MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
72
BUXORO AMIRLIGIDA HARBIY ISHLARNING TASHKIL
QILINISHI
Pulatova Shohista Alisher qizi
Toshkent Amaliy Fanlar universiteti
Tarix fakulteti 3 bosqich talabasi
Annatotsiya:
Buxoro Amirligidagi harbiy ishlarning tashkil qilinishi yozma
manbalar va adabiyotlar tahlili asosida yoritildi. Amirlikdagi harbiy boshqaruv va
qo’shin tuzilishi yoritilib, Amir Nasrullo va Amir Shohmuroda davrida harbiy
qo’shin tuzilishdagi farqlar ko’rsatilgan.
Kalit so‘zlar: Amirlik, harbiy, qo’shin, mansab, fuqarolik, hokimiyat, qurol-
yarog‘, viloyat, beklari, qozi, fatvo, sayid, to’pchi, davlat, amaldor, oliy, askar.
Buxoro amirligida harbiy kuchlarning boshqaruvini muayyan tizimi
shakllangan edi. Bu tizimning eng yuqori pog`onasida oliy hukmdor amir turgan.
U qo’shinning rasman oliy ko’mondoni hisoblansada, ko’p hollarda amalda
qo’shinga boshchilik qilish boshqa amaldorlar orqali amalga oshirilgan. Buxoro
amirligida qo’shin parvonachi tomonidan boshqarilgan bo’lib, u bosh ko’mondon
mavqeiga ega bo’lgan hollarni tasdiqlovchi holatlar ham tarixiy adabiyotlarda
keltirilgan.
1
Amirlikda harbiy harakatlarni rejalashtirish, harbiy kuchlarni jang
maydonida to’g`ri taqsimlash ishi naqiblar zimmasiga yuklatilgan edi. O’ziga xos
shtab boshlig`i sifatidagi bu shaxs XVIII asr oxirida Buxoroda bitilgan manba
ma’lumotlariga ko’ra, harbiy yurishlar paytida qo’shinning tuzilishi, qurollanishi va
joylashuvi, uning harakatlanishi va urush olib borishi borasida yetarli darajada
bilimga ega bo’lib, u qo’shinning avangardi va arergardi, uning o’ng va so’l qanoti,
markazi va pistirmalari haqida yetarlicha ma’lumotga ega bo’lgan.
1
Узбекистонда харбий иш тарихидан (Кадимги даврдан ҳозиргача). Д. Зиёва масъул мухаррирлиги остида.
Тошкент: Шарқ, 2012. – Б. 130.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
73
Amirliklarning markaziy boshqaruv tizimida muhim o’rinni egallagan
ko’pgina mansab egalari harbiy sohada ham muayyan unvonlarga ega edilar.
Jumladan, XIX asrning 20-yillarida Buxoroda bo’lgan E.K. Meyendorfning iborasi
bilan aytganda, amirlikda “polk komandiri” mavqeiga ega – to’qsoba, “bir necha
polklar komandiri” – dodxoh, qo’shin qo’mondoni yoki marshali mavqeiga ega
parvonachi kabilar mavjud edi. Xonlikdagi bunday harbiy unvonlar va mansablar
egalari umumiy nom bilan “sarkarda” deb ham atalgan.
2
Amirlikda harbiylar tomonidan sodir etilgan jinoyatlar va ularning
shikoyatldarini shu masalalar bilan shug`ullanuvchi maxsus amaldor qozi askar
ko’rib chiqqan. Harbiy jinoyatlar bo’yicha fatvo tayyorlash muftiy askar zimmasida
bo’lgan. Demak, amirlikdagi harbiylar va fuqarolik ishlari alohida –alohida
mahkamalar tomonidan ko’rib chiqilgan.
3
Qozi – askar – bu mansab egalari qo’shinda sudlov ishlari uchun mas’ul
bo’lganlar. Harbiy sohada vujudga kelgan huquqiy masalalar yechimi shu shaxsning
hukmi bilan belgilanar edi. Muftiy - askarlar esa harbiy sohada qozilar chiqargan
hukmlarning to’g`riligini shariat asosida tekshirib chiqqanlar.
4
Hukmdorlar harbiy yurishlari davomida o’z askarlarini muayyan intizomga
bo’ysundirishga majbur etgan hollari ham ko’p uchraydi. XVI asr boshida
Samarqandni zabt etgan Muhammad Shayboniyxon o’z askarlariga “o’g`irlik va
talonchilik ko’chasidan” o’tmaslikni amr etgan bo’lsa, Ashtarxoniylar sulolasiga
mansub hukmdor Ubaydullaxon (1702-1711) XVIII asr boshlarida Balxga yaqin
Odina masjid degan joyda harbiy harakatlarga tayyorgarlik ko’rayotgan askarlariga
aholining ekinzorlaridan “bitta ham boshoqni to’kmasliklari”, agar shunday hol
amalga oshsa, askar “umrining butun hosili o’lim o’rog`i” ostida qolishini bildiradi.
Keltirilgan ushbu tarixiy ma’lumotlar shundan dalolat beradiki, mamlakat ravnaqi
haqida qayg`urgan ayrim hukmdorlar harbiy yurishlarning salbiy oqibatlarini
anglagan holda ularning oldinni olishga harakat qilganlar.
2
Ўзбекистонда ҳарбий иш тарихидан (Қадимги даврдан ҳозиргача). Д. Зиёва масъул муҳаррирлиги остида.
Тошкент: Шарқ, 2012. – Б. 130.
3
Баҳодир Э. Ўзбекистонда давлат ва маҳаллий бошқарув тарихи. Тошкент: Янги аср авлоди, 2012.- Б. 352
4
Ўзбекистонда ҳарбий иш тарихидан (Қадимги даврдан ҳозиргача). Д. Зиёва масъул муҳаррирлиги остида.
Тошкент: Шарқ, 2012. – Б. 131.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
74
Amir Shohmurod davrida qo’shin ikki qanotdan iborat bo’lgan. So’l
qanotida mang`it, kenagas, durman, qo’ng`irot, xitoy, qipchoq, o’taji, turkman, arlot,
qiyot, qirgiz, qalmoq, hofiz, o’rlon, tilod dastalari bo’lgan. Chap qanotida saroy,
bahrin, jaloyir, qangli, yuz, ming, nayman, qarluq, berqut, qushchi, arron, orlon,
qalmiq, fulodchi, qirq, olchin, major, chinboy, badyil, as, jibbirin, qilgiy, timoy,
masid, tatar, barlon, iloji, tangut, va shogirdpesha guruhlari joylashgan.
5
Amir Nasrullo davrida amirlikdagi muntazam qo’shin-sarbozlar qo’shini
tashkil etilgan. Eng yuqori harbiy unvonlar sarkarda, amiri lashkar, dodxoh (qo’shin
boshlig`i) kabilar bo’lib, quronbegi, to’qsabo, mingboshi kabi oliy toifali harbiy
amaldorlar ham faoliyat yuritgan. Bekliklar hududidagi qo’shinga beklarning o’zlari
rahbarlik qilganlar. Bekning eng yaqin yordamchilari yasovulboshi boshchiligidagi
yasovullar bo’lgan. Qo’shinda ponsadboshi, yuzboshi, ellikboshi, o’nboshi, miroxur
kabi bo’linma boshliqlari ham bo’lgan. Ingboshi bayroq (tug`) ko’tarib yurish
huquqiga ega edi.
6
“Buxoro amirligi shariat va qonun-qoidalarga suyanib hukm surardi. Ulamo
amirni payg`ambar xalifasi va islom shariatining homiysi deb bilardi. Amirning
hayoti shariatga batomom mutobiq edi. Buxoro xonlari o’zbeklarning mang`it
sulolasidan bo’lganlar. Taxtga ko’tarish paytida o’zbek odatlariga ko’ra
to’shakchaga amir o’tiradi va uni sayyidlar, xo’ja va mullolar ko’tarib taxtga
o’tqazadilar”. Ushbu ma’lumot amirlikning boshqaru tarixi va oliy nasab egasi
hukmdorning taxtga o’tkazish marosimi tarixi bo’yicha guvohlik beradi.
Buxoro davlatida askar amaldorlarining shaxsiy muhrlari bo’lar edi. 1997
yili Shahrisabzda yashagan qozi va xattot Fayzulla Maxdum Ravnakiyning
kutubxonasi va arxividan 100 ga yaqin muhrlarning naqshi topilgan. Turli
amaldorlarning bu shaxsiy muxrlari XIX asrning oxiri va XX asrning boshlariga
tegishli bo’lib Buxoroga viloyatlarining mahalliy boshqaruvi haqida muhim
5
Вохидов Ш. Холикова Р. Марказий Осиёдаги давлат бошқаруви тарихидан. Тошкент: Янги аср авлоди,
2006. – Б. 33.
6
Баҳодир Э. Ўзбекистонда давлат ва маҳаллий бошқарув тарихи. Тошкент: Янги аср авлоди, 2012.- Б. 352.
Ўзбекистонда ҳарбий иш тарихидан (Қадимги даврдан ҳозиргача). Д. Зиёва масъул муҳаррирлиги остида.
Тошкент: Шарқ, 2012. – Б. 131.
Воҳидов Ш. Холикова Р. Марказий Осиёдаги давлат бошқаруви тарихидан. Тошкент: Янги аср авлоди,
2006. – Б. 33.
Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. Тошкент: 2000.- Б. 47.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
75
ma’lumotlarni beradi. Shahrisazda Qozi Abdulhakim sudr, qozi Mirzo Muhammad
Sharif sudur qozi kalon, Abdulloh xo’ja o’roq, Mulla Sadulloh sudur mufti, Mirzo
Fozil sharbatdor, Sayid mullajon sadri a’lam, Xo’jabiyquli qushbegi, Amal eshon
qorovulbegi, Bobojon mirzaboshi, Muhammad Yusuf miroxor, Tilab Qobil
chehraog`asi, Umriqul jibachi, Sharifbiy shig`ovul, mirzo Shodibek akaboshi
mahramboshi, Ochildi to’qsoba xazinachi, Mansurxo’ja mudarris o’roq, mullo
Xolnazar mudarris mufti, o’roq va boshqalar XIX asrning oxiri va XX asrning
boshlarida yashagan ekanlar.
7
Buxoro qo’shini “Tarix-i nofei” ma’lumotiga qaraganda yetti xil guruhdan
iborat bo’lgan: 1.To’pchilar. 2. Otaliq. 3.Shefskiy. 4. Terskiy. 5.Arablar. 6.Turkman.
7. Yollangan askarlar. Turkman dastasi hamda yollangan askarlarning bir qismi
piyoda xizmat qilardi. “Sherbachalar” dastasi ham bo’lgan ekan. Turkman polki
Qogonda, Terskiy, Shefskiy va otliqlar Sitorai Maxosa kazarmalarida joylashgan
edi.
8
Buxoro amiri hokimiyati cheklanmagan bo‘lib, u bir vaqtning o‘zida diniy
va dunyoviy hokimiyat boshlig‘i edi. Shu bilan birga, amir – davlatning oliy bosh
qo‘mondoni, amirlik yerlarining oliy egasi hisoblangan. Mang‘itlar sulolasining
uchinchi vakili bo‘lmish Shohmurod amirlik unvonini qabul qilgan. Amirlik unvoni
ilgari, asosan, qo‘shin boshliqlari va joylardagi turli harbiy vakillarga berilgan
bo‘lsa, Muhammad Rahimbiy davriga kelib amir unvoniga ega bo‘lgan birorta
mansabdor shaxs qolmagan. Ushbu unvon ilgari amalda bo‘lgan amir-beklik
unvonidan farqli o‘laroq, xalifalik maqomi – «amir ul-mo‘minin» sifatida talqin
etilgan. Amir davlatni mansabdor shaxslar, ya’ni amir xizmatchilari orqali boshqarar
edi. Ushbu mansabdor shaxslar davlatning boshqaruv apparatini tashkil etgan.
Buxoro amirlari o‘z shajaralarini Muhammad payg‘ambardan boshlaganliklari
sababli ularning unvonlariga «sayid» so‘zi qo‘shib aytilgan.
9
7
Вохидов Ш. Эркинов А. Фихристи китобхонаси Равнаки Шахрисабзий Кум: Нашри Китобхонаи Маръаши
– Нажафий 1998. 3 б.
8
Вохидов Ш. Холикова Р. Марказий Осиёдаги давлат бошкаруви тарихидан. Тошкент: Янги аср авлоди,
2006. – Б. 36.
9
Zamonov A. Buxoro amirligi tarixi (XVIII asr o‘rtalari – XIX asr o‘rtalari) – Toshkent. 2022.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
76
Mamlakat chegarasidagi qal’alarni qo’riqlashga safarbar etilgan qora-cherik
a’zolari ma’lum bir vaqt davomida shu yerda ushlab turilgan. Taniqli olim
V.L.Vyatkinning ko’rsatishicha, amirlikning janubiy qal’asi Sherobodni yuz
kishidan iborat askarlar qo’riqlab, ular har oyda almashtirib turilar edi. Bunday
turdagi qo’shin azolari turli o’zbek urug`larining vakillari bo’lib, urush paytida
jasorat va mardlik namunalarini ko’rsatganlar. Mamlakatda tinchlik hukmronlik
surgan davrlarda esa qora cheriklar uylariga jo’natib yuborilgan. Ular uylariga
qaytgach, o’zlarining asosiy mashg`ulotlari – dehqonchilik, chorvachilik,
hunarmandchilik va savdo bilan shug`ullanish imkoniga ega bo’lganlar.
Amir tomonidan yuqorida zikr etilgan iltimosnoma, shikoyatlar va boshqa
xatlarga berilgan yozma javob – muboraknoma deb atalgan. Davlat ahamiyatiga
molik bo‘lgan siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy, diniy va boshqa masalalar Buxorodagi
bosh qarorgoh – Arkda ko‘rib chiqilgan hamda hal etilgan. Bosh qarorgoh
hisoblangan Arkda amir va uning oilasidan tashqari ayrim saroy amaldorlari o‘z
oilalari va xizmatkorlari bilan yashaganlar. Zaruratga qarab mamlakat poytaxtida
amir boshchiligida davlat kengashi chaqirilib turilgan. An’anaga ko‘ra,
lavozimlariga qarab 5 dan 20 nafargacha amaldor a’zo bo‘lgan bu kengashda
mamlakat hayotiga doir eng muhim masalalar ko‘rib chiqilgan. Viloyat hokimlari –
beklar amir tomonidan asosan mang‘it urug‘i vakillaridan tayinlangan. Amir, o‘z
navbatida, hududiy tuzilmalardan doimiy xabarnomalar olib turgan. Amirlikdagi
barcha chopar navkarlar orqali amir huzuriga yozma axborotnomalar yuborib
turganlar. Ularga amir nomidan tegishli tartibda muboraknomalar jo‘natilgan.
Buxoro amirligida harbiy ish bo`yicha an’analar davomiyligi va boshqaruvni
takomillashuvi harbiy taktikalar va ularni qo`llash uslublari Buxoro amirligida
taktikaning o`ziga xos jihatlari ega bo`lgan.
Buxoro amirligi boshqaruv ishlarida yirik sarkardalar, qo`shin boshliqlari,
qo`mondonlar va amirlarning harbiy mahorati katta ahamiyatga ega. Amirlikda ichki
va tashqi xavfni bartaraf etish, davlat sarhadlarini kengaytirish hamda qilinadigan
yurishlarda qo`shinlarning soni, harbiy tayyorgarligi, jang usullari, qurol-yarog`lar,
qo`shin boshliqlarining harbiy mahorati kabilarga katta e’tibor qaratganlar. Davlatda
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
77
qo`shin to`plash, qo`shinning ta’minoti, uning tarkibi, qo`shinni jangga tayyorlash,
qurol-aslahalar, harbiy va qorovullik xizmatini o`tash, harbiy harakatlarni olib
borish odat tusiga kirgan.
Xonliklarda harbiy ishkarni tashkil etish deyarli bir xil bo`lgan. Buxoro va
Qo`qon xonligiga oid ma’lumotlar ya’ni XIX asr birinchi yarmida har ikki davlatda
ham besh yuz askardan iborat bo`linmaga pansodboshi, yuz askarga – yuzboshi, ellik
askarga – panjaboshi, o`nlikka – dahboshi rahbarlik qilgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Zamonov A. Buxoro amirligi tarixi (XVIII asr o‘rtalari – XIX asr o‘rtalari) –
Toshkent. 2022.
2.
Аҳмад Дониш Рисола ёҳуд манғитлар ҳонадони салтанатининг қисқача
тарихи Таржима, изоҳлар ва кириш сўзи муаллифи Қиёмиддин Ёълдошев. –
Тошкент. Ўзбекистон Миллий энсклопедияси. 2014.
3.
Эргашев Б. Идеология национально-освободительного движения
Бухарском эмирате. – Тошкент. 1991.
4.
Сагдуллаев А. Мавлонов Ў. Ўзбекистонда давлат бошқаруви тарихи. –
Тошкент. Академия. 2006.
5.
Sultonov. O‘. Muboraknoma Buxoro amirligi devoni ichki yozishmalar hujjati
sifatida “O’zbek davlatchiligi tizimidagi dargoh va devonlar” nomli ilmiy – amaliy
konfrensiya (2018 – yil 18 – may, Toshkent) materiallari. –Toshkent. Akademnashr.
2019.
6.
To’rayev H. Buxoro tarixi. – Buxoro. 2020.
7.
Воҳидов Ш. Холиқова Р. Марказий Осиёдаги давлат бошқарув
тарихидан. – Тошкент. Янги аср авлоди. 2006.
8.
Zamonov A. Egamberdiyev A. Buxoro amirligi tarixi. – Toshkent.
Tamaddun. 2022.
9.
Shodiyev J. Buxoro amirligining tashkil topishi va davlat tuzumi. – Toshkent.
2008.
