MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
319
TIJORAT BANKLARI AKTIV VA PASSIVLARINI BOSHQARISH
USULLARINI TAKOMILLASHTIRISH
Solihjonov Akbarmirzo
Andijon davlat texnika instituti
Muhandislik iqtisodiyoti va boshqaruv
fakulteti “Bank ishi va audit” yo’nalishi
4-kurs K-115-21 guruh talabasi
Ilmiy rahbar:A.A.Qosimov
Annotatsiya: Mazkur maqolada tijorat banklari faoliyatida aktiv va
passivlarni boshqarishning zamonaviy yondashuvlari tahlil qilinadi. Bank resurslarini
samarali taqsimlash, likvidlikni ta'minlash, daromadlilikni oshirish va risklarni
minimallashtirish bo‘yicha strategiyalar muhokama etiladi. Maqolada tijorat
banklarining aktiv-passiv boshqaruv tizimini takomillashtirishda foydalanilayotgan
usullar, xususan, aktiv-passiv muvozanatini saqlash, aktivlarni diversifikatsiya qilish,
passivlar strukturasi barqarorligini ta'minlash bo‘yicha metodik yondashuvlar ko‘rib
chiqiladi. Shuningdek, O‘zbekiston tijorat banklarining amaliy tajribalari asosida
mavjud muammolar va takomillashtirish yo‘nalishlari aniqlanadi. Tadqiqot natijalari
asosida aktiv va passivlarni boshqarishning samarali mexanizmlari ishlab chiqiladi va
ularni amaliyotga joriy qilish bo‘yicha takliflar beriladi.
Kalit so’zlar: tijorat banki, aktivlar, passivlar, likvidlik, risk, boshqaruv,
daromadlilik, diversifikatsiya, balans, moliyaviy barqarorlik, bank tizimi.
Аннотация: В данной статье анализируются современные подходы к
управлению активами и пассивами в деятельности коммерческих банков.
Обсуждаются стратегии эффективного распределения банковских ресурсов,
обеспечения ликвидности, повышения доходности и минимизации рисков. В
статье рассматриваются методы совершенствования системы управления
активами и пассивами коммерческих банков, в частности, сохранение баланса
активов и пассивов, диверсификация активов и обеспечение устойчивости
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
320
структуры пассивов. Также на основе практического опыта коммерческих
банков Узбекистана выявляются существующие проблемы и направления
совершенствования. По результатам исследования разрабатываются
эффективные механизмы управления активами и пассивами и предлагаются
рекомендации по их внедрению в практику.
Ключевые слова: коммерческий банк, активы, пассивы, ликвидность,
риск, управление, доходность, диверсификация, баланс, финансовая
устойчивость, банковская система.
Abstract: This article analyzes modern approaches to managing assets and
liabilities in the activities of commercial banks. It discusses strategies for the effective
allocation of banking resources, ensuring liquidity, increasing profitability, and
minimizing risks. The paper examines methods for improving the asset-liability
management system of commercial banks, particularly maintaining asset-liability
balance, asset diversification, and ensuring the stability of the liability structure. In
addition, based on the practical experience of commercial banks in Uzbekistan, current
problems and directions for improvement are identified. Based on the research results,
effective mechanisms for asset and liability management are developed, and proposals
are made for their implementation in practice.
Keywords: commercial bank, assets, liabilities, liquidity, risk, management,
profitability, diversification, balance, financial stability, banking system.
KIRISH
Bugungi kunda bank tizimi milliy iqtisodiyotning ajralmas bo‘lagi sifatida o‘z
faoliyatini doimiy ravishda takomillashtirib borishni talab etadi. Ayniqsa, tijorat
banklari uchun aktiv va passivlarni samarali boshqarish masalasi ustuvor ahamiyat
kasb etmoqda. Bu jarayon bankning moliyaviy barqarorligini, raqobatbardoshligini,
shuningdek, mijozlarga ko‘rsatilayotgan xizmatlar sifatini belgilab beradi. Aktivlar va
passivlar o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlash, ularni harakatchan, likvid va xavfsiz
shaklda boshqarish, foyda keltiruvchi yo‘nalishlarga yo‘naltirish hozirgi zamon bank
tizimining asosiy muammolaridan biridir. Mazkur maqolada tijorat banklarining aktiv-
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
321
passiv boshqaruvi tizimini chuqur tahlil qilish orqali mavjud muammolar aniqlanadi
va ularni hal etish bo‘yicha takliflar ishlab chiqiladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR
Tijorat banklari faoliyatini chuqur o‘rganishda P. T. Nosirov (2022), Sh.
Qodirov (2023), R. Jo‘raev (2021) kabi iqtisodiy soha olimlarining ilmiy ishlari asos
bo‘lib xizmat qilmoqda. Ularning tadqiqotlarida aktiv va passivlarni muvozanatli
boshqarish, likvidlik darajasi va kapital yetarliligini ta'minlash bo‘yicha ko‘plab
tavsiyalar ilgari surilgan. Shuningdek, xalqaro tajribalardan – Basel III standartlari,
risklarni boshqarishning zamonaviy modellari (VaR, GAP tahlil) asosida ham fikr
yuritiladi. Ushbu maqolada statistik tahlil, solishtirma tahlil va empirik yondashuv
metodlaridan foydalaniladi.
NATIJALAR
O‘zbekistondagi tijorat banklarining faoliyati tahlili shuni ko‘rsatdiki, banklar
faoliyatida aktivlar ko‘proq kredit portfeli, investitsiyalar va boshqa moliyaviy
vositalardan tashkil topgan. Passivlar esa asosan mijoz depozitlari, banklararo qarzlar
va kapitaldan iborat. Analiz natijalariga ko‘ra, ko‘pchilik banklarda aktivlar va
passivlar o‘rtasidagi muvozanat to‘liq saqlanmagan, bu esa bank likvidligi va
rentabelligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu bilan birga, passivlar tarkibida qisqa
muddatli majburiyatlarning yuqori ulushi, aktivlar esa uzoq muddatli kreditlar
ko‘rinishida bo‘layotgani risk darajasini oshirmoqda. O‘rganilgan banklar misolida
aniqlanishicha, strategik rejalashtirish, risklarni diversifikatsiya qilish va aktiv-
passivlarni o‘zaro muvofiqlashtirish orqali natijadorlikka erishish mumkin. Bu
yo‘nalishlarda zamonaviy bank menejmenti, monitoring tizimlari va IT texnologiyalar
yordamida boshqaruv samaradorligini oshirishga erishish mumkin.
MUHOKAMA
Aktiv va passivlarni boshqarish – bu nafaqat bank ichki siyosatining muhim
tarkibiy qismi, balki tashqi moliyaviy muhitga moslashishning asosiy vositasidir.
Aktiv-passiv boshqaruvdagi asosiy muammo – bu vaqti va hajmi jihatidan
nomutanosiblikdir. Bunda passivlar qisqa muddatli bo‘lib, aktivlar uzoq muddatli
bo‘lishi likvidlik muammolarini keltirib chiqaradi. Shuningdek, daromadlilik va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
322
xavfsizlik o‘rtasidagi muvozanatni topish banklar uchun katta masala bo‘lib qolmoqda.
Bugungi kunda banklar bu muammoni yechishda risklarni baholash usullaridan, GAP
tahlil, Duration Analysis, SWOT tahlil va boshqalardan foydalanmoqda.
O‘zbekistonda faoliyat yuritayotgan banklar, jumladan Ipoteka bank, Xalq banki,
Orient Finans bank tajribasidan kelib chiqilsa, passivlarni diversifikatsiya qilish (yirik
depozitlar ulushini kamaytirish), aktivlarni esa kredit portfeli bilan bir qatorda likvid
aktivlar bilan to‘ldirish zarurligi ayon bo‘ladi. Muhokamaga asoslangan holda, aktiv
va passivlarni moslashtirish, ularni muvozanatli boshqarish orqali moliyaviy xavflarni
kamaytirish, barqaror foyda olish imkoniyati sezilarli darajada ortadi. Shu sababli,
tijorat banklari uchun aktiv-passiv boshqaruv strategiyasi asosiy rivojlanish
omillaridan biri bo‘lib qolmoqda.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, tijorat banklarining muvaffaqiyatli faoliyati bevosita
aktiv va passivlar strukturasi, ularning o‘zaro muvofiqligi va samarali boshqaruviga
bog‘liq. Yuqoridagi tahlillar shuni ko‘rsatdiki, banklarning barqaror rivojlanishida
likvidlikni saqlash, risklarni minimallashtirish, daromadlilikni oshirish asosiy
omillardir. Ushbu omillarga erishish uchun aktiv va passivlarni takomillashtirilgan
usullar asosida boshqarish lozim: passivlarni uzoq muddatli manbalar hisobiga
shakllantirish, aktivlarni esa yuqori daromadli va tezkor realizatsiya qilinadigan
vositalarga yo‘naltirish muhimdir. Shu bilan birga, banklar uchun muhim bo‘lgan
texnologik yechimlar, monitoring tizimlari va raqamli platformalar boshqaruvda katta
rol o‘ynaydi. Tijorat banklari strategik yondashuv asosida faoliyat olib boradigan
bo‘lsa, ularning moliyaviy holati barqaror bo‘ladi va mijozlarga ko‘rsatiladigan xizmat
sifati oshadi.
ADABIYOTLAR RO’YHATI
1.
Nosirov P.T. "Bank ishi va moliyaviy menejment", Toshkent, 2022.
2.
Qodirov Sh.R. "O‘zbekiston bank tizimida islohotlar samarasi", Toshkent, 2023.
3.
Jo‘raev R.B. "Tijorat banklari faoliyatini takomillashtirish yo‘llari", Samarqand,
2021.
4.
Basel III: International Regulatory Framework for Banks, BIS, 2020.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
323
5.
Karimov A.A. "Moliyaviy menejment asoslari", Toshkent, 2022.
6.
Moliya vazirligi statistik hisobotlari, 2023.
7.
O‘zbekiston Markaziy banki byulleteni, 2024.
