MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
278
“SIYOSATNOMA” – SIYOSIY, TARIXIY, BADIIY QO’LLANMA
Termiz davlat universiteti
1-kurs talabasi
Abdurahmonova Sarvinoz
hamda 2-kurs talabasi
Abdurahmonova Farangiz
Annotatsiya: Mazkur maqolada o’zbek adabiyotida oʻz oʻrniga ega boʻlgan,
tarix va siyosat bobida eng ishonchli va samarali manba boʻlgan, boʻlayotgan,
boʻladigan asar - "Siyosatnoma" haqida soʻz boradi. Shuningdek, asardan oʻrin
olgan muxtasar hikoyatlar va ularning tahlillari, xulosalari, gʻoyalari ham badiiy
jihatdan sintez va analiz qilingan.
Kalit soʻzlar: podshoh, Yusuf ( a.s), adolat, Nizomulmulk, saljuqiylar, siyosat.
Annotation: This article discusses Siyasatnama, a work that holds a
significant place in Uzbek literature and serves as one of the most reliable and
effective sources on history and politics. It also analyzes and interprets the brief
stories included in the work, offering conclusions and ideas that are synthesized and
examined
from
an
artistic
perspective.
Keywords: king, Yusuf (peace be upon him), justice, Nizam al-Mulk, Seljuks,
politics
Аннотация: В данной статье рассматривается произведение
«Сиясатнаме», которое занимает особое место в узбекской литературе и
является одним из самых достоверных и эффективных источников по истории
и политике. Также проведён художественный синтез и анализ кратких
рассказов, включённых в произведение, их идей, выводов и смыслов.
Ключевые слова: шах, Юсуф (мир ему), справедливость, Низамульмульк,
сельджуки, политика.
Adabiyot- so'z sanʼatini ulkan bir bahri ummon desak, har bir kitob, har
bir goʻzal asar uning bir tarmog'i - jilg'asi desak yanglishmagan bo'lamiz. Shunday
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
279
nafis jilgʻalardan biri Nizomulmulkning 1091-yilda yozgan, madaniyat o'chog'i
hisoblanmish Sharq tarixi hamda sivilizatsiyasiga oʻzining munosib hissasini
qo'shgan "Siyosatnoma" yoxud "Siyar ul- mulk" asaridir. 39 bobdan iborat ushbu asar
nafaqat tarixiy, siyosiy manba, balki badiiy yuksaklik bilan yoʻg'rilgan noyob
gavhardir. Ushbu asar saljuqiylar sulolasi hukmronligini mufassal tasvirlab bergani
uchun ham badiiy , ham tarixiy qo'llanma vazifasini o'taydi. Anʼanalarga rioya etgan
holda " Mehribon va rahmdil Alloh nomi ila" yaʼni (bismillahir rohmanir rohim)dan
so'ng ilk fasl " Zamona odamlarining ahvollari va sultoni odil, shahanshohi a'zam
haladallohu mulkahuning madhi haqida" so'z boradi. Ushbu faslda keltirilishicha
Alloh taolo har asr va davrda xalq ichidan bir kishini podshoh qilib ko'taradi, unga o'z
qudratini koʻrsatib baxt va iqbol beradi, ular tufayli esa podshoh qoʻl ostidagilarni
boshqaradi, ya'nikim davlat va hokimiyat tepasida turgan inson Allohning izmi ila
shu darajaga erishgan, shu tufayli ham uning hurmatini joyiga qo'yish, uning xalq
manfaati uchun qilayotgan fidoyiliklarini qadrlamoq lozim. Zero podshohi azim -
Xudoning yerdagi koʻlankasi. Asarda shunday hikoyat keltiriladiki, Yusuf
(alayhissalom) vafot etgach ularni ajdodlari yoniga dafn etmoqchi boʻlganlarida
Jabroil
(alayhissalom)
kelib:
" ...bu joy uning joyi emas, bir mamlakatning javobini qiyomatda berishi kerak",-
deya ularni to'xtatadi. Ushbu qissadan hissa hatto payg'ambar bo'lsa ham, u
podshohlik yukini bo'yniga ortgan bo'lsa, Alloh taolo unga bergan ishonchini oqlashi,
majburiyatni ado etishi zarur. Alloh davlat boshliqlarini boshqa bandalariga
qaraganda o'zgacharoq soʻroq qiladi. Aytadilarki, qiyomat kuni podshohlar qo`llarida
qayd bilan keltiriladi, agar davlatni adolat bilan boshqargan bo'lsa, kishanlari o'z -
o'zidan parchalanib ketgay, biroq insofsizlik va zulm uning foniy hamrohlari boʻlgan
esa shu qaydlari bilan jahannamga ravona boʻladi . Shunday ekan har bir davlat
tepasida turgan shoh avvalo fuqarolari koʻnglini ovlashi kerak hamda boyni
kambag'aldan,
kattani
kichikdan
ayirmasligi
lozim.
Zero
:
Ey
shah,
karam
aylar
chogʻi
teng
tut,
yamon-u
yaxshini
Kim
mehr
nuri
teng
tushar
vayron-u
obod
ustina.
(Ogahiy)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
280
Fikrimizning dalili sifatida ushbu asarning uchinchi faslidan o'rin olgan muxtasar
hikoyatni keltirishimiz mumkin:
Oldinlari Ajam yurtining sultonlari bir do'kon yasab uni otda sahroma -
sahro tog'ma-togʻ olib yurib, mazlumlarning dodini eshitib, zolimlarning jazosini
berib yurar ekanlar, negaki agar ular bir joyda muqim turib qolsa, devor, deraza, parda
paydo bo'lib, bo'ri kabi ochkoʻz va johil amaldorlar ulardan foydalanib, podshohga
ozurda xalq ahvolini bilishda toʻsqinlik qiladilar hamda mazlumlarni podshoh yoniga
qo'ymaydilar. Qisqacha xulosa qiladigan bo'lsak, podshohning gardaniga tushgan yuk
mazmunlardan xabardor bo'lish, yovuzlar adabini berish va hatto nifoq va kin urug'ini
sochuvchilarni fosh etishni ham qamrab oladi. Chunonchi, asarda davlat siyosati va
boshqaruv tizimining eng kichik murvatidan tokatta mexanizmiga qadar qanday
ishlashi
va
samarali
usullari
ochib
berilgan.
Xulosa qilib aytganda, asar oʻz nomi bilan "Siyosatnoma" yaʼni siyosatni
qanday olib borish kalitlari haqida. Mana 9 asr oshibdiki, hali -hanuz ushbu asar o'z
qiymatini yo'qotmagan, yoʻqotmagay, negaki asarda nafaqat oʻz davrining dolzarb
muammolari, balki umrboqiy inson mavjud ekan doim bor boʻladigan qirralarni,
kamchiliklarni ochib bergan. Kelajakda ham tarix, siyosat va adabiyot sohasidagi
nodir namunalardan biri sifatida avlodlar uchun ham dastak boʻlajak. Zero asr oshgan
asarlar kitobxonlar qalbida mangu barhayot!
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1. Muxamedov Sh. “Siyosatnoma” asarda Nizomul-Mulk davlat boshqaruviga oid
axloqiy qarashlari. Ta’limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy
tendensiyalari
va
rivojlanish
omillari.
Toshkent,
2025.
2. Vohidov R. Oʻzbek mumtoz adabiyoti tarixi. O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi,
Adabiyot
jamgʻarmasi.
Toshkent,
2006.
3. Mallayev N. Oʻzbek adabiyoti tarixi. SamDU nashriyoti. Samarqand, [nashr yili
ko‘rsatilmagan].
4. Nizomulmulk. Siyosatnoma (Siyar al-mulūk). Tarj. H. Darke. Routledge & Kegan
Paul (UNESCO Persian Series). London, 1960.
