MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_Май –2025
296
AMALIYOTCHI PSIXOLOGNING MUHUM VAZIFALARI
Davletova Muborak Ro'zimboyevna
Qoraqalpog’iston Respublikasi Ellikqal’a tumani 38-maktab psixologi
Maqsudova Shohista Muhammadjonovna
Qoraqalpog’iston Respublikasi Ellikqal’a tumani 56-maktab psixologi
Anotatsiya: Ushbu maqolada maktab psixologining ta’lim muassasasidagi
muhum vazifalari haqidagi ma’lumotlar keltirilgan.
Kalit so’zlar: Ta’lim, tarbiya, nutq, psixoprofilaktika, psixodiagnostika,
psixokonsultatsiya, psixolog imidj, psixologik maslahat.
Ta’lim-tarbiya jarayonida o’quvchilarga individual yondashuv zarurligi
hamma tomonidan tan olingan, lekin undan amalda kam foydalaniladi. Bunga
maktabda o’qituvchilaming bola haqida ko'p gapirishlari dalil bo’ladi. Chunki
maktabda o’quvchining qobiliyatlari, shaxsning asosiy xislatlari haqida chuqur va har
tomonlama ma’lumot beradigan mutaxassis yo’q. Ta’lim-tarbiyadagi individual
yondashuv, bolani boshqalardan ajratib alohida o’qitishni bildirmaydi, balki
shaxsning u yoki bu xislatlarining shakllanishida maxsus sharoitlarni hisobga olish,
har bir o’quvchining individual psixologik xususiyatlarini ilmiy asosda tushunishni
anglatadi. Psixologiyada shaxsning individual xususiyatlari deganda bir shaxsni
ikkinchi shaxsdan farqlaydigan xususiyatlar tushuniladi. Individual yondashuvning
vazifasi - rivojlanishning individual usullarini aniqlash, bolaning imkoniyatlarini har
bir shaxsning faolligini ta ’minlashdan iborat. Bu nuqtayi nazardan olganda individual
yondashuv faqatgina
≪
tarbiyasi qiyin
≫
bolalarga emas, barcha o’quvchilarga ham
zarurligi tushunarli bo’ladi. Ko’p qirrali va to’liq tashxis natijalari psixolog uchun
ham, ota-onalar, o’qituvchilar uchun ham
≪
tarbiyasi qiyin
≫
bola bilan olib
boriladigan tuzatish va rivojlantirish ishlarining yo’llarini aniqlash imkonini beradi.
Bu usul yutuqlar bilan birga kamchiliklarga ham ega. Bu usulni qo’llash juda ko’p
vaqtni olganligi uchun, uni amalga oshirishning har doim ham iloji bo’lmaydi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_Май –2025
297
Negaki, uzoq vaqt davomida nafaqat psixolog, balki
≪
tarbiyasi qiyin
≫
o’quvchi ham
charchaydi, tekshiruvda ishtirok etishdan bosh tortadi, topshiriqlami o’zi sezmagan
holda nomiga bajaradi.
Tajribadan ma’lum bo’lishicha, ayniqsa, og‘zaki metodikalar qanchalik to’liq
bo’lmasin, qiyinchilik tug‘diradi. Bundan tashqari bunday metodikalar shaxsni to’liq
xarakterlash uchun yetarli bo’lmaydi. Rasmiy iltimosga qanday munosabatda bo’lish
kerak? Kollej psixologi javob beradigan birinchi savol mana shu. Rasmiy iltimosga
ikki xil munosabat, ikki xilma-xil ish uslubi mavjud.
Birinchisi, rasmiy iltimosga o’ziga xos bo’lmagan javob qaytarishdir. Bu ikki
usul bilan amalga oshiriladi. Birinchidan, rasmiy talabga javob tarzida (uning
mazmuniga bog‘liq bo’lmagan holda) psixodiagnostik metodlar to’plami qo’llaniladi.
Ikkinchidan, rasmiy talabga o’ziga xos javob qaytarishning usuli bo’lib,
mashhur amerikalik psixolog K.Rodjers psixologiya fani va amaliyotiga kiritgan
psixologik ish to’g‘ri hisoblanadi. Uning fikricha,
≪
tarbiyasi qiyin
≫
bola bilan
ishlash uchun, rasmiy talabning mazmuni qiyinchiliklar sabablarini tushunishga teng,
lekin bu muhim ahamiyatga ega emas. Bola shaxsini rivojlantiradigan shunday sharoit
yaratish kerakki, bu sharoit uni xulq-atvoming salbiy shakllaridan voz kechishga va
yangi ijobiy shakllarini yaratishga majbur qilsin. Rasmiy iltimosga o’ziga xos
bo’lmagan javob qaytarishga teskari uslub — bu rasmiy talabga qat’iy mos
tushadigan diagnostik metodikalarni tanlashdan iborat: masalan, yomon o’zlashtirish
haqida shikoyat tushganda, birinchi navbatda bilish jarayonlarining taraqqiyoti tahlil
qilinadi. Bunday tashxis o’zlashtirmaslik sabablarini aniqlay olmasagina, boshqa
ko’rsatkichlar qaraladi. Tashxis natijalariga mos ravishda, ko’pincha trening turida
amalga oshiriladigan tuzatish ishlari olib boriladi. Masalan, xotira kuchsiz
rivojlanganda, uni maxsus mashq qildirish maqsadga muvofiq, ixtiyoriylik yetarli
darajada rivojlanmaganda, uni shakllantirishning maxsus dasturlari kiritiladi.
Psixoprofilaktik ishlarning usullaridan biri pedagogic psixologik konsiliumni
tashkil etishdir. Yu.K.Babanskiyning ta’kidlashicha, o’quvchilami o’rganishni yaxshi
yoMga qo’yish uchun, toliq yozma tavsifnomalar yozishdan ko’ra sinf
o’qituvchilarining o’quvchilar haqidagi fikrlarini jamoa bo’lib muhokama qilish,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_Май –2025
298
sinfga va o’quvchilarga individual yondashuv rejalarini ishlab chiqish yaxshi natijalar
beradi
Psixologik-pedagogik konsilium o’qishda orqada qolish sabablarini yoki
xulq-atvordagi kamchilik natijalarini muhokama qilishga yo’naltirilgan bo’lidi
Pedagogik konsiliumda psixologning vazifasi — o’quvchi intellektual taraqqiyotini
baholashda o’qituvchilarga har xil tomondan yondoshuvga yordamlashishdan iborat.
Pedagogik konsilium imkoniyatlarini baholashda sub’yektivizmdan holi bo’lishga,
ulami obyektiv baholash imkonini beradi. Lekin, shuni ta’kidlash lozimki,
o’qituvchilarda u yoki bu o’quvchi haqida o’z fikri bo’ladi, bu fikrlami o’zgartirish
juda qiyin. Shuning uchun konsilium natijasi foydali bo’lishi uchun psixolog unga
jiddiy tayyorlanishi kerak. Psixolog konsiliumda ishtirok etib quyidagi vazifalami
amalga oshiradi:
1. Pedagogik jamoa o’quvchi psixik va shaxsiy xarakteristikalarini turli
tomondan ko’rsatish, bunda albatta ijobiy kuchli tomonlarni ta’kidlash joiz. Kuzatish,
suhbat, psixotashxis natijalariga asoslanib, o’quvchi muammolarining kelib chiqishi
haqida isbotlangan farazlami keltirish zarur.
2. Har bir o’qituvchida o’quvchiga nisbatan munosabatni o’zgartirishga
erishish zarur. Bu juda qiyin vazifa bo’lib, uni ehtiyotkorlik bilan hal qilish zarur,
konsilium o’tkazguncha sekin-asta boshlash kerak. Ko’pincha o’qituvchi o’quvchiga
nisbatan fikrini o’zgartirgisi kelmaydi. 0 ‘qituvchi bunda psixolog nima haqida
gapirayotganini tushunmaganligi uchun emas, balki ongli ravishda o’z hayotini
murakkablashtirgisi kelmaganligi uchun shunday qiladi.
3. Barcha o’qituvchilarning o’quvchi muammolarini, uning shaxsi mohiyatini
jamoa bo’lib, tushunishlariga erishish. Faqat ana shu holda o’quvchi foydasiga o'zaro
harakat qilishlariga ishonish mumkin.
Shunday qilib, psixologik-pedagogik konsilium psixoprofilaktik ishning
muhim bosqichi hisoblanadi. Yuqori darajada tayyorlangan konsilium—o’quvchilar,
o’qituvchilar va butun jamoaning rivojlanishiga yordam beradi.
Maktab psixologining lavozim majburiyatlariga quyidagilar kiradi.
Oʻquvchilarni muassasalarda tarbiyalash va oʻqitish jarayonida ruhiy, jismoniy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_Май –2025
299
(somatik) va ijtimoiy farovonligini muhofaza qilishga yoʻnaltirilgan asbiy faoliyatni
amalga oshirish; oʻz faoliyatini olib borish uchun tanlagan taʼlim muassasasining
yoʻnalish boʻyicha bilimlarga ega boʻlish zarurligi, “Nurli maskan” taʼlim
muassasalarida brayl alifbosi, eshitishida nuqsoni boʻlgan bolalar uchun
ixtisoslashtirilgan muassasalarda imo-ishora va daktil nutqni bilish va qoʻllay olishi,
aqliy rivojlanishda nuqsoni boʻlgan bolalar uchun ixtisoslashtirilgan muassasalarda
logopediya va psixonevrologiya bilimlarini bilish; “Bola huquqlari toʻgʻrisida”gi
Konvensiyaga muvofiq shaxs huquqlarini himoya qilishga, taʼlim muassasasi ijtimoiy
sohasini uygʻunlashtirishga koʻmaklashish va ijtimoiy jihatdan koʻnika olmaslik
hollari yuzaga kelishining oldini olish boʻyicha tadbirlarni amalga oshirish;
oʻquvchilar rivojlanishiga toʻsqinlik qilayotgan omillarni aniqlash va turli
koʻrinishdagi psixologik yordam (psixokorreksiya, reabilitatsiya va konsultatsiya)
berish boʻyicha tadbirlarni amalga oshiradi, oʻquvchilar, ota-onalar (ularning oʻrnini
bosuvchi shaxslar), pedagogik jamoaga aniq muammolarni hal qilishda
yordamlashish; turli yoʻnalish va maqsadlarda psixologik diagnostika oʻtkazish,
ruhiy, jismoniy va aqliy qobiliyat, moyillik, imkoniyat kabi sifatlarni aniqlash uchun
testlar oʻtkazish, test natijalarini tahlil qilish va baholash; bola ruhiyatidagi salbiy
oʻzgarishlarni aniqlash va ularni bartaraf etishga qaratilgan tadbirlarni amalga
oshirish, bu borada tegishli davlat idoralari bilan hamkorlik ishlarini olib borish; turli
yosh davrlarida oʻquvchilarning shaxsiy, aqliy va ijtimoiy rivojlanishini psixologik
jihatdan kuzatib borish, taʼlim-tarbiyadagi psixologik nuqsonlarni aniqlash, ularning
aqliy taraqqiyotida sodir boʻlishi mumkin boʻlgan har qanday salbiy ogʻishlarning
oldini olishga qaratilgan tadbirlarni tashkil etish; oʻquvchilar shaxsining individual
yosh xususiyatlari, jinsini hisobga olib taʼlim faoliyatining rivojlantiruvchi va
tuzatuvchi dasturlarini rejalashtirish va ishlab chiqishda ishtirok etish, ularda hayotiy
va kasbga yoʻnalish olishning turli vaziyatlariga moslashuvchanlikka tayyorgarlikni
rivojlantirishga koʻmaklashish; korreksion-rivojlantiruvchi mashgʻulotlarga muhtoj
boʻlgan oʻquvchilarni toʻliq qamrab olinishi boʻyicha ish olib borish hamda interaktiv
soʻrovnomalar oʻtkazish va shu asosda kasbhunarga boʻlgan qiziqishini aniqlash va
ularning maʼlumotlar bazasi yaratish; emotsional-hissiy zoʻriqishlar, xavotirlik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_Май –2025
300
darajasi yuqori va oʻziga ishonchi past boʻlgan bolalar uchun korreksion-
rivojlantiruvchi
mashgʻulotlar
tashkil
etish,
oʻquvchilarni
kasbga
yoʻnaltirish maqsadida seminar-treninglar hamda soha mutaxassislari bilan davra
suhbatlarini tashkil etish, shuningdek, kasbiy moyilligi boʻyicha professional taʼlim
olishi mumkin boʻlgan oʻquvchilar oʻrtasida kasbga yoʻnaltirish; taʼlim muassasasi
bitiruvchilarini taʼlimning keyingi bosqichiga toʻgʻri yoʻnaltirish yuzasidan
oʻquvchilar va ularning ota-onalari oʻrtasida targʻibot-tashviqot ishlarini olib boradi
hamda korrektsion-rivojlantiruvchi mashgʻulotlarga muhtoj boʻlgan oʻquvchilarni,
ota-onalar va pedagoglar toʻliq qamrab olingani va oʻquvchi-yoshlar oʻrtasida deviant
xulq atvor koʻrinishlarining (zoʻravonlik, oʻz joniga qasd qilish, erta tugʻruq) oldini
olish; iqtidorli oʻquvchilarni psixologik jihatdan qoʻllab-quvvatlash, ularning
rivojlanishi va izlanishlariga koʻmaklashish; oʻquvchilarning rivojlanishidagi (aqliy,
jismoniy, hissiy), turli koʻrinishdagi ijtimoiy rivojlanishidagi muammolarni aniqlash
va ularni psixologik-pedagogik jihatdan tuzatishni amalga oshirish; pedagogik
jamoalarda sogʻlom psixologik muhitni yaratish va qoʻllab-quvvatlash, jamoa
aʼzolarining hissiy-emotsional holatlari, shaxslararo munosabatlar va ziddiyatli xatti
harakatlarni korreksiyalash, ularning psixologik madaniyatini yuksaltirish boʻyicha
ishlarni olib borish; oʻquvchilarning individual-psixologik, fiziologik xususiyatlari va
qiziqishlarini oʻrganish, qobiliyatlarini namoyon etishlari va rivojlantirishlari uchun
amaliy yordam koʻrsatish; axborot-psixologik xurujlarning xavfi, internet jahon
axborot tarmogʻining salbiy taʼsiri, yoshlar tarbiyasiga xavf solayotgan “ommaviy
madaniyat”ning kirib kelishi holatlarining oldini olishga qaratilgan tadbirlarni
oʻtkazish; Pedagog xodimlar, oʻquvchilar hamda ota-onalarning psixologik-
pedagogik bilimlarini oshirishga koʻmaklashish, pedagog xodimlar, ota-onalar va
jamoat tashkilotlarining samarali hamkorligini ishlarini olib borish; oʻqituvchilar
jamoasi va ota-onalarga oʻquvchilarning shaxs va ijtimoiy jihatdan rivojlanishi
muammolari boʻyicha yoʻnalish berish maqsadida oʻrganish natijalariga koʻra
psixologik-pedagogik xulosa tayyorlash; taʼlim muassasasi xodimlarini oʻquvchilar,
pedagog xodimlar, ota-onalar (ularning oʻrnini bosuvchi shaxslar) ijtimoiy-
psixologik xabardorlik darajasini oshirishga yoʻnaltirilgan psixologiyani amalda
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_Май –2025
301
qoʻllash, muassasaning rivojlanishi masalalarida maslahatlar berish; oʻz kasbiy
malakasini muntazam ravishda oshirib borish va boshqa koʻrinishdagi metodik
ishlarda qatnashish; taʼlim-tarbiya jarayoni ishtirokchilarining shaʼni, qadr-qimmati
va ishchanlik obroʻsini hurmat qilish; taʼlim muassasa obroʻsi va shaʼniga putur
yetkazishi mumkin boʻlgan maʼlumotlarni tarqatmaslik hamda davlat siriga kiritilgan
maʼlumotlar va maxfiy axborot bilan ishlashda qonun hujjatlari talablariga rioya
qilish; amaldagi meʼyoriy hujjatlarda belgilangan tartibda oʻz vaqtida tibbiy
koʻrikdan oʻtish; taʼlim muassasasi ustavi, kasbiy odob-axloq qoidalari, sanitariya-
gigiyena, ichki mehnat tartibi, mehnatni muhofaza qilish, texnika va yongʻin
xavfsizligi qoidalari talablariga rioya qilish; foydalanish uchun oʻziga topshirilgan
mebel, xona jihozlari, tashkiliy va maishiy texnikadan oqilona foydalanilishi va but
saqlanishini hamda oʻzi ish olib boradigan xonada yongʻin xavfsizligi talablariga
rioya qilinishini taʼminlash; qonun hujjatlariga muvofiq boshqa funksiyalarni ham
amalga oshirishi mumkin.
FOYDALANILDAN ADABIYOTLAR:
1.Umumiy psixologiya. T.: O’qituvchi, 1992. – 512 s.
2.Nemov R.S. Psixologiya Kn. M.: Prosveshenie – 1994. – 576 s.
3.G`oziev E. Psixologiya. T.: O’qituvchi, 1994 – 300 b.
4.Klimov E.A. Osnovi psixologii. Ucheb. M.: YuNITI, 1997. – 295 s.
5.Godfrua J. Chto takoe psixologiya. T. M.: Mir. 1992 – 496 s.
6..Z. Nishonova “Psixologik xizmat. ” Toshkent 2002
