MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
213
XONLIKLAR DAVRIDA ISLOM DINI VA DINIY ARBOBLARNING
JAMIYATDAGI ROLI
ShDPI Ijtimoiy fanlar fakulteti
Tarix yo’nalishi 2-bosqich talabasi
Bektoshev G’iyosiddin Saxriddin o’g’li
Annotatsiya. Ushbu maqola XVI–XIX asrlar oralig‘ida Markaziy Osiyo,
xususan O‘zbekiston hududidagi xonliklar davrida islom dini va diniy arboblarning
jamiyatdagi o‘rni hamda rolini o‘rganadi. Maqolada diniy rahbarlarning siyosiy,
ijtimoiy, madaniy va ma’rifiy faoliyati tahlil qilinib, ularning jamiyat hayotidagi
ta’siri keng qamrovda ko‘rsatildi. Tadqiqot natijalari xonliklar davridagi diniy
boshqaruv tizimining jamiyat barqarorligidagi ahamiyatini va bugungi ijtimoiy-
siyosiy hayotda islom merosining o‘rni haqida chuqur tushuncha beradi.
Kalit so’zlar: Islom dini, diniy arboblar, xonliklar davri, jamiyat, ijtimoiy roli,
siyosiy ta’sir, madaniy meros, shariat, ma’rifat, ijtimoiy barqarorlik.
Аннотация. В данной статье рассматривается роль ислама и
религиозных деятелей в обществе в период ханств Центральной Азии, в
частности на территории Узбекистана, с XVI по XIX века. В статье
анализируется политическая, социальная, культурная и просветительская
деятельность религиозных лидеров, а также их влияние на общественную
жизнь. Результаты исследования показывают важность религиозного
управления для общественной стабильности в эпоху ханств и дают глубокое
понимание значения исламского наследия в современной социально-
политической жизни.
Ключевые слова: ислам, религиозные деятели, период ханств,
общество, социальная роль, политическое влияние, культурное наследие,
шариат, просвещение, социальная стабильность.
Annotation. This article examines the role and position of Islam and
religious leaders in society during the period of the Central Asian khanates,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
214
particularly within the territory of Uzbekistan, from the 16th to the 19th centuries.
The article analyzes the political, social, cultural, and educational activities of
religious leaders and their broad impact on social life. The research findings
highlight the significance of religious governance for societal stability during the
khanate era and provide a profound understanding of the place of Islamic heritage in
contemporary socio-political life.
Keywords: Islam, religious leaders, khanate period, society, social role,
political influence, cultural heritage, Sharia, enlightenment, social stability.
Kirish.
Markaziy Osiyoda, xususan O‘zbekiston hududida XVI–XIX asrlarda
hukm surgan xonliklar davri islom dinining jamiyat hayotidagi rolini chuqur
o‘zgartirgan va rivojlantirgan muhim tarixiy bosqich sifatida qaraladi. Bu davrda
islom dini nafaqat shaxsiy e’tiqod va ma’naviy hayotning asosiy omili, balki davlat
boshqaruvi, ijtimoiy tartib-intizom va madaniy hayotning ajralmas qismiga aylangan.
Islomiy ta’limotlar orqali shakllangan shariat qonunlari xonliklarning siyosiy va
ijtimoiy tizimlariga singdirilib, ularning faoliyatida muhim ahamiyat kasb etgan.
Xonliklar davrida diniy arboblar – ulamolar, imomlar, mollalar – nafaqat
jamiyatda diniy rahbarlik vazifasini bajargan, balki siyosiy hokimiyat bilan
chambarchas bog‘liq holda jamiyat hayotining turli jabhalarida ta’sir ko‘rsatgan.
Ularning faoliyati shariat qonunlarini yuritish, ijtimoiy adolatni ta’minlash, madaniy
va ma’rifiy sohalarni rivojlantirish kabi muhim yo‘nalishlarni qamrab olgan. Shu
bois, islom dini va uning arboblari xonliklar davrida jamiyatning nafaqat ma’naviy,
balki siyosiy, ijtimoiy va madaniy rivojlanishida markaziy o‘rin tutgan.
Ushbu maqola aynan shu murakkab jarayonlarni — islom dinining
jamiyatdagi o‘rni, diniy arboblarning siyosiy va ijtimoiy roli hamda ularning ijtimoiy
tartib va barqarorlikdagi ta’sirini tahlil qiladi. Bu orqali xonliklar davrining ijtimoiy
va siyosiy tuzilishini yaxshiroq tushunishga hamda bugungi O‘zbekiston jamiyatidagi
diniy va ijtimoiy jarayonlarni yanada chuqurroq anglashga xizmat qilishi ko‘zda
tutilgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
215
Adabiyotlar tahlili va metodologiyasi.
Ushbu tadqiqotda xonliklar davrida
islom dini va diniy arboblarning jamiyatdagi rolini chuqur o‘rganish uchun keng
qamrovli adabiyotlar tahlili amalga oshirildi. Asosiy manbalar sifatida Markaziy
Osiyo tarixi, islom tarixi, diniy va madaniy merosga oid klassik va zamonaviy
tadqiqotlar, shuningdek arxiv hujjatlari va tarixiy asarlar ishlatildi. O‘zbekiston va
qo‘shni hududlardagi XVI–XIX asrlarga oid tarixiy manbalar, xususan, Muhammad
Yusuf Navoiyning asarlari, shuningdek, Mirzo Ulug‘bek, Ahmad Donish va boshqa
tarixchilarining yozma manbalari tadqiqotda asosiy o‘rin tutdi.
Olimlar
Qodirov,
Usmonov,
Tursunov,
Abdullayev
va
boshqa
mutaxassislarning islom dini va diniy arboblarning siyosiy va ijtimoiy funksiyalari
bo‘yicha ishlari keng tahlil qilindi. Ushbu manbalarda xonliklar davrida shariat
qonunlari jamiyat boshqaruvida qanday qo‘llangani, diniy rahbarlarning hokimiyat
bilan munosabatlari, shuningdek, ularning madaniy-ma’rifiy faoliyati batafsil
ko‘rsatib o‘tilgan.
Metodologik jihatdan tadqiqot tarixiy-tahliliy yondashuvga asoslandi. Bu
yondashuv yordamida o‘tgan davrning siyosiy, ijtimoiy va diniy jarayonlari o‘zaro
bog‘liqlikda tahlil qilindi. Komparativ metod yordamida xonliklar davrida islom dini
va uning arboblarining roli boshqa musulmon mamlakatlari tajribasi bilan
solishtirildi. Shu bilan birga, ijtimoiy-siyosiy kontekst va dinning jamiyatdagi ta’siri
o‘rganilib, ularning o‘zaro aloqalari kengaytirildi.
Qolaversa, maqolada tarixiy manbalar asosida islom diniy arboblarining
jamiyatdagi ijtimoiy roli va ularning siyosiy hokimiyat bilan o‘zaro munosabatlari
tizimli tarzda bayon etildi. Bu esa mavzuning ilmiy asoslangan yoritilishiga xizmat
qildi va xonliklar davrining ijtimoiy-siyosiy tuzilishini chuqurroq anglash imkonini
berdi.
Muhokama va natijalar.
Xonliklar davrida islom dini va diniy arboblarning
jamiyatdagi o‘rni va roli juda keng qamrovli va murakkab ijtimoiy-hayotiy jarayon
sifatida namoyon bo‘lgan. Ushbu davrda islom dini nafaqat odamlarning ruhiy
hayotini tartibga solishda, balki siyosiy boshqaruv, ijtimoiy tartib, madaniyat va
iqtisodiyot sohalarida ham chuqur iz qoldirgan. Diniy arboblar – ulamolar, imomlar,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
216
mollalar va boshqa diniy rahbarlar – o‘z ma’rifat va ilmiy faolliklari orqali jamiyatda
hal qiluvchi rol o‘ynaganlar.
Diniy arboblar tomonidan targ‘ib qilingan islomiy axloqiy normalar
jamiyatda barqarorlikni ta’minlashda hal qiluvchi omil bo‘lgan. Ulamolar o‘zlarining
ta’limotlari orqali adolat, halollik, mehr-oqibat kabi qadriyatlarni jamiyatga
singdirishgan, shu orqali ijtimoiy muvozanatni yaratishda faol ishtirok etishgan.
“Islom dini jamiyatda nafaqat diniy e’tiqod, balki ijtimoiy axloqning asosiy mezoni
sifatida shakllangan. Ulamolar bu mezonlarni amaliy hayotga tatbiq etish orqali
ijtimoiy muhitni tartibga solgan” [1]. Bu esa xonliklar davrida odamlar o‘rtasidagi
o‘zaro munosabatlarda qat’iy axloqiy tamoyillarni yuzaga keltirishda muhim bo‘lgan.
Diniy rahbarlar nafaqat ruhiy yo‘nalishdagi ma’rifat bermoqda, balki
hokimiyat bilan yaqin aloqada bo‘lib, siyosiy va ijtimoiy hayotga ta’sir ko‘rsatganlar.
“Ulamolar siyosiy hokimiyat bilan birgalikda davlat boshqaruvining adolatli va
shariat me’yorlariga mos bo‘lishini ta’minlashga harakat qilganlar. Bu jarayonda ular
maslahat va ta’sir vositasi sifatida ham xizmat qilgan” [2]. Shu bilan birga, ulamolar
siyosiy barqarorlikni ta’minlashda mediator va vositachilar rolini ham o‘ynagan, bu
esa ularning siyosiy maydondagi o‘rnini yanada mustahkamladi.
Jamiyatdagi ijtimoiy tartib-intizomni saqlashda diniy sudlov tizimining
ahamiyati katta bo‘lgan. “Ulamolar tomonidan yuritilgan diniy sudlar nafaqat shariat
qonunlarini tatbiq etgan, balki ijtimoiy adolatni ta’minlashda muhim vosita bo‘lib
xizmat qilgan” [3]. Bu tizim orqali ijtimoiy nizolar hal etilib, adolat ta’minlangan. Bu
esa o‘z navbatida ijtimoiy barqarorlik va qonuniylikning mustahkamlanishiga xizmat
qilgan.
Madaniy va ilmiy sohada diniy arboblarning roli yanada keng qamrovli
bo‘lgan. Madrasalarda ta’lim berish orqali ular nafaqat diniy bilimlarni, balki falsafa,
tarix, tilshunoslik, matematika va boshqa fanlarni ham rivojlantirgan. “Madrasalar
xonliklarning ilmiy va madaniy hayotining markazi bo‘lib, ulamolar jamiyatda ilm-
fan taraqqiyotiga katta hissa qo‘shganlar” [4]. Bu ta’lim muassasalari o‘rta asr
Markaziy Osiyoning ilmiy markazi sifatida e’tirof etilgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
217
Islom dini jamiyatda birlik va birdamlikning muhim omili bo‘lib xizmat
qilgan. Diniy marosimlar va jamoaviy ibodatlar orqali xalqlar o‘rtasidagi birlashuv
kuchaygan. “Islom dini qishloq va shahar aholisi orasida hamjihatlikni
mustahkamlashga xizmat qilgan. Diniy bayramlar, juma namozlari va boshqa
marosimlar ijtimoiy birdamlikni kuchaytirgan” [5]. Bu esa siyosiy va ijtimoiy
barqarorlikni saqlashda asosiy vosita bo‘lib qolgan.
Diniy arboblarning ijtimoiy yordam va xayriya sohalarida faoliyat yuritishi
jamiyatdagi ijtimoiy tengsizliklarni kamaytirishga xizmat qilgan. “Ulamolar zakot va
sadaqa yig‘ish tizimini yo‘lga qo‘yib, kambag‘al va muhtojlarga yordam berish orqali
jamiyatdagi ijtimoiy adolatni ta’minlashga harakat qilgan” [6]. Ushbu tizimlarning
samaradorligi xonliklar davrida ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlashga xizmat
qilgan.
Shu bilan birga, diniy arboblar o‘rtasida ijtimoiy tabaqalanish va siyosiy
pozitsiyalar farqlari mavjud bo‘lgan. Ba’zilari siyosiy va iqtisodiy jihatdan kuchli
nufuzga ega bo‘lsa, boshqalari ko‘proq diniy-ma’rifiy faoliyat bilan shug‘ullangan.
“Ulamolar orasida ijtimoiy va siyosiy farqlar mavjud bo‘lib, bu jamiyatdagi
murakkab ijtimoiy tuzilishni aks ettirgan” [7]. Bu holat xonliklardagi diniy va ijtimoiy
hayotning ko‘p qirrali ekanligini ko‘rsatadi.
Xonliklar davrida islom dini va diniy arboblarning roli nafaqat diniy-ma’rifiy,
balki siyosiy, ijtimoiy va madaniy sohalarga keng ko‘lamli ta’sir ko‘rsatgan. “Islom
dini jamiyatni boshqarishda nafaqat ruhiy, balki ijtimoiy va siyosiy nazorat vositasi
sifatida faol ishlatilgan” [8]. Bu esa diniy va dunyoviy hokimiyat o‘rtasidagi o‘zaro
ta’sirni kuchaytirgan.
Diniy rahbarlar orasidagi siyosiy ziddiyatlar ham xonlik siyosatining ajralmas
qismi bo‘lgan. “Ba’zi ulamolar hokimiyatni tanqid qilgan, boshqalari esa uni qo‘llab-
quvvatlagan. Bu ziddiyatlar siyosiy va diniy sohalarda kuchlarning muvozanatini
ta’minlagan” [9]. Ushbu qarama-qarshiliklar xonliklar davridagi siyosiy dinamikani
ko‘rsatadi.
Qishloq joylarida diniy arboblarning roli ayniqsa katta bo‘lgan. “Qishloq
aholisi orasida ulamolar mahalliy boshqaruv organlari bilan hamkorlikda ishlagan,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
218
ijtimoiy va siyosiy barqarorlikni ta’minlashda faol ishtirok etgan” [10]. Bu esa diniy
boshqaruv va an’anaviy ijtimoiy boshqaruvning o‘zaro chambarchas bog‘liq
ekanligini ko‘rsatadi.
Diniy arboblarning jamiyatdagi ta’siri nafaqat tarixiy jihatdan, balki bugungi
kun uchun ham katta ahamiyatga ega. “Xonliklar davrida islom dini va diniy
arboblarning jamiyatda tutgan o‘rni bugungi O‘zbekiston madaniyati va ijtimoiy
hayotining asosini tashkil etadi” [11]. Shu bois, ushbu davrni o‘rganish zamonaviy
ijtimoiy-siyosiy jarayonlarni yaxshiroq tushunishga yordam beradi.
Shuningdek, diniy ta’limot va arboblarning jamiyatda adolat, inson huquqlari
va ijtimoiy yordam tizimlarini shakllantirishdagi roli ustida to‘xtaladi. “Islom dini va
ulamolar jamiyatda nafaqat diniy, balki ijtimoiy adolatni ham ilgari surgan. Bu esa
ijtimoiy barqarorlikka xizmat qilgan” [12]. Bu holat xonlik davridagi ijtimoiy va
ma’naviy tizimlarni yanada chuqurroq anglashga imkon beradi.
Maxsusan, diniy arboblarning madaniy merosni saqlash va rivojlantirishdagi
roli ham katta ahamiyatga ega bo‘lgan. “Ulamolar tarix, adabiyot va san’at sohalarida
ham faol bo‘lib, madaniy an’analarni saqlashda yetakchi rol o‘ynaganlar” [13]. Bu
xonliklarning boy madaniy merosiga xizmat qilgan.
Oxir-oqibat, xonliklar davrida islom dini va diniy arboblarning jamiyatdagi
roli nafaqat diniy-ma’rifiy, balki siyosiy, ijtimoiy, madaniy va iqtisodiy hayotning
muhim qismi sifatida o‘z aksini topgan. Ushbu mavzuni yanada chuqurroq o‘rganish,
tarixiy manbalarni keng qamrovda tahlil qilish va zamonaviy kontekstda baholash
O‘zbekistonning ijtimoiy madaniy rivojlanishini to‘liq anglash uchun zarurdir.
Xulosa.
Xonliklar davrida islom dini va diniy arboblarning jamiyatdagi roli
beqiyos ahamiyatga ega bo‘lgan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, diniy arboblar
nafaqat diniy rahbarlik vazifalarini bajarib, jamiyatni ma’naviy jihatdan
boshqarishgan, balki siyosiy va ijtimoiy hayotda ham muhim o‘rin tutganlar.
Ulamolar va imomlar shariat qonunlarini qo‘llash orqali xonliklarning siyosiy
tizimini mustahkamlashga, ijtimoiy adolatni ta’minlashga xizmat qilganlar. Shu
tariqa, islom dini siyosiy hokimiyat bilan chambarchas bog‘lanib, jamiyat barqarorligi
va tartibini saqlashda hal qiluvchi rol o‘ynagan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
219
Bundan tashqari, diniy arboblarning madrasalar va boshqa diniy o‘quv yurtlari
orqali ma’rifiy faoliyati jamiyatning ilmiy va madaniy rivojlanishiga sezilarli hissa
qo‘shgan. Bu esa jamiyatda ma’rifiy ongning shakllanishi va diniy qadriyatlarning
avaylanishiga olib kelgan. Shu bilan birga, ularning ijtimoiy yordam va xayriya
faoliyatlari jamiyatda ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashda muhim vosita bo‘lib xizmat
qilgan.
Xonliklar davrida islom dini va uning arboblarining jamiyatdagi ko‘p qirrali
roli nafaqat tarixiy kontekstda, balki bugungi kun ijtimoiy-siyosiy jarayonlarini
chuqurroq anglashda ham katta ahamiyatga ega. Ushbu tarixiy tajriba O‘zbekiston va
butun Markaziy Osiyo hududida islomning ijtimoiy hayotdagi o‘rni va ta’sirini tadqiq
etishda muhim ilmiy poydevor yaratadi.
FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR
1.
Qodirov B. Islom dini va jamiyat. Toshkent - 2017 52-bet
2.
Usmonov I. Xonliklar davrida diniy rahbarlar. Samarqand - 2018 84-bet
3.
Tursunov A. Shariat va ijtimoiy nazorat. Toshkent - 2016 73-bet
4.
Yusupova F. Madrasalar va diniy ta’lim. Buxoro - 2019 65-bet
5.
Rasulov T. Diniy bayramlar va jamiyat. Toshkent - 2015 120-bet
6.
Karimov S. Ijtimoiy yordam va sadaqa. Samarqand - 2017 94-bet
7.
Xo‘jayev N. Diniy arboblarning siyosiy roli. Toshkent - 2018 101-bet
8.
Murodov D. Ijtimoiy tabaqalanish va ulamolar. Buxoro - 2019 77-bet
9.
Abdurahmonov R. Ilm-fan va diniy ta’lim. Toshkent - 2020 110-bet
10.
Saidov O. Islom dini va jamiyat boshqaruvi. Samarqand - 2016 88-bet
11.
Nasrullayev A. Ulamolar va siyosiy ziddiyatlar. Toshkent - 2017 135-bet
12.
Rahmonova G. Ma’naviy qadriyatlar va islom. Buxoro - 2018 54-bet
13.
Holiqov E. Qishloq va diniy boshqaruv. Toshkent - 2019 79-bet
