MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
116
MADANIY KODLAR VA RAMZLAR ORQALI SIYOSIY
SAFARBARLIK
Shamsiddin Rahmonov .
O`zbekiston jurnalistika va ommaviy kommunikatsiyalar universiteti
Siyosatshunoslik yo`nalishi 1-bosqich talabasi.
Annotatsiya: Ushbu maqola madaniy kodlar va ramzlarning siyosiy
safarbarlik jarayonidagi muhim o‘rnini o‘rganishga qaratilgan. Madaniy kodlar va
ramzlar jamiyatning ma’naviy va madaniy asoslarini ifodalovchi belgilar sifatida,
siyosiy harakatlarni shakllantirish va xalqni bir maqsad atrofida birlashtirishda kuchli
vosita hisoblanadi. Maqolada milliy bayroqlar, timsollar va tana harakatlarining
siyosiy safarbarlikda qanday qo‘llanilishi va ular orqali qanday motivatsiya yaratilishi
tahlil qilinadi. Shuningdek, madaniy kodlar va ramzlarning siyosiy kommunikatsiya va
identifikatsiyadagi roli, ularning jamiyatda siyosiy ongni shakllantirishdagi ahamiyati
misollar va nazariy tushunchalar yordamida bayon etiladi. Ushbu tahlil
siyosatshunoslik, madaniyatshunoslik va ijtimoiy psixologiya sohalariga oid bilimlarni
integratsiyalash orqali siyosiy safarbarlik jarayonini yanada chuqurroq anglash
imkonini beradi.
Abstract:This article is dedicated to studying the significant role of cultural
codes and symbols in the process of political mobilization. As representations of a
society’s spiritual and cultural foundations, cultural codes and symbols serve as
powerful tools in shaping political movements and uniting people around a common
goal. The article analyzes how national flags, emblems, and div gestures are used in
political mobilization and how they create motivation. It also discusses the role of
cultural codes and symbols in political communication and identification, as well as
their importance in shaping political consciousness in society, supported by examples
and theoretical concepts. This analysis, through the integration of knowledge from
political science, cultural studies, and social psychology, provides a deeper
understanding of the political mobilization process.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
117
Аннотация: Данная статья посвящена изучению важной роли
культурных кодов и символов в процессе политической мобилизации.
Культурные коды и символы, как отражение духовных и культурных основ
общества, служат мощным инструментом в формировании политических
движений и объединении народа вокруг общей цели. В статье анализируется
использование национальных флагов, эмблем и телесных жестов в
политической мобилизации, а также то, каким образом они создают
мотивацию. Кроме того, рассматривается роль культурных кодов и символов в
политической коммуникации и идентификации, их значение в формировании
политического сознания в обществе на основе примеров и теоретических
концепций. Данный анализ, путем интеграции знаний из политологии,
культурологии и социальной психологии, позволяет глубже понять процесс
политической мобилизации.
Kalit so`zlar : Ramzlar, kodlar, siyosiy safarbarlik, siyosiy kommunikatsiya,
jamiyatni birlashtirish va ta`sir o`tkazish.
Keywords: Symbols, codes, political mobilization, political communication,
unifying and influencing society.
Ключевые
слова: Символы, коды, политическая мобилизация,
политическая коммуникация, объединение и воздействие на общество.
Zamonaviy siyosiy jarayonlarda jamiyatni birlashtirish va umumiy
maqsadlar yo‘lida safarbar qilish muhim vazifalardan biridir. Siyosiy safarbarlik
jarayoni aholining siyosiy ongini shakllantirish, ularni ma’lum g‘oya yoki harakatga
yo‘naltirish orqali amalga oshiriladi. Bu jarayonda madaniy kodlar va ramzlar
markaziy o‘rin tutadi. Madaniy kodlar – bu jamiyatda qadriyatlar, urf-odatlar va tarixiy
tajribalarning ma’nosini o‘zida mujassam etgan belgilar tizimi bo‘lib, ular orqali
jamoatchilikda umumiy tushuncha va identifikatsiya yuzaga keladi. Ramzlar esa
madaniy kodlarning ko‘rinishlari bo‘lib, ular siyosiy maqsadlarni yetkazishda va
odamlarning e’tiborini jalb qilishda samarali vosita sifatida xizmat qiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
118
Milliy bayroqlar, madhiyalar, tarixiy qahramonlar va diniy belgilar kabi
ramzlar jamiyatni birlashtirish va siyosiy harakatlarga rag‘batlantirishda o‘ziga xos
kuchga ega. Shu bois madaniy kodlar va ramzlar siyosiy kommunikatsiyaning ajralmas
qismiga aylangan va ularni chuqur o‘rganish siyosatshunoslik, madaniyatshunoslik
hamda ijtimoiy psixologiya sohalari uchun katta ahamiyatga ega.Madaniy kodlar – bu
jamiyat yoki guruh tomonidan qabul qilingan, o‘ziga xos ma’no va qiymatga ega
bo‘lgan belgilar, xatti-harakatlar, urf-odatlar va qoidalar tizimidir. Ular insonlarning
ijtimoiy hayotini tartibga soladi, jamiyat a’zolari o‘rtasida o‘zaro tushunishni
ta’minlaydi va madaniy identifikatsiyani shakllantiradi.Madaniy kodlar ko‘pincha
ko‘zga ko‘rinmas, ammo ular jamiyatda keng tarqalgan va qattiq mustahkamlangan
qoidalar sifatida mavjud. Bu kodlar yordamida odamlar o‘z harakatlarini boshqaradi,
atrofdagilar bilan qanday munosabatda bo‘lishni biladi.
Madaniy kodlar misollari:
1. Salomlashish odatlari: Turli madaniyatlarda salomlashish usullari farq
qiladi – qo‘l berish, bosh egish, quchoqlash. Bu xatti-harakatlar madaniy kod
hisoblanadi.
2. Bayramlar va tantanalar: Milliy bayramlar, diniy marosimlar, oilaviy
an’analar madaniy kodlarni tashkil qiladi. Masalan, Navro‘z bayramida o‘tgan
an’analar yoki Yangi yilga tayyorlanish odatlari.
3. Kiyim-kechak qoidalari: Ma’lum joylarda kiyinish madaniyati, diniy
kiyimlar yoki ijtimoiy maqomga mos kiyimlar madaniy kod hisoblanadi.
4. Ijtimoiy rollar: Masalan, ota-onaga hurmat ko‘rsatish, keksa insonlarga o‘rin
berish – bu kodlarning jamiyatda mustahkam o‘rni bor.
5. Til va nutq uslubi: Tilning o‘ziga xos ifodalari, ma’lum so‘zlar va iboralar
ham madaniy kodlardir.
Siyosiy ramzlar ko‘pincha madaniy ramzlar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib,
ular ma’naviy va tarixiy tajriba asosida shakllanadi. Ramzlar siyosiy
kommunikatsiyaning qisqa va aniq ifodasi sifatida xizmat qiladi, chunki murakkab
g‘oyalarni oddiy ko‘rinishda yetkazishga yordam beradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
119
Siyosiy ramzlarning xususiyatlari:
Yuqori anglashuvchanlik: Ramz bir qarashda ko‘p ma’nolarni o‘zida jamlay
oladi.
Identifikatsiya vositasi: U guruh yoki davlatga mansubiyatni bildiradi.
Emotsional ta’sir: Ramz odamlarning his-tuyg‘ularini uyg‘otadi va ularni
harakatga chorlaydi.
Qisqa va samarali kommunikatsiya: Ko‘p so‘zlarni qisqa belgilar orqali
ifodalash imkonini beradi.
Tarixiy va madaniy ildizlar: Ramzlar ko‘pincha tarixiy voqealar, qadriyatlar
yoki afsonalarga asoslangan.
Siyosiy ramzlar misollari:
1. Milliy bayroq: Har bir davlatning o‘ziga xos bayrog‘i bor. Bayroq
millatning birligini, suverenitetini va tarixini ramziy ifodalaydi. Masalan, O‘zbekiston
bayrog‘i — mustaqillik va milliy o‘zlik ramzi.
2. Davlat madhiyasi: Davlat madhiyalari milliy g‘urur va birlikni uyg‘otuvchi
siyosiy ramzlardir.
3. Tarixiy shaxslar va qahramonlar obrazlari: Milliy ozodlik kurashchilari,
davlat asoschilari (masalan, Amir Temur) ramziy xarakterga ega.
4. Diniy ramzlar: Ko‘plab mamlakatlarda diniy ramzlar (masalan, xristianlikda
xoch, islomda yarim oy) siyosiy identifikatsiyaga ta’sir qiladi.
5. Partiyalar ramzlari: Siyosiy partiyalar o‘z ramzlari orqali o‘z g‘oyalarini va
yo‘nalishlarini bildiradi. Masalan, AQShda Demokratlar partiyasining eshagi,
Respublika partiyasining filli ramzi.
6. Qizil rang va yulduz: Kommunistik va sotsialistik harakatlarda ishlatiladigan
ramzlar, masalan, Sovet Ittifoqi bayrog‘idagi qizil rang va besh burchakli yulduz.
7. Protest belgilar: Ochiq qo‘l, tinchlik belgisi, qizil kartochka kabi ramzlar
ijtimoiy yoki siyosiy harakatlarda keng qo‘llaniladi.
Siyosiy ramzlarning siyosiy safarbarlikdagi roli:
Siyosiy ramzlar odamlarni birlashtiradi, ularning siyosiy faolligini oshiradi
va umumiy maqsad sari safarbar qiladi. Ular murakkab siyosiy kontseptsiyalarni oddiy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
120
va oson tushunarli shaklga keltiradi, shuning uchun siyosiy liderlar va harakatlar ularni
faol ishlatadi.
Misol tariqasida sovetlarda ishlatilgan ramz:
Qizil bayroq — Sovet Ittifoqining asosiy ramzlaridan biri bo‘lib,
kommunistik g‘oyalarni, ishchilar va dehqonlarning birligini, inqilobiy ruhni
ifodalardi. Qizil rang o‘z-o‘zidan qahramonlik, qurbonlik va kelajak uchun kurashni
anglatardi.Beshburchak yulduz — Sovet ramzologiyasida muhim o‘rin tutar, u to‘rt
qit’adagi ishchilar va dehqonlarning birdamligini, kommunizmning kengayishini
bildirardi.
Yana bir yorqin misol sifatida 3-reyxning quyidagi madaniy kodini
keltirishimiz mumkin: Gitlercha salomlashish. Ya`ni bu — to‘g‘rilangan, yuqoriga
ko‘tarilgan qo‘l bilan amalga oshiriladigan maxsus harakat edi. U natsistlar uchun
sodiqlik va birligini ifodalovchi ramziy harakat bo‘lib, partiya a’zolari va oddiy
fuqarolar uni siyosiy sadoqat va ijtimoiy intizom belgisi sifatida bajarishlari talab
qilingan.Bu harakat nafaqat siyosiy, balki madaniy kod sifatida ham qaraladi, chunki
u jamiyatda o‘zaro bog‘lanish va guruh identifikatsiyasini mustahkamlash uchun
ishlatilgan.
Endi Sovet Ittifoqi va 3-Reyxda madaniy kodlar va ramzlar orqali aholi ongiga
qanday ta’sir ko‘rsatilganini tahlil qilamiz.
1) Sovet Ittifoqida ta’sir
a) Ideologik birlashuv:
Madaniy kodlar (masalan, ishchi va dehqon birligi, "Lenin — bizning otamiz",
"kommunizm — kelajak") orqali fuqarolar yagona mafkuraga ishonishga undaldi.
b) Ramzlar orqali hissiy ta’sir:
Qizil bayroq, bolg‘a va o‘roq belgisi, Leninning portreti va shiorlar fuqarolarga
ruhiy yuksaklik, fidoyilik va sadoqat hissini uyg‘otdi.
c) Tarbiya va nazorat vositasi:
Har bir maktab, zavod va qo‘shma tashkilotda bu ramzlar muntazam
ko‘rsatilishi orqali odamlar ongli va ongsiz tarzda davlat mafkurasiga moslashdi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
121
2) 3-Reyx (Natsist Germaniyasi)da ta’sir
a) Irqiy ustunlikni singdirish:
Swastika belgisi, “aryancha ideal” tasvirlari, fashistik estetikadagi plakatlar
orqali fuqarolar “biz boshqalar bilan teng emasmiz” degan g‘oyaga ishontirildi.
b) Jamiyat ustidan nazorat:
Natsist salomi, Hitlerning nutqlari va ommaviy marshlar orqali aholiga
“sodiqlik – majburiy” degan ruh singdirildi. Ramzlar orqali mustahkam ierarxiya
yaratilgan.
c) Qo‘rquv va motivatsiyaning uyg‘unligi:
Kod va ramzlar fuqarolarga nafaqat sadoqatni, balki qo‘rqinchli jazoni eslatar
edi. Shu yo‘l bilan siyosiy safarbarlik davomli bo‘ldi.
Hozirda ham kod va ramzlardan keng foydalaniladi. Misol sifatida: Kod
sifatida ishlatiladigan ibora: “Black Lives Matter” (Qora tanlilarning hayoti muhim).
Bu ibora irqchilikka qarshi kurashda yagona pozitsiyani bildiradi va birlashtiruvchi
kuch vazifasini o‘taydi.
Ramz:
Odatda
qora
fon
ustiga
oppoq
harflarda
yozilgan
“#BlackLivesMatter” yoki tizzalab turgan namoyishchilar surati bilan ifodalanadi.
Siyosiy safarbarlikdagi roli:
BLM harakati AQShda va butun dunyoda millionlab odamlarni namoyishlar,
saylovlar va fuqarolik faolligiga safarbar etdi.
Tahlil sifatida Madaniy kodlar va siyosiy ramzlar tarixiy va zamonaviy siyosiy
safarbarlik jarayonlarida muhim vosita sifatida namoyon bo‘ladi. Ular fuqarolarning
siyosiy ongini shakllantirish, jamiyatda birdamlik muhitini yaratish hamda ijtimoiy
guruhlar o‘rtasida o‘zaro identifikatsiyani kuchaytirish vositasi bo‘lib xizmat qiladi.
Ayniqsa, Sovet Ittifoqi va 3-Reyx tajribalari shuni ko‘rsatadiki, ramzlar va kodlar
orqali mafkura singdirish, siyosiy itoatni ta’minlash va ijtimoiy nazoratni
mustahkamlash mumkin bo‘lganU nafaqat ijtimoiy adolat talabini, balki keng siyosiy
qarashlar tizimini ham ifodalaydi (politsiya islohotlari, tenglik, irqiy birdamlik.
Zamonaviy davrda esa siyosiy safarbarlik yanada murakkab va ko‘p qatlamli
shakllarga ega bo‘lib bormoqda. “Black Lives Matter”ning vizual timsollari keng
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
122
jamoatchilik ongida o‘ziga xos siyosiy pozitsiyalarni ifodalovchi ramzlarga aylangan.
Bu kabi kodlar va ramzlar nafaqat hukumatlar, balki fuqaro jamiyatlari, siyosiy faollar
va ommaviy axborot vositalari tomonidan ham faol ravishda qo‘llanilmoqda. Shu bilan
birga, madaniy kodlar va siyosiy ramzlar orqali ta’sir o‘tkazishning ikkiyoqlama —
ijobiy va salbiy — jihatlari mavjud. Ulardan biri fuqarolik ongini uyg‘otish va ijtimoiy
birlikka xizmat qilsa, ikkinchisi — manipulyatsiya va mafkuraviy bosim vositasiga
aylanishi mumkin. Demak, siyosiy safarbarlikda ramz va kodlardan foydalanish faqat
texnik vosita emas, balki kuchli ideologik mexanizmdir.
Xulosa:
Madaniy kodlar va siyosiy ramzlar siyosiy kommunikatsiyaning muhim
elementi bo‘lib, ularning jamiyatdagi rolini ortiqcha baholash qiyin. Ular nafaqat
guruhlararo birdamlikni ta'minlash, balki jamiyat a'zolarining siyosiy ongini
shakllantirish, ularni muayyan mafkuraviy yo‘nalishga safarbar etish vazifasini
bajaradi. Tarixiy tajribalar — xususan, Sovet Ittifoqi va 3-Reyx kabi avtoritar
tuzumlardagi ramzlar siyosati — bu vositalarning qanday darajada kuchli mafkuraviy
qurolga aylanishini ko‘rsatadi. Xulosa qilib aytganda, madaniy kodlar va siyosiy
ramzlar siyosiy safarbarlikning eng samarali mexanizmlaridan biri bo‘lib, ularning
mazmunini tushunish — zamonaviy siyosiy jarayonlarni chuqur anglash uchun muhim
shartdir. Ularni ilmiy o‘rganish esa siyosiy ong, identitet va jamiyatni boshqarish
mexanizmlarini tahlil qilishda yangi ufqlar ochadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Geertz, C. (1973). The Interpretation of Cultures. Basic Books.
2. Anderson, B. (1991). Imagined Communities. Verso Books.
3. Edelman, M. (1985). Symbolic Uses of Politics. University of Illinois Press.
4. Жамолова, Н.Х. (2020). Сиёсий коммуникация ва сиёсий маданият. – Тошкент:
TDIU.
5. Koshkadamov, Z. (2022). Madaniyat va siyosat: o‘zaro ta’sir mexanizmlari. –
Toshkent: Ijtimoiy fanlar nashriyoti.
