млрд, доллардан ортиқ бўлган) халкаро тадкиқотлар амалга оширилаётган бўлсада, ханузгача геномга оид маълумотлар талқин қилинмаган, уларнинг ўзаро муносабатлари фаолиятининг регулятор механизмлари аникланмаган.
Шу сабабли турли пагоналардаги тирик тизимлар регуляторикасини иерархик ўзаро муносабатларини тахлиллаш усуллари, хужайралар туркуми регуляторикасини моделлаштириш алгоритмлари, хужайра туркумларини регулятор механизмларининг концептуал модели, хужайра вақтий-фазовий шаклланишининг ички жараёнларини ифодаловчи хужайралар туркуми фаол бирлигининг имитацион моделлари, дифференциал-айирма тенгламалар системаси асосида хужайралар сонининг микдорий ўзаро муносабатларини математик модели, хужайра бўлиниши, табакаланиши, ҳужайранинг ўзига хос вазифаларни бажариш жараёнлари ва хужайра функциялари регулятор механизмларининг минимал математик моделлари мажмуи, хужайралар ўзаро микдорий муносабатлар ва хужайра дифференциацияси математик моделининг функционал-дифференциал тенгламаларини сифатий ва киёсий тахдиллаш, хужайра бўлиниши модели ва ҳажмнинг ўзгариш параметрлари орасидаги микдорий боғлиқликни аниқлаш механизми ва усулларини ишлаб чикиш, хамда аъзо ва тўкима функционал кием тизимларини шакллантириш, уйғунлик билан бир бутун ҳолда организмнинг аник функцияларини бажариш жараёнларини тадкик этиш долзарб масала ҳисобланади.
Ахборот коммуникация технологиялари, математик моделлаштириш усуллари, тиббиёт ва биологиянинг турли соҳаларидаги лаборатория тажрибалари маълумотлари асосида яратилган тирик тизимлар регулятор механизмларини тахдиллашнинг дастурий воситалар комплексини ишлаб чикиш ва амалда қўллаш, тирик тизимлар фаолиятини дастурлашнинг самарали усул ва алгоритмларини яратиш, тиббиётда илмий ҳажмдор кўп вариантли хисобий тажрибаларни компьютер воситаларида ўтказиш технологияларини ишлаб чикиш, ахоли саломатлигини мухофазаси жараёнини такомиллаштириш, хасталикларни олдини олиш ва даволашнинг ахборот технологиялари ва диагностик электрон курилмалари ва терапевтик стратегияларини яратиш имконини беради.
Узбекистан Республикаси Президентини 2012 йил 21 мартдаги ПҚ-1730-сон «Замонавий ахборот-коммуникация технологияларини жорий этиш ва янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги хамда 2014 йил 13 августдаги ПҚ-2221-сон «2014-2018 йилларда Ўзбекистонда аҳолининг репродуктив саломатлигини янада мустахкамлаш, оналар, болалар ва ўсмирлар соғлиғини муҳофаза қилиш борасидаги Давлат дастури тўғрисида»ги Қарорларида белгиланган вазифаларни муайян даражада амалга оширишга мазкур диссертация тадқиқоти хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади тирик тизимлар хужайра туркумлари регуляторикасида элементлараро вақтий-фазовий ўзаро муносабатлар механизмларини ифодаловчи имитацион моделлаштириш усуллари ва математик моделлари мажмуасини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотининг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
хужайра туркумларининг функционал бирлиги асосида бўлинувчи, ўсувчи, табакаланувчи, махсус вазифалар бажарувчи, қарувчи хужайралар гурухдари хужайра туркумларини регулятор механизмларининг концептуал модели яратилган;
хужайра вақтий-фазовий шаклланишининг ички жараёнларини ифодаловчи ҲТФБ имитацион моделлари, хамда дифференциал-айирма тенгламалар системаси асосида тузилган ҲТФБда хужайралар сонининг микдорий ўзаро муносабатларини математик модели ишлаб чикилган;
хужайра бўлиниши, табақаланиши, ҳужайранинг ўзига хос вазифаларни бажариши, яшаш даври босқичлари жараёнлари моделларидан ташкил топган ҲТФБда хужайра функциялари регулятор механизмларининг интеграллашган математик моделлари мажмуи яратилган;
илк бор хужайра ҳажми динамикаси эътиборга олинган ва хажм микдорининг ўзгариши сабабли хужайра бўлиниши модели ва хажмнинг ўзгариши параметрлари орасидаги микдорий боғлиқликнинг хужайра функциялари моделлари ишлаб чикилган;
хужайра туркумлари регулятор механизмларини ночизик ўзаро боғланишлари, ўз-ўзини идора килиши, охирги махсулот ингибицияси, ассосиативлаш услуб ва имитацион моделларини компьютерда ишлаб чикишнинг алгоритмлари тузилган;
биология ва тиббиётда хужайра туркумлари регулятор механизмларининг ўзаро богликлик жараёнлари моделларини ишлаб чикиш масалаларини ечишга йўналтирилган ҳисобий тажрибалар учун информацион технология ва дастурий воситалар яратилган.
ХУЛОСА
Тадқиқотларнинг олиб борилиши жараёнида олинган асосий натижалар куйидагилардан иборат:
1. Умумий хужайравий вазифаларни бажариш учун бириккан хужайраларни тузулма-функционал ташкил килиниши - таърифланган хужайра туркумлари функционал бирлиги (ҲТФБ) тушунчаси кўп хужайрали организмлар ҳужайралари тўпламининг ягона позициядан бошқариш механизмлари таҳлилини ўтказиш имконини беради. ҲТФБ тушунчасини таърифлаш хужайра устки поғонасида ташкил топтан ўсимликлар ва хайвон организмлар барча реал ҳужайралари тўпламларига хос, энг универсал бошқариш механизмларини математик моделлаштиришда кенг
имкониятларни очади.
2. ҲТФБ фойдаланган холда хужайраларни микдорий
муносабатларини (А синф), хужайравий вазифаларни (Б синф)
моделлаштириш ва хужайравий имитацион моделлаштириш (С синф)
асосида ўсимликлар ва хайвон оганизмларини тадкик килишнинг ишлаб чикилган умумий ёндашувлари субхужайравий, хужайравий ва хужайра устки даражаларида ташкилланган гистолигия ва физиология соҳаларидаги масалаларни ечиш учун хисобий тажрибалар ўтказишни моделий ва дастурий таъминотини яратиш имконини беради.
3. ҲТФБнинг асосий зоналарида хужайраларнинг микдорий муносабатлари учун дифференциал-айирма тенгламаларни ишлаб чиқилиши ва уларни сифатий тахдил килиниши хужайралар тўпламини самарали моделлаштиришни амалга ошириш имконини беради, хужайралар туркуми фаолиятини мураккаб шаклларининг, шу жумладан хужайралар сонининг ўзгармаслигидан ташқари даврий ўзгариши, олдиндан айтиб бўлмайдиган динамик ўзгариши ва “кора ўрама” режимларини аниқлашга эришилади.
4. Ҳужайра ҳажми динамикасини ҳисобга олиш услубиятини қўллаб ишлаб чикилган ва амалга оширилган хужайралар асосий функциялари динамикаси модели асосида ҳажмнинг ўзгариш хусусияти хужайра фаолиятининг регулятор механизмларидан бири эканлиги тўғрисидаги натижага эришилади.
5. Тегишли тенгламалар тизими ечимларини сифатий таҳлили асосида митоз ва дифференциацияси математик моделлари хужайра бўлиниши ва алтернатив специализация йўллари рақобати асосий конуниятларини микдорий тахдилини ифодалаш учун кўлланилиши мумкинлиги кўрсатилган.
6. Организмдаги ёгларни ортишида ичакларни мослашадиган реакциялар кетма-кетлиги, яъни абсорбик хужайралар фаоллигини кучайиши, табақалашиш вактини камайиши ҳисобига уларни кўчиши (миграцияси) ва заҳира майдонида жойлашиши, бўлинишда ўсадиган ёш ҳужайраларни катнашиши, бўлинадиган хужайра қисмларини кўпайиши ва уларни бўлиниш вақтини камайиши мақсадга йўналтирилган ҳисобий тажрибаларни ўтказиш асосида аниқланади.
7. Ўсадиган, ёш хужайралар зонасида крипта-ворсинка хужайралар тизимини тўплаш самаралари ва бўлиши мумкин бўлган ташқи таъсирларга тез мослаша оладиган хужайралар тизимининг мослашадиган механизмлари каби хужайралар сонининг тебраниши (30% гача) хисобий тажрибалар оркали аникланади.
8. «Гепатоцит-HBV» дастури ёрдамида ўтказилган ҳисобий тажрибаларда қаралаётган жараёнларнинг қуйидаги режимлари аниқланди: касалликнинг ҳар хил клиник шаклларини ифодалайдиган тозаланиш, симбиоз (биргаликдаги фаолият), регуляр ва норегуляр тебранишлар, тезкор деструктив ўзгариш режимлари аникланди. Ўтадиган режимларни бошланишини ва уларнинг характеристик асосларини башорат қилишнинг мавжудлиги гепатит В даврида инфекцион жараёнларни лаборатория ва клиник тадқиқотларни компьютер ҳамкорлигида гепатит В касаллигини кечишининг характерли боскичларини башорат килиш ва ташҳис қўйишни амалга оширишга, патогенезнинг молекуляр-генетик асосларини аниқлашга имкон беради.
9. Қалқонсимон без фолликул хужайралар тўплами регуляторикаси компьютер модели ёрдамида ўтказилган ҳисобий тажрибаларда стационар ҳолат режимлари ва меёрий фаолият даврида турғун тебранишлар, ҳужайраларни халок бўлиши - апоптоз даврида сўниш режимлари, ўсимта ривожланишида норегуляр ҳолатлар ва хужайраларни патологик халок бўлиши - некроз даврида “кора ўрама” режимлари аникланади.
10. “Хейфлик чегараси” конценциясини жалб қилмасдан ОИВ инфекцияси патогенези механизмларини тахлил килиш мумкинлиги аникланади.
Ҳисоблаш машиналари, мажмуалари ва компьютер тармоқларининг математик ва дастурий таъминоти
Тадқиқот объектлари: махсус дастурий модуллар ишлаб чикиш жараёнлари. Стохастик оптималлаш масаласи ечишга каратилган интерактив дастурий воситаларини ишлаб чиқиш ва уларни телекоммуникация тармоқлари ва маълумотларни узатиш тизимларини оптималлашда кўллаш технологиялари.
Ишнинг максади: стохастик оптималлаштириш масалалари синфини ечиш ва уни тадбиғига мўлжалланган ва дастурий восита сифатида шакиллантирилган математик ва дастурий таъминотни яратиш.
Тадқиқот методлари: стохастик масалаларни ечиш усуллари, ноаниклик шароитида оптималлашнинг сонли ва қидрув усуллари, математик моделлаштириш ва оптималлаш усуллари, модулли дастурлаш усуллари ва махсус интерактив дастурий воситалар яратиш усуллари.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: интерактив дастурий восита сифатида шакиллантирилган, стохастик оптималлаштириш масалалар синфини ечишга мўлжалланган ва телекоммуникация тармоги ва маълумотларни узатиш тизимларини оптималлашда қўлланишнинг математик ва дастурий таъминоти таклиф этилган.
Амалий ахамнятн: дасурий восита стохастик объектларнининг конуниятларини моделлаштириш ва оптималлаштириш жараёнларини автоматлаштириш имкониятини беради.
Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: тадқикот натижалари маълумотлар узатиш тизимларини лойихалаш ва ишлатишда қўллаш мақсадида “Ўзбектелеком” Акциодарлик компаниясининг «UzNET» филиали ва «UNICON.UZ» давлат унитар кархоналари томонидан қабул қилинган. Туман микёсидаги телекоммуникацией тармокда қўлланиши натижасида кутиладиган йиллик иқтисодий самара 12,8 млн. сўмни ташкил этади.
Қўлланиш сохаси: ахборот коммуникация технологиялари, стохастик тизимлар, маълумотларни узатиш тизимлари ва телекоммуникация тармоқлари.
Ҳисоблаш машиналари, мажмуалари ва компьютер тармоқларининг математик ва дастурий таъминоти
Тадқикот объектлари: паст частотали рақамли сигналлар ва рақамли сигнал процессорларининг архитектуралари.
lliiiHiiiir максади: сигнал спектри базасида алгебраик кўпҳад кўринишида тақдим этилувчи, сигналларга ишлов беришининг тезкор усулини яратиш ва уларни замонавий сигнал процессорларида дастурли амалга ошириш.
Тадкикот мстодлари: олиб борилган тадқикот усулларига функционал тахлил назарияси, Фурье-базисларида спектрал таҳлил усуллари, кўпҳадларни ва элементар функцияларини ҳисоблаш усуллари, қаторлар ва магрицалар назарияси киради.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: сигнални кўпҳадли тақдим этиш соҳасига ўтказиш ва спектрал ёндашувдан фойдаланиб кўпҳад коэффициентларини топиш усули ишлаб чиқилган; рақамли сигнал процессорларини қўллаган ҳолда сигналларга кўпҳадли ишлов беришнинг алгоритмлари ва дастурий воситалари ишлаб чиқилган; яратилган алгоритмларнинг сифат кўрсаткичлари тадкиқ қилинган; биосигналнинг параметрларини ҳисоблаш учун ва аудиосигналларни сиқиш ва силлиқлаш масалаларини ечиш учун кўпҳадли ёндашув таклиф қилинган.
Амалий аха.мияги: алгебраик кўпҳадларнинг коэффициентларини ҳисоблаш алгоритмлари ишлаб чиқилди; сигналларга рақамли ишлов беришнинг амалий дастурлар мажмуаси яратилган; яратилган амалий дастурлар Узбекистан Республикаси Патент идорасининг гувоҳномаси билан ҳимояланган.
Татбиқ этиш даражаси ва иктисодий самарадорлиги: диссертация ишининг асосий назарий ва амалий натижалари УзР ФА Физиология ва биофизика институтида ва Микроэлектроника илмий текшириш институтида, бундан ташқари Тошкент ахборот технологиялари университета «Компьютер тизимлари» кафедрасининг ўкув жараёнида тадбиқ қилинди. Жами иктисодий самарадорлик йилига 10 млн. сўмдан ортикни ташкил қилади.
Қўлланиш сохаси: диссертация ишида ишлаб чиқилган усуллар, алгоритмлар ва дастурий воситалар фаннинг тиббиёт, биология, геофизика, экология, сейсмология, гаи ва товуш сигналларга ишлов бериш сохаларида ишлатилиши мумкин.
Ядроли синфлаштириш усули билан маълумотларни тузилмали таҳлил қилишда минимаксли ёндашув
Таянч сўзлар: маълумотларни структурали таҳлили, якинлик монотон функцияси, ядроли синфлаш, тасвирларни сегментлаш, оқсил кетма-кетликларини тўпламли текислаш.
Тадқиқод объектлари:яқинлик матрицаси, тасвирлар, графлар.
Ишнинг мақсади:яқинлик монотон функциялари асосида қатламли синфлаш моделини ишлаб чикиш ва тадбиқ қилиш.
Тадқиқод методлари:дискрст математика, маълумотларни лингвистик тахдил килиш, класификациялаш, кластер - таҳлил, тасвирни кайта ишлаш методлари. Яратилган алгоритмлар C++, MATLAB, C# тилларида дастурлаштирилиб қўлланилди.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги:
- якинлик монотон функция зичлиги тушунчаси асосида ядроли синфлашнинг парамстрли модели ишлаб чиқилган;
- ядроли синфлаш методи билан тасвирни сегментлаш масаласи ечилган, унинг эффсктивлиги k-ўртача ва нормаллаштириб киркиб олиш методи билан солиштириб баҳоланган.
- ядроли синфлаш методи билан оқсил кетма-кетликлари тўпламли текислаш процедураси ишлаб чиқилган,унинг эффсктивлиги CLUSTAL ва DIALIGN пакетлари билан киёслаб баҳоланган;
Амалий ахамияти:тадкиқотлар натижасида олинган алгоритмлар ва дастурлар маълумотларни катта массивларини қайта ишлашда, тўпламли текислаш процсдурасида ва тасвирларни ссгментлашда қўлланилиши мумкин.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги:дисссртация иши натижалари Узбекистан Рсспубликаси Соғликни сақлаш вазирлиги Республика тез тиббий ёрдам кўрсатиш илмий марказида холециститларнинг турли кўринишларини компьютсрли диагностика қилишда, шунингдек Владимир давлат унивсрситетининг Муром института ахборот тизимлари кафсдрасида тасвирларни қайта ишлаш масалаларини счишда ва ўқув жараёнида дастурлар мажмуаси кўринишида фойдаланилди. Тадбик этиш самарадорлиги - ижтимоий.
Қўлланиш сохаси: тадқиқот натижалари маълумотларни интелектуал таҳлил қилишда, биология ва тиббиётдаги бошқарув ечимларини қабул қилишни қўллаб кувватлаш тизимларида фойдаланилиши мумкин.
Этический кодекс субъектов, осуществляющих деятельность по созданию, применению и утилизации медицинских изделий на основе технологий робототехники
Этический кодекс субъектов, осуществляющих деятельность по созданию, применению и утилизации медицинских изделий на основе технологий искусственного интеллекта
Этический кодекс субъектов, осуществляющих деятельность по созданию, применению и утилизации медицинских изделий на основе биопринтных технологий, по взаимодействию с пациентами и донорами клеток, по обороту донорских клеток, биочернил и биопринтных
Электронный кадровый документооборот: нововведения в трудовом законодательстве Беларуси и их сравнение с опытом России
Электронная демократия как базовый элемент информационного общества
Электрон ҳужжат айланиш тизимларида маълумотлар ишончлилигини PR-ортиқчалик асосида таъминлаш усул ва дастурий-алгоритмик мажмуалари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Ахборотлаш-тириш жахон тажрибасида электрон ҳужжат айланиш тизимлари (ЭҲТ), кейинги йилларда нафакат бошкарув жараёнларини автоматлаштирувчи тизимлари, балки ягона ахборот майдонини яратиш учуй тўлақонли платформаси сифатида хам каралмокда ва жорий этилмоқца, бу эса, сўзсиз, улардан фойдаланиш сохаларини кенгайтиришга ва илмий хамжамиягда унта бўлган қизикишнинг ортишига сабаб бўлди. Ахборот-коммуникация тсхно-логиялари сохасининг етакчи олимлари тадкиқотларида ЭҲТ тезкорлиги ва унумдорлигини оширадиган самарали тсхнологияларини яратиш учуй иш юритиш хужжатларини шакллангиришда ахборотни ишончли йиғиш, узатиш, тахлил, кодлаш масалаларининг ечимига бўлган эҳтиёж алохида ажратиб кўрсатилмокда.
Узбекистан Республикаси хукумати томонидан амалга оширилаётган худудий автоматлаштирилган бошкарув тизимларини ривожлантириш хамда ягона ахборот майдонини яратиш бўйича чора-тадбирлар ахборот тизимлари, ЭҲТ, маълумотлар базаларини (МБ) замонавий ахборот-коммуникация технологиялари асосида кенг жорий этишга каратилган. Шу сабабли, электрон ҳужжат айланиш тизимлари тузилмасида минимал даражадаги моддий харажаглар ва вакт сарфи билан хаголарни самарали аниклаш ва тузатиш имконини берадиган, ахборот узатиш сифатини ошириш учун фойдаланадиган ахборот рссурсларига гафаккурли ишлов бсриш усулларини ишлаб чикиш халк хўжалигида жиддий аҳамият касб этиб, хозирга кадар тўлиқ ечимини топмаган назарий ва амалий муаммолар қаторига киради.
Ахборот ресурслари ва маълумотларни узатиш оқимларига қўйиладиган талаблар ЭҲТ самарадорлиги ва ишлаш сифатинининг мухим омили сифатида маълумотлар баркарорлиги, яхлитлиги, бутунлиги ва ишончлилигини таъминлашда уз ифодасини топтан. Бундам омиллар орасида маълумотлар ишончлилиги мсзони, узатиладиган маълумотларда техник воситаларнинг турли узилиш холатлари ва носозликлари, алока каналларига бўладиган ташки таъсирлар, оператор хатолари ва скансрловчи хамда танувчи тизимлар ноаникликлари сабабли хатоликлар пайдо бўлиши туфайли жиддий эътиборга молик.
Шунинтдек, корхона ва ташкилотларда автоматлаштирилган бошкарув ва электрон хужжат айланиш шароитларига хос, маълумотларга ишлов бсришнинг устувор технологияси сифатида ахборотларни узатиш ва уларга ишлов беришнинг ишончлилигини назорат килувчи самарали тизимларини куриш бошкача илмий кизикиш уйғотади.
Мавжуд усуллар маълумотларни узатиш ишончлилигини юкори даражада таъминлашига карамасдан, ўзига хос счилмаган масалалар мавжуд. Асосийлари сифатида қуйидагиларни ажратиб кўрсатиш мумкин: электрон хужжат айланиш гсхнологияларини ишлаб чикишда маъумотларни узатиш пакстларида капа хажмдаги моддий манбалар сарлавхаларни узатишга сарфланади, шу билан бирга сарлавха маълумотларнинг кўп кисми кадрни узатиш оқими мобайнида иакетдан-пакетгача ўзгармас бўлади (бу жараснда найдо бўладиган информацией ортикчалик ва узатиш ишонлилигини таъминловчи мсханизмлар. асосан, хос хабарларни ва пакетларни кайта узатишга асосланади, бу эса, ўз навбатида, хатоларни аниклаш ва тузатиш учун қўшимча вақт сарфланишига ва моддий ҳаражатларнинг ортишига олиб кслади); маълумотлар ишончлилигини ошириш учун кодлаш ва аппаратурали усуллар, асосан, пакетнинг бошкарув майдонида содир бўладиган бир ва икки каррали хатоларни тузатади, аммо маълумотларни узатишда ахборот майдонлар хам хатоликларга учрайди ва улар кўп каррали (уч-, гурт-, к-каррали) матнли маълумотлардаги хатолар кўринишида бўлади.
Шу туфайли, ахборотларни узатиш ишончлилигини ошириш масаласи счимини икки соҳада кўриш мақсадга мувофикдир.
Биринчи турдаги масалалар счими маълумотларни киритувчи оператор, скансрлаш ва бошка ускуналар хатоликларини хисобга олади. Шуни алохида таъкидлаш ксрак-ки, бу турдаги хатолар нотўғри кабул килинган матн маълумотларининг капа ҳажмини гашкил этади ва OSI (Open System Interconnection reference model) моделининг Амалий ва Такдимот босқичларида содир бўлади.
Ахборот ишончлилиги назоратига багишланган иккинчи турдаги масалалар OSI моделининг Транспорт, Тармоқ, Физик ва Канал босқичларида иайдо бўладиган хатоликлар эҳтимолларини ҳисобга олади.
Дисссртацияни бажарилишига бўлган зарурият шунинг билан ифодаланадики, электрон хужжат айланиши IP-технологиясининг кснг доирада жорий этилиши хужжатларни тайёрланиш ва расмийлаштириш жараёнида хатоликларни аниклаш ва бартараф этишга жиддий эътибор қаратишни талаб этмокда.
Мазкур тадкикот «Ахборотлаштириш», «Электрон рақамли имзо», «Электрон хужжат айланиш», «Электрон тижорат», «Электрон тўловлар» тўғрисидаги Узбекистан Республикасининг конунлари хамда Узбекистан Рсспубликаси Вазирлар Махкамасининг 2011 йил 4 майдаги «Вазирлар Маҳкамасининг ижро этувчи аппаратида, давлат ва хўжалик бошкаруви, махаллий давлат хокимияти органларида ягона химояланган электрон почтани ва электрон хужжат айланиш тизимини жорий этиш хамда улардан фойдаланиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги 126-сонли карорини ижросини таъминлашга хизмат килади.
Шу жиҳатдан юкорида санаб ўтилган масалалар счими маълумотларни узатувчи пакетлар таркибида маълумотлар ишончлилигини информацион ортикчаликдан фойдаланишга асосланган назорат килувчи усул ва алгоритмларни, шаклланиб бўлган узатиш мухитида хам ишлайдиган ва мавжуд камчиликларни бартараф этишга каратилган махсус тадкикотни бажариш ва ишланмаларни яратишни талаб килади. Мазкур холат ишлов бсриладиган объект хусусиятига кўра аниқланадиган янги турдаги PR-ортикчалик асосида ахборот ишончлилигини таъминловчи махсус алгоритмлар синфини ажратиб олиш заруриятини асослайди.
Тадкикотнинг максади PR-оргикчаликдан фойдаланишга асосланиб, маълумотларни узатишда ахборот ишончлилигини назорат қилувчи конструктив усул, модел, алгоритм ва тизимларини яратиш, уларни электрон хужжат айланиш тсхнологияларини ишлаб чикишда дастурий-алгоритмик мажмуаларни жорий этишдан иборат.
Диссертация тадкикотининг илмий янгилиги куйидагилардан иборат: электрон хужжат айланиш тизимларида маълумотлар ишончлигини таъминлаш усул, модел ва алгоритмларни яратишнинг концепция, услубияти ва дастурий-алгоритмик асослари ишлаб чикилган, PR-ортиқчаликка эта бўлган объектлар синфлари ЭҲТда ахборот рссурслари аниклиги, яхлитлиги, тезкорлиги, ихчамлиги, мурожаатини таъминлаш учун ажратиб карал!ан;
суньий ортикчаликдан фойдаланувчи чизикли, модулли ва тскислик бўйича йигиндиларни хосил килиш хамда кодланган тўпламларга тегишлиликни аникдаш механизмларига асосланган маълумотлар ишончлилигини назорат килувчи усул ва алгоритмлар таклиф килинган;
матн элементларини статистик, арифметик, иарсингли кодлаш, таркиб-лаштирувчи n-граммалар бўйича тавсифлаш, статистик танит ва хешлаш алгоритмлари асосида табиий ортикчаликдан фойдаланувчи маълумотларни назорат килиш усул ва дастурий мажмуалари ишлаб чикилган;
кўп боскичли морфологик тахлил ва n-граммалар грамматикасининг тавсифи моделлари асосида ўзбск тилида бсриладиган матнлардаги орфографик хатоларни назорат ва тахрир килувчи усул ва алгоритмлари таклиф килинган;
ички ўрнатиладиган эксперт тизимлардаги таркиблашган мантикий мезонлар, маълумотлар ва билимлар базалари асосида таркибий-тсхнологик PR-ортиқчаликдан фойдаланувчи ахборот ишончлилигини назорат килиш модел ва алгоритмлари ишлаб чиқилган;
электрон хужжат айланиш tcxhojioi ияларини ишлаб чикишда хатоларни назорат ва тахрир килувчи интерфаол тизимлар таркибида матнли маълумотлар ишончлилигини назорат килиш алгоритмларини синтсзи усуллари ишлаб чикилган.
Хулоса.
1. дисссртацияда тизимли тахлил, бошкарув ва маълумотларга ишлов бсриш концспцияси асосида pr-ортиқчаликни қўллаш тамойиллари бўйича ишлаб чикилган ахборот ишончлилигини гаъминловчи конструктив усул, модел ва дастурий-алгоритмик мажумалари электрон хужжат айланиши тизимлари самарадорлиги ва унумдорлигини оширишни таъминлайди.
2. ахборот ишончлилигини назорат қилишда кодли, аниара турали ва дастурий усуллари назария ва амалиётининг хозирги ҳолатини бахолаш натижалари эҳт сифагли фаолиятини таъминлаш учун мавжуд оргикчалик турларидан фойдаланиш старли эмаслигини курсатиб бсрди. Ахборотни узатиш ишончлилигини гаъминловчи амалий усул ва дастурий-алгоритмик мажмуаларини ишлаб чикишда электрон хужжаглардаги pr-ортикчаликдан фойдаланиш тамойиллари қўлланаётган технологияларни ривожлан гириш воситаларини лойихалаш имконини ярагади.
3. чизиқли, текислик ва модуллар бўйича йиғинди ҳосил килувчи, хаффман, лемпел-зив-велч, барроуз-вилер қоидалари бўйича ва арифметик кодлаш, статистик таниш, ман гикий назорат усуллари электрон хужжатлари матнларини тузиш, узатиш ва уларга ишлов бсришда маълумотлар ишончлилигини таъминлашнинг алгоритм ва дастурий мажмуалари имкониятларини ошириш учун pr-ортикчаликдан фойдаланишнинг услубий асосларини ташкил килади.
4. ишлаб чикилган алгоритмлар самарадорлиги намойиши бўйича улар 92% хатоларни аниклайди ва бир, икки каррали ва кўшма гранспозицияли хатоларни тузатишга кодир; бундан гашкари, мавжуд услубларга нисбатан назорат мураккаблиги ва жорий этиш харажатларини р ≈ 4 ⋅10-шароитида 2-3 маротаба камайтиради; маълумотлар ишончлилигини эса, уч бароваригача оширади. Ишда самарадорлик бахолари ва маълумот ишончлилигини назорат килиш масалаларининг аналитик ечимларини хаю аниқланмаслиги эҳтимоли мсзони бўйича олишга эришилади.
5. морфологик ва п-граммли таркиблашган моделлар асосида матнли ахборотни узатишда имло хаголарини назорат ва тахрир килувчи усул, алгоритм ва тизимлар ишлаб чикилган. Хатоликларнинг эҳтимолли кўрсаткичлари сгатистикаси асосида ишлаб чикилган пчраммаларнинг частотали таснифларни олиш услубияти хсш-кодларни иарсингли кодлаш учун тизимлаш гиришда кўлланилади.
6. статистик танишда мантикий ва арифметик функцияларни курувчи интерполяция ва экстраполяция усуллари матн элементлари тасвирларини назорат килиш алгоритмларини ишлаб чикишда кўлланилган. Автоматик таниш ва тасвир сигналларни назорат килиш кисмларидан ташкил топган маълумотларга нейротармоқли ишлов бсрувчи тизимида матн элемента тасвирларининг сигнал таснифлари ишончлилигини назорат килиш усуллари таклиф этилган. Усул ва алгоритмлар нотиник семантик гипертармок бўйича эҳт метаматн объектларини синфлаштириш ва таснифлар тегишлилигини аниклаш асосида билан ахборот ишончлилигини назорат килиш тизими таркибида жорий этилади.
7. лугат, статистик ва хеш-кодлаш усулларига асослаган маълумотлар ишончлилигини назорат килиш модел ва алгоритмлари ишлаб чикилган ва улар параллел хисоблаш nvidia дастурий-аппарат муҳитида сонли тахлил стандарт кутубхоналари хамда cpu ва gpu орасида мақбул маълумотлар алмашувини бсрувчи воситаларни кўллаш самарадорлигини таъминлайди.
8. фреймворк сфинкс-4 мухитида п-граммли грамматика тавсифини бсрувчи дарахгеимон модел бўйича имлони назорат килиш тизим кобигининг тавсифланиши идентификацияланган ва архитектураси ишлаб чикилган хамда pr-ортиқчаликдан фойдаланадиган турли тил моделлари учун тизим дастурий модуллари жорий этилган. Тизимнинг яратилган варианги морфологик тахлилга асосланган имлони назорат килувчи тизимга нисбаган аникланмаган хатолар сонини, жорий этиш харажатларини хамда назорат мураккаблигини икки маротаба камайгиришга эришилади.
9. ишлаб чикилган моделлаштирувчи алгоритмлар, дастурий воситалар мажмуалари ва маълумотлар ишончлилигини pr-ортиқчалик асосида назорат килувчи тизимлар оу юнинг автоматлаштирилган ўкув жараёнида, ахборот-коммуникация тармоқларида маълумотларни адаптив узатиш, ишлов бсриш ва тахлил килишда, шунингдек корхоналар эҳт амалиётида кўлланилади.
10. ишлаб чикилган электрон хужжат айланиш тузилмасида маълумотлар ишончлилигини назорат килиши дастурий мажмуалари хамда ахборот-коммуникация тармокларида маълумотларни узатиш, кайга ишлаш ва тахлил килиш тизимлари алока, ахборо глаш гириш ва телекоммуникация технологиялари давлат қўмитасининг «уз тслском» самарканд филилали ва «лаззат-мева» қўшма корхонасида гатбик этилган, диссертация натижалари бўйича олинган далолатномалар иқтисодий самарадорликни тасдиқлайди.
Электр энергия таъминотида носимметрик уч фазали бирламчи токларни кучланиш кўринишидаги иккиламчи сигналга ўзгартиришда IoT технологияларини қўллаш хусусиятлари
Электр таъминоти тизимлари реактив қувватини носимметрик уч фазали токларини ўлчов ва назорат тизимларида қўлланиладиган IoT технологияли уч фазали электромагнит ток ўзгарткич датчиклари ва уларнинг тармоқга улаш моделларини тадқиқ этиш қўлланилиши тавсифлари келтирилган.
Экспериментальный правовой режим и цифровизация права
Экономическая безопасность хозяйствующего субъекта в условиях цифровой экономики
Эволюция конституционного права в условиях цифровизации
Эволюционный подход цифровой трансформации
Чуқур нейрон тармоқ технологиялари ёрдамида буйрак патологияларини фарқлаш
Частноправовые аспекты ведения единого государственного реестра объектов культурного наследия: проблема традиционных и цифровых технологий визуализации объекта
Цифровые права и право прав человека
Цифровые формы непосредственной демократии в нормотворческой деятельности органов публичной власти
Цифровые технологии как ключевые драйверы развития бухгалтерского учета в условиях цифровизации экономики
Цифровые технологии как инструмент трансляции традиционных российских духовно-нравственных ценностей
Цифровые технологии как амбивалентный инструмент продвижения и трансформации духовно-нравственных ценностей
Цифровые технологии и проблемы их рамочного правового регулирования
Цифровые технологии и право: вызовы, проблемы, перспективы взаимодействия
- 1-25 / 571
- Keyingi