MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
173
FLAVONOIDLAR VA ULARNING INSON HAYOTIDAGI
AHAMIYATI
Muhammadiyeva Sabrina Normurod qizi
QDTU universiteti OOT fakulteti 1- kurs talabasi
E-mail:muhammadiyevasabrina043@gmail.com
Anotatsiya: Ushbu maqolada flavonoidlarning umumiy kimyoviy tuzilishi,
biologik xususiyatlari, tabiiy manbalari va inson salomatligiga foydali ta’siri tahlil
qilingan. Flavonoidlar polifenollar sinfiga mansub bo‘lib, ularning molekulyar asosini
flavan skeleti tashkil etadi. Maqolada flavonoidlarning asosiy guruhlari – flavonlar,
flavonollar, flavanollar, antosianinlar, flavanonlar va izoflavonlar – haqida misollar
bilan ma’lumotlar berilgan. Har bir guruhning asosiy namunalari, kimyoviy formulasi,
uchraydigan
manbalari
va
biologik
xususiyatlari
jadvalda
yoritilgan.
Flavonoidlarning antioksidant, yallig‘lanishga qarshi, karsinogenlarga qarshi, yurak-
qon tomir faoliyatiga ijobiy ta’siri hamda immun tizimni mustahkamlovchi funksiyalari
keng yoritilgan. Ularning manbalari sifatida olma, sitrus mevalari, yashil choy, kakao
va dukkaklilar keltirilgan. Maqola flavonoidlar asosidagi tabiiy parhezning
ahamiyatini ko‘rsatib, sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda ularning o‘rni
muhimligini asoslaydi.
Kalit so‘zlar: Flavonoid, antioksidant, biologik faol modda, o‘simlik
metabolitlari, yurak-qon tomir tizimi, saraton, yallig‘lanish.
Kirish.
Flavonoidlar – bu polifenollar sinfiga kiruvchi o‘simliklarda
uchraydigan tabiiy birikmalar bo‘lib, ularning kimyoviy tuzilmasi fenolik skeletga
asoslangan.[1]. Flavonoidlar ko‘plab o‘simlik mahsulotlarida – mevalar, sabzavotlar,
choy, kakao va vino kabi oziq-ovqatlarda mavjud. Ular nafaqat o‘simliklar uchun
muhim himoya funksiyalarini bajaradi, balki inson organizmida ham muhim
biofaollikka ega.[2]. Tadqiqotlar flavonoidlarning antioksidant, antikarsinogen,
yallig‘lanishga qarshi va immun tizimini kuchaytiruvchi xususiyatlarga ega ekanligini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
174
ko‘rsatmoqda.Tabiatda mavjud bo‘lgan ko‘plab foydali birikmalar orasida
flavonoidlar alohida o‘rin tutadi. Ular o‘simliklarning ikkilamchi metabolitlari
hisoblanadi va asosan ularni himoya qilish, pigmentatsiyasini belgilash hamda turli
tashqi omillarga nisbatan chidamliligini oshirish uchun xizmat qiladi.[3]. Inson
organizmi flavonoidlarni oziq-ovqat mahsulotlari, ayniqsa meva, sabzavot, choy va
dorivor o‘simliklar orqali qabul qiladi. Ilmiy tadqiqotlar flavonoidlarning antioksidant
xususiyatlari, yallig‘lanishga qarshi va saratonga qarshi ta’sirini aniqlagan.[4]
Flavonoidlar – polifenol birikmalari bo‘lib, ular o‘simliklarning ikkilamchi
metabolitlariga kiradi. Ularning umumiy molekulyar formulasi
C₁₅H₁₀O₂
bo‘lib, flavan
skeleti asosida shakllangan. Flavonoidlar o‘simlik bargi, guli, mevalari, urug‘i va hatto
po‘stlog‘ida ham uchraydi. Ushbu moddalar o‘ziga xos biologik faollik kasb etgan
bo‘lib, asosan
antioksidant, yallig‘lanishga qarshi
, va
karsinogenlarga qarshi
xususiyatlari bilan ajralib turadi.
Kimyoviy tuzilishi va tabiiy manbalariga ko‘ra flavonoidlar bir nechta asosiy
guruhlarga ajratiladi:
Flavonoid
turi
Nomi
Molekulyar
formulasi
Manbasi
Asosiy xususiyati
Flavanlar
Kversetin
C15H10O7
Barglar, gulli
o‘simliklar,
mevalar
Kuchli antioksidant,
yallig‘lanishga qarshi
Flavonollar
Apigenin
C15H10O5
Sarimsoq,
shuvoq,
selderey
Erkin
radikallarni
bog‘laydi,
saraton
hujayralariga qarshi
Flavanollar
Epikatexin C15H14O6
Yashil choy,
kakao, qahva
Yurak
salomatligi,
xolesterolni
pasaytiradi
Antosianinlar Malvidin
C15H11O7
Qizil, ko‘k va
binafsha
mevalar
Rang
beruvchi
pigment,
kuchli
antioksidant
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
175
Flavonoid
turi
Nomi
Molekulyar
formulasi
Manbasi
Asosiy xususiyati
Flavanonlar
Naringenin C15H12O5
Sitrus
mevalar
(greypfrut,
apelsin)
Antioksidant,
qarishga
qarshi,
jigarni himoya qiladi
Izoflavonlar
Genistein
C15H10O5
Soya,
dukkaklilar
Estrogenik
ta’sir,
suyak
to‘qimalarini
mustahkamlovchi
Antosianinlar Cyanidin
C15H11O6+
Gilos,
qora
smorodina,
rezavorlar
Kapillyarlarni
mustahkamlaydi, teri
qarishiga qarshi
Flavonoidlar tarkibiga kiruvchi ushbu guruhlarning har biri o‘ziga xos biologik
ta’sir ko‘rsatadi va ularning asosiy oziq-ovqat manbalari turlicha bo‘lishi mumkin.
Flavonoidlar o‘zining turli biologik faolligi, kimyoviy tuzilma xilma-xilligi va
ko‘plab o‘simlik manbalarida uchrashi bilan e’tiborga loyiq bo‘lgan tabiiy birikmalar
sinfiga kiradi. Ular asosan o‘simliklarning bargi, po‘stlog‘i, mevasi, guli va urug‘larida
uchraydi. Flavonoidlarning tabiiy manbalari keng ko‘lamni qamrab oladi va inson
parhezining muhim qismini tashkil qiladi.
Ular mevalarda, ayniqsa olma, uzum, sitrus mevalar, gilos va turli rezavorlarda
ko‘p uchraydi. Ushbu mevalar nafaqat mazali, balki salomatlik uchun foydali
flavonoidlar bilan boyitilgan bo‘lib, ularning iste’moli organizmda oksidlovchi stressni
kamaytirishga xizmat qiladi. Sabzavotlar orasida flavonoidlarga eng boy manbalar bu
piyoz, brokkoli, selderey va turli ko‘katlardir. Ayniqsa qizil piyoz tarkibida kversetin
nomli flavonoid mavjud bo‘lib, u kuchli antioksidant xususiyatlarga ega.
Ichimliklar orasida esa yashil va qora choy eng yaxshi manba hisoblanadi. Ular
tarkibidagi katexin va epikatexin kabi flavanollar yurak salomatligini qo‘llab-
quvvatlaydi, qon aylanishini yaxshilaydi hamda metabolik sindrom xavfini
kamaytiradi. Qahva va meva sharbatlari ham flavonoidlar tarkibidan muhim o‘rin
egallaydi. Shuningdek, kakao va undan tayyorlangan qora shokolad ham yurak-qon
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
176
tomir faoliyatini qo‘llab-quvvatlovchi flavonoidlarning yetakchi manbalaridan biridir.
Soya mahsulotlari va boshqa dukkaklilar izoflavonlar manbai bo‘lib, ularning
tarkibidagi genistein va daidzein moddalari gormonlar bilan bog‘liq kasalliklar oldini
olishga yordam beradi.
Flavonoidlar organizmga ko‘plab foydali ta’sirlarni ko‘rsatadi. Ularning eng
muhim xususiyatlaridan biri – antioksidant ta’siridir. Bu modda organizmda yuzaga
keladigan erkin radikallarni neytrallab, hujayra tuzilmasini, ayniqsa DNK va hujayra
membranasini oksidlovchi shikastlanishdan himoya qiladi. Shu tarzda, flavonoidlar
qarish jarayonini sekinlashtiradi, surunkali kasalliklar xavfini kamaytiradi.
Bundan tashqari, flavonoidlar yallig‘lanishga qarshi kuchli ta’sirga ega. Ular
yallig‘lanish jarayoniga sabab bo‘luvchi fermentlar – masalan, siklooksigenaza-2
(COX-2) faoliyatini to‘xtatadi va shu orqali organizmdagi yallig‘lanish reaksiyasini
pasaytiradi. Ayniqsa revmatoid artrit, allergik reaksiyalar va surunkali yallig‘lanishli
holatlarda flavonoidlar foydali bo‘lishi mumkin.
Yana bir muhim foydasi – karsinogenlarga qarshi himoyadir. Flavonoidlar
hujayra bo‘linishini tartibga solib, saraton hujayralarining nazoratsiz ko‘payishini
to‘xtatishga yordam beradi. Ular hujayra apoptozini faollashtirib, DNK mutatsiyalarini
kamaytiradi va shunday qilib, saraton kasalliklarining oldini olishda muhim vosita
hisoblanadi.
Yurak-qon tomir salomatligi borasida flavonoidlarning roli nihoyatda katta.
Ular qon bosimini me’yorda ushlashga, qon tomirlarning elastikligini saqlashga,
xolesterol miqdorini tartibga solishga va tromboz xavfini kamaytirishga xizmat qiladi.
Yashil choydagi flavonoidlar esa yurak ishemik kasalliklari rivojlanish xavfini
pasaytiradi.
Shuningdek, flavonoidlar immunitet tizimini kuchaytirishga ham xizmat qiladi.
Ular immun hujayralar faoliyatini faollashtirib, organizmning bakteriyalar, viruslar va
boshqa patogen mikroorganizmlarga qarshi kurashish qobiliyatini oshiradi. Shu sababli
flavonoidlarga boy ovqatlar grippi, shamollash, virusli kasalliklar mavsumida ayniqsa
muhim ahamiyatga ega bo‘ladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
177
Umuman olganda, flavonoidlar inson salomatligini saqlash va surunkali
kasalliklarning oldini olishda muhim biologik faol modda sifatida tan olinmoqda.
Ularni kundalik parhezga kiritish – sog‘lom turmush tarzining ajralmas qismidir.
Yuqoridagi ma’lumotlardan ko‘rinadiki, flavonoidlar inson organizmiga juda
ko‘p foydali ta’sirlar ko‘rsatadi. Ularning tabiiy antioksidant xususiyatlari
kasalliklarning oldini olishda va organizmning himoya tizimini mustahkamlashda katta
rol o‘ynaydi. Shu bilan birga, flavonoidlar dorivor preparatlar va parhez qo‘shimchalari
ishlab chiqarishda keng qo‘llanilmoqda. Ular yordamida yurak-qon tomir kasalliklari,
saraton, diabet va boshqa ko‘plab kasalliklarning xavfini kamaytirish mumkinligi ilmiy
jihatdan isbotlangan.
Xulosa.
Flavonoidlar o‘simliklarda keng tarqalgan biologik faol birikmalar
bo‘lib, inson salomatligi uchun muhim foydali xususiyatlarga ega. Ularning
antioksidant, yallig‘lanishga qarshi, saratonga qarshi, yurak-qon tomir faoliyatini
qo‘llab-quvvatlovchi va immun tizimini mustahkamlovchi ta’sirlari ilmiy jihatdan
asoslangan. Flavonoidlar tarkibiga kiruvchi turli guruhlar – flavonlar, flavonollar,
flavanollar, antosianinlar, flavanonlar va izoflavonlar o‘ziga xos kimyoviy tuzilma va
biologik faollikka ega bo‘lib, har xil oziq-ovqat mahsulotlarida uchraydi. Ularning
asosiy manbalari meva-sabzavotlar, choy, soya, kakao va dukkaklilar hisoblanadi. Shu
bois flavonoidlarga boy oziq-ovqat mahsulotlarini muntazam iste’mol qilish sog‘lom
turmush tarzini shakllantirishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Harborne J.B. “The Flavonoids: Advances in Research Since 1980”, Chapman
& Hall, 1994.
2.
Middleton E., Kandaswami C., Theoharides T.C. “The effects of plant
flavonoids on mammalian cells: Implications for inflammation, heart disease, and
cancer”,
Pharmacological Reviews
, 2000.
3.
Pietta P. “Flavonoids as antioxidants”,
Journal of Natural Products
, 2000.
4.
Uzbek Biological Journal, 2022-yil, №1.
5.
O‘zbekiston Respublikasi FA Biologiya instituti materiallari, 2021–2023 yillar.
