MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
136
YORUG'LIKNING AKS ETTIRILGAN VA O'TADIGAN
YORUG'LIKDAGI DIELEKTRIKGA TUSHISH BURCHAGIGA QARAB
QUTBLANISH DARAJASINI ANIQLASH
Boltayeva Muslima Abdurasul qizi
Denov tadbirkorlik va pedagogika institute
Fizika yo‘nalishi 2-kurs talabasi
@muslimaboltayeva397@gmail.com
Annotatsiya: Ushbu tezisda yorug‘likning dielektrik muhitga tushishida
yuzaga keladigan aks ettirish va sinish hodisalari orqali qutblanish darajasi
o‘rganiladi.Tadqiqotda yorug‘likning tushish burchagi o‘zgartirilganda ,aks ettirilgan
va o‘tgan to‘lqinlarning qutblanish darajasidagi o‘zgarishlar nazariy va
eksperemental usullar bilan tahlil qilindi.Brewster burchagi yaqinida aks ettirilgan
yoruglikning to‘liq qutblanishi tasdiqlandi.Natijalar qutblangan yorug‘lik asosida
ishlovchi optik qurilmalarni loyihalashda foydali bo‘lishi mumkin.
Kalit so‘zlar: yorugʻlik qutblanishi, polarimetr, dielektrik muhit, tushish
burchagi, Brewster burchagi, aks ettirish, sinish, toʻlqin optikasi.
Аннотация: В данной тезисной работе исследовано поведение световых
волн при падении на диэлектрическую поверхность под разными углами.
Проанализировано изменение степени
поляризации отражённого и
преломлённого света в зависимости от угла падения. Экспериментально
подтверждено, что при угле Брюстера отражённый свет полностью
поляризуется. Полученные результаты могут быть полезны при
проектировании оптических устройств, использующих поляризованный свет.
Ключевые слова: поляризация света, поляриметр, диэлектрическая
среда, угол падения, угол Брюстера, отражение, преломление, волновая оптика.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
137
Anotation:This thesis investigates the behavior of light waves incident on a
dielectric surface at various angles. The study focuses on how the polarization degree
of reflected and refracted light changes depending on the angle of incidence. It is
experimentally confirmed that at Brewster's angle, the reflected light becomes fully
polarized. The results can be applied in the design of optical devices that utilize
polarized light.
Keywords: light polarization, polarimeter, dielectric medium, angle of
incidence, Brewster angle, reflection, refraction, wave optics.
Kirish:
Optik faol deb ataladigan ba’zi moddalar ular orqali o‘tadigan chiziqli
qutblangan yorug‘likning qutblanish tekisligining aylanishini keltirib chiqarish
qobiliyatiga ega.
Bularga kristall jismlar (kvars, kinobar), sof suyuqliklar (skipidar, nikotin) va
optik faol moddalarning faol bo‘lmagan erituvchilardagi eritmalari (shakar,tartarik
kislota va boshqalarning suvli eritmalari) kiradi.
Moddaning qutblanish tekisligini soat yo‘nalishi bo‘yicha aylantirganda
(yorug‘lik nuriga qaraydigan kuzatuvchi uchun) o‘ngga aylanish va qutblanish tekisligi
teskari yo‘nalishda aylanganda chap aylanish o‘rtasida farqlanadi.
Kimyoviy toza moddada qutblanish tekisligining burilish burchagi qatlam
qalinligiga mutanosib
l:
𝜑 = 𝛼 · 𝑙
Proporsionallik omili α aylanish konstantasi yoki aylanish quvvati deb ataladi.
𝜑 = [𝛼] · 𝑙 · 𝑐
(Biot qonuni)
Bu yerda:
φ — qutblanish tekisligining burilish burchagi
α — aylanish doimiyligi (aylanish konstantasi)
l — yorugʻlikning modda ichida bosib oʻtgan yoʻl uzunligi (cm)
c — eritmaning molyar konsentratsiyasi (mol/L)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
138
Kerakli jihozlar:
Polarametr,goniometr, linzalar, optik skameyka, yoritgich,
baholovchilar, fotodetektor, simlar to‘plamiga ega multimetr, polarizator,
analizator,aylanuvchi stol.
Polarizatsiya tekisligining aylanish nazariyasi Frenel tomonidan ishlab
chiqilgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
139
Polarizatsiya tekisligining aylanishini optik faol moddaning qatlamini
kesishgan polarizator va analizator orasiga qo‘yish orqali kuzatish mumkin.Shu bilan
birga , monoxromatik yorug‘likda ko‘rish maydoni yorqinlashadi.
Ushbu usul kvarts plastinka polarimetrida qo‘llaniladi, unda sozlama to‘liq
qorong‘ilik uchun emas, balki ko‘rish maydonining ikki yoki undan ortiq qismini bir
xilda yoritish uchun. Polarizator va analizatorga qo‘shimcha ravishda, polarizatorga
nisbatan yo‘naltirilgan, bu ishda qo‘llaniladigan polarimetrning optik sxemasiga kichik
qalinlikdagi yarim to‘lqinli kvarts plitasi kiritilgan. shunday qilib u polarizatordan
o‘tgan nurlarning qutblanish tekisligini kichik
2a
burchak ostida aylantiradi. Kvars
plitasi shunday kesilganki, u okulyar orqali kuzatilgan ko‘rish maydonining faqat o‘rta
qismini qoplaydi. Ko‘rish maydonining lateral qismlari faqat polarizator orqali
o‘tadigan yorug‘lik bilan yoritiladi. Shunday qilib, ko‘rish maydoni uch qismga
bo‘linadi.
Agar polarizator
(OP)
va kvars plitasidan
(OS)
chiqadigan tekis qutblangan
yorug‘likning intensivlik vektorlarining tebranishlari analizator
(OA)
o‘qiga nisbatan
simmetrik joylashgan bo‘lsa, u holda ko‘rish maydoni mos ravishda bir xilda yoritilgan
bo‘ladi.
Ushbu holat quyidagi rasmda tasvirlangan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
140
Xulosa:
O‘tkazilgan tadqiqotlar asosida yorug‘likning dielektrik sirtiga tushish
burchagiga bog‘liq holda qutblanish darajasi qanday o‘zgarishi aniqlandi. Nazariy
tahlillar va tajriba natijalari ko‘rsatdiki, tushish burchagi ortgan sari aks ettirilgan
yorug‘lik to‘lqini kuchliroq qutblanishga ega bo‘ladi. Ayniqsa, Brewster burchagida
bu qutblanish maksimal darajaga yetadi va aks ettirilgan nur deyarli to‘liq qutblanadi.
Shuningdek, sinayotgan yorug‘likning ham qisman qutblanishi kuzatildi, lekin
u hech qachon to‘liq bo‘lmaydi. Ushbu hodisa yorug‘likning to‘lqin xossalarini chuqur
anglashga, optik muhitlar bilan o‘zaro ta’sirini tahlil qilishga imkon beradi.
Natijalar zamonaviy optik qurilmalarda, masalan, ko‘zoynak filtrlari, lazer
tizimlari va fotoelektr qurilmalarda yorug‘likni boshqarish, keraksiz aksni kamaytirish
va yorug‘lik oqimini aniq yo‘naltirish kabi sohalarda muhim amaliy ahamiyatga ega.
Umuman olganda, ushbu ish yorug‘lik to‘lqinlarining muhitlar bilan o‘zaro
ta’siri va qutblanish hodisasining nazariy va amaliy tomonlarini yoritishda muhim
hissa bo‘lib xizmat qiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
141
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
U. Omonqulova, F. To‘raxonov, & Sh. Zamonova, «Fizika o‘qitishda namoyish
tajriba qurilmalarini yasash malaka va ko‘nikmalarini shakllantirish metodikasi»,
Tadbirkorlik va Pedagogika. Ilmiy-uslubiy jurnal. ISSN: 2181-2659. [1/2025]., сс.
100–112,
20
февраль
2025
г.
[Онлайн].
Доступно
на:
https://inlibrary.uz/index.php/entrepreneurship-pedagogy/article/view/68412
2.
U. Omonqulova и G. Choriyeva, «Umumta’lim maktablarida fizikani o‘qitishda
eksperimental yondashuv», Science and innovation. Aniq va tabiiy fanlarning
rivojlanish istiqbollari” Respublika ilmiy-amaliy anjumani, сс. 322–326, 7 май 2024
https://zenodo.org/records/11116073
3.
«PQ-5032-сон 19.03.2021. Fizika sohasidagi ta’lim sifatini oshirish va ilmiy
tadqiqotlarni rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida». Просмотрено: 16 март 2025
г. [Онлайн]. Доступно на: https://lex.uz/uz/docs/-5338558
4.
U. Omonqulova & F. To‘raxonov, «Fizika fanini real va virtual namoyish
tajribalar asosida o‘qitish», Educational Research in Universal Sciences, сс. 110–117,
25
декабрь
2024
г.
[Онлайн].
Доступно
на:
https://researchweb.uz/index.php/erus/article/view/197
5.
5.
U. Omonqulova & F. To‘raxonov, «Fizikani namoyish tajribalar
yordamida takomillashtirishning metodik asoslari», Educational Research in Universal
Sciences, сс. 323–329, yil fevral 2024 г. [Онлайн]. Доступно на:
https://zenodo.org/records/10652865
6.
U. Omonqulova, A. Yo‘ldoshev, и J. Ochilov, «Fizikani o‘qitishda zamonaviy
axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan (AKT) foydalanishning afzalliklari va
kamchiliklari», Journal of universal science research, 12 июль 2024 г. [Онлайн].
Доступно
на:
https://inlibrary.uz/index.php/universal-scientific-
7.
U. Omonqulova, G. Choriyeva, и B. Toshtemirov, «Umumta’lim maktablarida
fizikadan namoyish tajribalarining o‘quv mazmundorligini aniqlash va ularni joriy
etish metodikasi. “Aniq va tabiiy fanlarning rivojlanish istiqbollari», Science and
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
142
innovation.
7
май
2024
г.
[Онлайн].
Доступно
на:
https://doi.org/10.5281/zenodo.11116057
8.
U. Omonqulova, M. Xolmurodov, и D. Hakimov, “Umumta’lim maktablarida
fizika о’qitishda zamоnaviy namоyish tajribalar asоsida takоmillashtirish”, Science
and innovation. Aniq va tabiiy fanlarning rivojlanish istiqbollari” respublika ilmiy-
amaliy anjumani, сс. 529–532, 7 май 2024 г. [Онлайн]. Доступно на:
https://doi.org/10.5281/zenodo.11147306
9.
F. To‘raxonov, «Fizik jarayonlarni kompyuterda modellashtirishning metodik
asoslari.», Pedagogik mahorat ilmiy-nazariy va metodik jurnal, сс. 105–108, 20
декабрь
2021
г.
[Онлайн].
Доступно
на:
https://buxdu.uz/media/jurnallar/Pedagogik%20mahorat%202021%20yil%206-
10.
F.
To‘raxonov,
«Ixtisoslashgan maktablarda fizikaviy jarayonlarni
modellashtirish imkoniyatini beruvchi dasturiy ta’minotlar tahlili», Ta’lim va
innovatsion tadqiqotlar xalqaro ilmiy – metodik jurnal, сс. 174–177, 12 февраль 2022
г.
11.
Yoldoshev A., Ochilov J., Omonkulova U. FIZIKANI O ‘QITISHDA
ZAMONAVIY AXBOROT-KOMMUNIKATSIYA TEXNOLOGIYALARIDAN
(AKT) FOYDALANISHNING AFZALLIKLARI VA KAMCHILIKLARI //Journal
of universal science research. – 2024. – Т. 2. – №. 7. – С. 514-521.
12.
Yo'ldoshev A. RELATIONSHIPS OF PHYSICS AND ART //Академические
исследования в современной науке. – 2024. – Т. 3. – №. 3. – С. 144-149.
13.
Yo‘ldoshev A., oʻgʻli Hasanov J. N., oʻgʻli Jurakulov S. Z. ON THE
RELATION OF METAPHYSICS TO PHYSICS //GOLDEN BRAIN. – 2024. – Т. 2.
– №. 1. – С. 472-486.
14.
Yo‘ldoshev A., oʻgʻli Hasanov J. N., oʻgʻli Jurakulov S. Z. THE PHYSICS OF
TRUTH //GOLDEN BRAIN. – 2024. – Т. 2. – №. 1. – С. 461-471.
15.
Yo‘ldoshev A., oʻgʻli Hasanov J. N., oʻgʻli Jurakulov S. Z. POPULAR
PHYSICS CONCEPTS OWN INTO RECEIVED VISUAL COURSE MATERIALS
WORK EXIT //GOLDEN BRAIN. – 2024. – Т. 2. – №. 1. – С. 487-495.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
143
16.
Abdug‘Aniyevich Y. L. A., Sheraliyevich S. J. NA-KMS VA KARBAPOLL
ASOSIDA OLINGAN KOMPLEKSLARNING IQ-SPEKTRASKOPIYASI VA
RENTGAN SPEKTRASKOPIYASI TAHLILI //Science and innovation. – 2024. – Т.
3. – №. Special Issue 29. – С. 67-72.
17.
Abdug‘Aniyevich Y. L. A. et al. NATRIY KARBOKSIMETILSELLYULOZA
VA POLIAKRILAMID ASOSIDA OLINGAN KOMPLEKSLARNI MEXANIK
XOSSALARINI O‘RGANISH //Science and innovation. – 2024. – Т. 3. – №. Special
Issue 29. – С. 61-66.
18.
Abdug‘Aniyevich
Y.
L.
A.,
O‘G‘Li
E.
H.
I.
NATRIY
KARBOKSIMETILSELLYULOZA VA POLIAKRILAMID ASOSIDA OLINGAN
KOMPLEKSLARNI RENTGEN SPEKTRASKOPIYA ASOSIDA O ‘RGANISH
//Science and innovation. – 2024. – Т. 3. – №. Special Issue 29. – С. 53-57.
19.
Abdug‘Aniyevich
Y.
L.
A.,
O‘G‘Li
S.
J.
R.
NATRIY
KARBOKSIMETILLSELYULOZA VA POLIAKRILAMID ASOSIDA OLINGAN
KOMPLEKSLARNI IQ SPEKTRASKOPIYA ASOSIDA O‘RGANISH //Science and
innovation. – 2024. – Т. 3. – №. Special Issue 29. – С. 46-52.
20.
Pardayeva, K., Tursunov, S., & Hasanov, S. (2024). “ATOM FIZIKASI”
FANIDAN TALABALARNING BILISH FAOLIYATINI RIVOJLANTIRISHDA
INTERFAOL METODLARDAN FOYDALANISH. Inter education & global study,
(10 (1)), 250-255
21.
Pardayeva K. “Raqamli texnologiyadan foydalanishning tarixi va tajribasi.”
“Aniq va tabiiy fanlarning rivojlanishi istiqbollari” Respublika ilmiy-amaliy anjumani
2024-yil 7-may. 399-403.
22.
Boymirov Sh., Pardayeva K., Tursunov Sh. “O‘quvchilarda fizika tasavvurlarini
shakllantirishning nazariy asoslari.” Kasb-hunar ta’limi. 2023-yil 1-son. 73-77.
23.
Pardayeva
K.Z.,
Muhammadsapayev
M.M.
"Fizikadan
laboratoriya
mashg‘ulotlarini bajarishda raqamli texnologiyaning afzalliklari". Zamonaviy fizika va
astronomiyaning muammolari, yechimlari, o‘qitish uslublari". Xalqaro ilmiy-amaliy
anjuman. 2025-yil 17-aprel
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
144
24.
Pardayeva K.Z., Muhammadsapayev M.M. "Fizika fanini o‘qitishda
multimediya vositalaridan foydalanish". Kasb-hunar ta'limi. Ilmiy-uslubiy, amaliy,
ma'rifiy jurnal. 2025-yil, 3-son
25.
Pardayeva K.Z. "Umumta'lim maktablarida atom fizikasi bo‘limini o‘qitishda
raqamli texnologiyalarni qo‘llash". Qo‘qon DPI. Ilmiy xabarlar 2025-yil 2-son.
26.
E Yu Turaev, S Ya Shaimardonova, Sh S Zamonova, AO Khodzhamov.
Application Of Mössbauer Spectroscopy To Determine The Parameters Of The EFG
Tensor At Barium Nodes For УBA2CU3O7-X. The American Journal of Applied
sciences. 2021. P-76-80
27.
Zamonova Shahlo Safar qizi, Abdimurodov Elbek Qahramonovich.
FORMATION OF PRACTICAL SKILLS AND COMPETENCIES OF PUPILS
WHEN PERFORMING EXPERIMENTAL EXERCISES IN PHYSICS. CURRENT
RESEARCH JOURNAL OF PEDAGOGICS. 2024. P-33-37
28.
Zamonova Shahlo Safar Qizi, O Abduraxmonov. FIZIKADAN AMALIY
MASHG ‘ULOTLARNI PEDAGOGIK DASTURIY VOSITALAR ASOSIDA
TAKOMILLASHTIRISH. Science and innovation. 2024. 334-336-b
29.
Zamonova Shahlo Safar Qizi, Abdimurodov Elbek Qahramonovich.
FIZIKADAN EKSPERIMENTAL MASHG ‘ULOTLARNI BAJARISHDA
О‘QUVCHILARDA
AMALIY
KО‘NIKMA
VA
MALAKALARNI
SHAKLLANTIRISH. Science and innovation. 2024. 330-333-b
30.
Q Kh Bobomurodov, O Kh Babakhanov, Sh S Zamonova, MR Sattorov, SQ
Bobomurodov,
RA
Shokirov.
PROBLEMS
OF
COEXISTENCE
OF
SUPERCONDUCTIVITY
AND
MAGNETIC
ORDERING
OF
COPPER
SUBLATTICES IN YBa2Cu3-XFeXO7-X CERAMICS. Technical science and
innovation. 2020. P- 29-35
31.
Zamonova Shahlo Safar Qizi, Jumayeva Sevara Roʻzimamat Qizi, Madaminova
Fazilat Gʻanisher Qizi, Jumayeva Barchinoy Normengli Qizi. YADRO
NURLANISHLARINING TIBBIYOTDA QOʻLLANILISHI. Science and innovation.
2024. 267-269 – b.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
145
32.
Abdulla Dursoatov, Safarali Abduqodirov. POLEMIRLI ERITMALARNING
REOLOGIK XOSSALARINI O‘RGANISH. Science and innovation. 2024.134-137-b
33.
Abdulla Dursoatov, Humoyuddin Boboniyozov. SIRKA KISLOTASIDA
COOH GURUHNING MOLEKULALARARO OʻZARO TA’SIRDAGI ROLI VA
ULARNING KOMBINATSION SOCHILISH SPEKTRLARINI O‘RGANISH.
Science and innovation. 2024. 138-141-b
34.
Abdulla Dursoatov, Ilhom Turdaliyev. CHUMOLI KISLOTASIDA COOH
GURUHNING MOLEKULALARARO OʻZARO TA’SIRDAGI ROLI VA
ULARNING KOMBINATSION SOCHILISH SPEKTRLARINI O‘RGANISH.
Science and innovation. 2024. 125-129-b
35.
Shokir Tursunov, Abdulla Dursoatov, Ulug‘Bek Qurbonov. SBT BOʻYOQ VA
UNING HOMODIMERLARINING ERITMALARI SPEKTRAL-LUMINESSENT
VA FOTOKIMYOVIY XUSUSIYATLARI. Science and innovation. 2024. 81-85-b
36.
Sh T Boymirov, A Ch Dursoatov, Sh T Tursunov. METHODOLOGY OF
ORGANIZING AND ITS CONDUCT OF STUDY PRACTICE FOR PHYSICS IN
HIGHER EDUCATION WITH PROBLEM CONTENT. International journal of
conference series on education and social sciences (Online). 2023/8/11.
37.
Boymirov Sherzod, Dursoatov Abdulla. Monokarbon kislotalarda cooh
guruhning molekulalararo o ‘zaro ta’siridagi roli va ularning kombinatsion sochilish
spektrlari. Educational Research in Universal Sciences. 244-250-b
38.
Gʻaniyevich, M.Y., Qosimov, AS, & Toyirovich, T.Sh. (2020). Radioaktiv
elementlar va moddalarning o'simliklarga ta'sirini fanlararo o'rganish. Ta'lim fanlari
bo'yicha Yevropa tadqiqot va mulohaza jurnali, jild , 8 (1).
39.
Турсунов, Ш. Т., & Боймаматов, О. И. (2024). ЗАРРАЛАРНИНГ ЎЗАРО
БИР-БИРИГА АЙЛАНИШИНИ ЎҚИТИШ. Science and innovation, 3(Special
Issue 29), 441-442.
40.
Toyirovich, T. S., & O‘G‘Li, A. S. A. (2024). JISMLARNING OG ‘IRLIK
MARKAZINI TOPISHGA DOIR MASALALAR YECHISH METODIKASI. Science
and innovation, 3(Special Issue 29), 235-236.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
146
41.
Pardayeva, K., Tursunov, S., & Hasanov, S. (2024). “ATOM FIZIKASI”
FANIDAN TALABALARNING BILISH FAOLIYATINI RIVOJLANTIRISHDA
INTERFAOL METODLARDAN FOYDALANISH. Inter education & global study,
(10 (1)), 250-255.
