MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
34
ANʼANAVIY DARSLIKLARGA EHTIYOJNING PASAYISHI:
SABABLAR VA NATIJALAR
Xudoyqulov Sunnat Ismatillo o’g’li
Termiz davlat pedagogika instituti
Pedagogika va ijtimoiy fanlar fakulteti
Pedagogika yo’nalishi 23-02 guruh talabasi
Nurullayeva Dilrabo Abdilmannop qizi
Surxondaryo viloyati Boysun tumani
57-umumiy o’rta ta’lim maktabi
11-sinf o’quvchisi.
Anotatsiya: Ushbu maqolada zamonaviy ta’lim jarayonida o‘quvchilarning
an’anaviy darsliklarga ehtiyoji kamayib borayotganligi tahlil qilinadi. O‘quvchilar
repetitor kurslarini afzal ko‘rishi, onlayn ta’lim platformalaridan keng foydalanishi,
elektron va PDF darsliklarining keng tarqalishi ushbu jarayonga ta’sir
ko‘rsatayotgani yoritiladi. Maqolada ushbu o‘zgarishlarning afzallik va kamchiliklari
ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar: Repetitor kurslari, mobil tarmoqlar, an’anaviy darsliklar, onlayn
ta’lim platformalari, elektron kitoblar, PDF darsliklar.
Kirish
Zamonaviy texnologiyalar rivojlanishi bilan ta’lim tizimida ham katta
o‘zgarishlar yuz berdi. Onlayn ta’lim platformalarining ommalashuvi, internet
manbalarining qulayligi tufayli o‘quvchilar maktab darsliklaridan foydalanish darajasi
kamaymoqda. Bugungi kunda repetitor kurslariga borish, elektron kitoblardan
foydalanish, mobil ilovalar orqali ta’lim olish odatiy holga aylangan. Bu jarayonning
afzalliklari bilan birga, salbiy jihatlari ham mavjud bo‘lib, maqolada ushbu jihatlar
yoritib beriladi. O‘quvchilar o‘z bilimlarini chuqurlashtirish maqsadida repetitor
kurslariga murojaat qilmoqdalar. Bu ularga individual yondashuvni ta’minlab, ma’lum
fanlar bo‘yicha chuqurroq bilim olish imkonini beradi. Natijada, maktab darsliklariga
ehtiyoj kamaymoqda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
35
Bugungi kunda onlayn ta’lim platformalari, masalan, Coursera, Khan
Academy, Udemy kabi xizmatlar o‘quvchilarga istalgan vaqtda va istalgan joyda
o‘rganish imkonini bermoqda. Shuningdek, Youtube kabi platformalarda ham ko‘plab
bepul ta’lim manbalari mavjud. Ko‘plab o‘quvchilar qog‘oz kitoblardan voz kechib,
elektron formatdagi darsliklarga o‘tmoqda. Elektron kitoblar qulay, arzon va osongina
topish mumkin bo‘lgan resurslar sanaladi. Biroq, bu uzoq muddatli o‘qish paytida
ko‘zga zarar yetkazishi mumkin. Elektron ekranlardan uzoq vaqt foydalanish ko‘zning
charchashiga va sog‘liq muammolariga olib kelishi mumkin. Ko‘plab mutaxassislar
qog‘oz kitoblarning ko‘z sog‘lig‘i uchun foydaliligini ta’kidlaydilar. Internetda juda
ko‘p noto‘g‘ri va tekshirilmagan ma’lumotlar mavjud. Maktab darsliklari esa rasmiy
tasdiqlangan manba bo‘lib, ularga ishonish mumkin. O‘quvchilar ishonchli manbalarni
tanlashda ehtiyot bo‘lishlari lozim. Maktab nafaqat bilim maskani, balki tarbiya
beruvchi muassasa hamdir. O‘quvchilar maktabga borib, muallimlar va sinfdoshlari
bilan muloqot qilish orqali ham muhim ijtimoiy ko‘nikmalarni shakllantiradilar.
XXI asrda texnologiya va raqamli axborot vositalarining rivojlanishi ta’lim
jarayoniga mislsiz ta’sir ko‘rsatmoqda. Buning natijasida an’anaviy darsliklarga
bo‘lgan ehtiyoj sezilarli darajada kamayib bormoqda. Jahon bankining 2023-yilgi
ta’lim tahlillariga ko‘ra, raqamli ta’lim platformalaridan foydalanish 2010-yildan
2023-yilgacha bo‘lgan davrda 500% ga o‘sgan. Shu bilan birga, McGraw-Hill
Education tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, AQShdagi kollej talabalarining 85% i
raqamli darsliklar va onlayn o‘quv resurslarini an’anaviy bosma kitoblarga afzal
ko‘radi. Ushbu o‘zgarishlarning sabablarini chuqurroq tahlil qilsak, bir nechta muhim
omillar oldimizda namoyon bo‘ladi.
Birinchidan, raqamli ta’lim texnologiyalarining rivojlanishi darsliklarning
o‘rnini bosa boshladi. Masalan, Khan Academy, Coursera, Udemy va EdX kabi
platformalar o‘quvchilarga istalgan joyda va istalgan vaqtda ta’lim olish imkoniyatini
bermoqda. UNESCO ma’lumotlariga ko‘ra, 2022-yilda dunyo bo‘ylab 1,5 milliarddan
ortiq inson onlayn ta’lim xizmatlaridan foydalangan. Xususan, mobil ilovalar orqali
ta’lim olish darajasi har yili o‘rtacha 15-20% ga oshib bormoqda. Bunday qulaylik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
36
an’anaviy darsliklarga ehtiyojni sezilarli darajada kamaytirib, ta’limni interaktiv va
moslashuvchan shaklga o‘tkazmoqda.
Ikkinchidan, ekologik omillar ham muhim rol o‘ynamoqda. Har yili dunyo
bo‘ylab o‘rtacha 15 million gektar o‘rmon qog‘oz ishlab chiqarish uchun kesiladi.
Statistica ma’lumotlariga ko‘ra, faqat AQShning o‘zida yiliga 2,2 milliard nusxada
darslik nashr etiladi va bunday ishlab chiqarish natijasida atmosferaga millionlab tonna
karbonat angidrid gazi chiqariladi. Shu sababli, ko‘plab mamlakatlar ekologik
zararlarni kamaytirish maqsadida elektron darsliklarga o‘tishga harakat qilmoqda.
Masalan, Finlyandiya, Shvetsiya va Niderlandiya kabi davlatlarda bosma darsliklardan
foydalanish minimal darajaga tushgan.
Uchinchidan, bosma darsliklarning qimmatligi ham raqamli variantlarning
ommalashishiga sabab bo‘lmoqda. The College Board ma’lumotlariga ko‘ra,
AQShdagi universitet talabalari yiliga o‘rtacha 1200 dan 1400 dollargacha darsliklarga
sarflaydi. Shu bilan birga, raqamli darsliklarning narxi o‘rtacha 60% ga arzonroq
bo‘lib, ko‘plab bepul onlayn resurslar ham mavjud. Hattoki, dunyo bo‘ylab 100
milliondan ortiq o‘quvchi va talaba OpenStax, Project Gutenberg va boshqa bepul
ta’lim platformalaridan foydalanib, an’anaviy darsliklarga ehtiyoj sezmay qo‘ymoqda.
To‘rtinchidan, interaktiv ta’lim usullarining afzalliklari ham darsliklarning
o‘rnini bosmoqda. Masalan, Harvard universiteti tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, vizual
va audio materiallarga asoslangan o‘qitish usullari talabalar bilim olish samaradorligini
60% gacha oshiradi. Shu sababli, ta’lim muassasalari bosma materiallardan ko‘ra,
videodarslar, virtual laboratoriyalar va interaktiv testlar kabi vositalarga ko‘proq
e’tibor qaratmoqda.
Biroq, an’anaviy darsliklarning yo‘qolib ketishi ta’lim tizimida bir qator
muammolarni ham yuzaga keltirishi mumkin. Avvalo, raqamli tafovut masalasi
dolzarb bo‘lib qolmoqda. ITU (Xalqaro Telekommunikatsiya Ittifoqi) 2023-yilgi
hisobotida aytilishicha, dunyo bo‘ylab 2,7 milliard kishi hali ham internetdan
foydalanish imkoniyatiga ega emas. Bu esa elektron ta’limga to‘liq o‘tish natijasida
ba’zi hududlarda ta’lim sifatining pasayishiga olib kelishi mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
37
Ikkinchi muammo – ko‘zning zo‘riqishi va salomatlik bilan bog‘liq
muammolar. WHO (Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti) tadqiqotlariga ko‘ra, so‘nggi 10
yil ichida ekran oldida uzoq vaqt ishlash natijasida yoshlar orasida ko‘z kasalliklari
35% ga oshgan. An’anaviy darsliklar esa bunday muammolarni oldini olishda muhim
rol o‘ynagan. Shuningdek, bosma darsliklar tarixiy va madaniy meros sifatida ham o‘z
qadrini saqlab qolmoqda. Masalan, Britaniya kutubxonasi va AQSh Milliy arxivi kabi
tashkilotlar hali ham ming yillik darsliklarni saqlash va tadqiq qilish bilan
shug‘ullanmoqda. Ushbu merosni yo‘qotish, uzoq muddatda insoniyat tarixini to‘liq
anglashga putur yetkazishi mumkin.
An’anaviy darsliklarning pasayishi tabiiy jarayon bo‘lib, texnologik, iqtisodiy
va ekologik omillar bilan bog‘liq. Raqamli ta’lim vositalari yanada qulay va samarali
bo‘lishiga qaramay, bu o‘zgarishning ijobiy va salbiy tomonlari borligi shubhasiz.
Kelajakda optimal yechim sifatida raqamli va bosma darsliklarning uyg‘unlashuvi
ta’lim tizimining barqaror rivojlanishiga yordam berishi mumkin.
Xulosa.
Maqolada o‘quvchilarning maktab darsliklariga ehtiyoji kamayib
borishining asosiy sabablari va oqibatlari tahlil qilindi. Onlayn ta’lim, repetitor kurslari
va elektron darsliklar bugungi ta’lim jarayonida muhim rol o‘ynamoqda. Biroq,
an’anaviy darsliklarning ahamiyatini unutmaslik lozim. O‘quvchilar darsliklardan
ham, zamonaviy texnologiyalardan ham unumli foydalanishlari kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev nutqlari.
2.
Ta’lim to‘g‘risidagi O‘zbekiston Respublikasi qonuni.
3.
Khan Academy: www.khanacademy.org
4.
6. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi ma’lumotlari.
5.
7. UNESCO ta’lim rivojlanish dasturlari.
6.
8. O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi.
7.
9. Elektron ta’lim tizimining imkoniyatlari (ilmiy maqola).
8.
10. O‘zbekiston ta’lim tizimining raqamli transformatsiyasi (maqola).
9.
11. Onlayn ta’limning afzalliklari va kamchiliklari (maqola).
10.
12. Ta’lim va innovatsiya konferensiyalari materiallari.
