MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
314
O’ZBEKISTON TIJORAT BANKLARIDA AKTIV VA PASSIVLARNI
BOSHQARISH AMALIYOTI
Solihjonov Akbarmirzo
Andijon davlat texnika instituti
Muhandislik iqtisodiyoti va boshqaruv
fakulteti “Bank ishi va audit” yo’nalishi
4-kurs K-115-21 guruh talabasi
Ilmiy rahbar:A.A.Qosimov
Annotatsiya: Ushbu maqolada O‘zbekiston tijorat banklari faoliyatida aktiv
va passivlarni boshqarishning amaliy jihatlari o‘rganiladi. Bank resurslarini optimal
taqsimlash, likvidlikni ta’minlash, risklarni kamaytirish va daromadlilikni oshirishga
qaratilgan boshqaruv strategiyalari tahlil qilinadi. O‘zbekiston bank tizimidagi real
holat, xususan, Ipoteka bank, Asaka bank, Agrobank kabi yirik tijorat banklarining
moliyaviy hisobotlari asosida faoliyat ko‘rsatkichlari tahlil qilinadi. Aktiv va passivlar
tarkibi, ularning muvozanati, struktura barqarorligi hamda rentabellik ko‘rsatkichlari
amaliy misollar asosida baholanadi. Bundan tashqari, zamonaviy bank boshqaruvida
foydalanilayotgan usullar, xususan, GAP tahlil, duration metodi, aktiv-passivni o‘zaro
bog‘lash strategiyasi ham yoritiladi. Maqola yakunida mavjud muammolar va ularni
bartaraf etish bo‘yicha amaliy takliflar ilgari suriladi.
Kalit so’zlar: tijorat banki, aktivlar, passivlar, boshqaruv amaliyoti, likvidlik,
risk, daromadlilik, balans, tahlil, moliyaviy strategiya, bank resurslari.
Аннотация: В статье рассматриваются практические аспекты
управления активами и пассивами в коммерческих банках Узбекистана.
Анализируются стратегии эффективного распределения ресурсов, обеспечения
ликвидности, снижения рисков и увеличения доходности. На основе данных
таких банков, как Ипотека банк, Асака банк и Агробанк, проведён анализ
структуры активов и пассивов, их баланса и устойчивости. Также освещаются
современные методы управления, включая анализ GAP, метод дюрации и
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
315
стратегии согласования активов и пассивов. В заключение предложены
практические рекомендации по устранению выявленных проблем.
Ключевые слова: коммерческий банк, активы, пассивы, банковская
практика, ликвидность, риск, доходность, баланс, анализ, финансовая
стратегия, банковские ресурсы.
Abstract: This article examines the practical aspects of asset and liability
management in commercial banks of Uzbekistan. Strategies for effective resource
allocation, liquidity provision, risk reduction, and profitability enhancement are
analyzed. Based on data from Ipoteka Bank, Asaka Bank, and Agrobank, the structure
and balance of assets and liabilities are assessed. The article also discusses modern
management methods, including GAP analysis, duration method, and asset-liability
matching strategies. Practical recommendations are proposed to address the identified
issues.
Keywords: commercial bank, assets, liabilities, banking practice, liquidity,
risk, profitability, balance, analysis, financial strategy, bank resources.
KIRISH
Tijorat banklari O‘zbekiston moliya tizimining eng faol va muhim
ishtirokchilaridan biri hisoblanadi. Banklarning asosiy vazifasi mijozlardan jalb
qilingan mablag‘larni samarali joylashtirish, ya’ni aktivlarga aylantirish orqali foyda
olish va likvidlikni ta’minlashdan iborat. Buning uchun banklar o‘z balansida mavjud
bo‘lgan aktiv va passivlar tarkibini doimiy ravishda tahlil etib borishlari, ularning
o‘zaro muvozanatini saqlashga intilishlari zarur. Amaliyotda esa, ko‘pincha qisqa
muddatli passivlar asosida uzoq muddatli kreditlar ajratilishi, risklarni oshiradi va bu
holat bank likvidligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. O‘zbekiston tijorat banklarida aktiv va
passivlarni boshqarishda ayrim zamonaviy yondashuvlar qo‘llanilayotgan bo‘lsa-da,
hali bu borada to‘liq tizimli yondashuv shakllanmagan. Ushbu maqolada banklar
faoliyatiga doir amaliy holatlar asosida ushbu boshqaruvning kuchli va zaif tomonlari
o‘rganiladi hamda takliflar beriladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
316
Mazkur tadqiqotda O‘zbekistonning yetakchi bankshunoslari – Sh.R. Qodirov
(2023), P.T. Nosirov (2022), I.Yu. Yo‘ldoshev (2021)larning ilmiy ishlari asos qilib
olindi. Ularda bank resurslarini boshqarish, likvidlikni ta’minlash va risklarni
minimallashtirish bo‘yicha takliflar keltirilgan. Xususan, Nosirovning "Bank
menejmenti" kitobida aktiv va passivlarni diversifikatsiya qilish masalasi chuqur
yoritilgan. Bundan tashqari, maqolada O‘zbekiston Markaziy banki va tijorat
banklarining rasmiy hisobotlari asosida amaliy tahlil ishlari olib borildi. Metod sifatida
solishtirma tahlil, statistik tahlil, GAP (Asset-Liability Gap Analysis) va duration tahlil
kabi zamonaviy moliyaviy usullardan foydalanildi.
NATIJALAR
Tahlil natijalariga ko‘ra, O‘zbekistondagi yirik tijorat banklarida
passivlarning asosiy qismini mijozlar depozitlari tashkil qiladi. Ular asosan qisqa
muddatli bo‘lib, bu holat aktivlar, ayniqsa uzoq muddatli kreditlar bilan
muvofiqlashtirishda muammolar tug‘diradi. Misol uchun, Ipoteka banki balansida
2024-yilda passivlarning 72 foizi bir yildan kam muddatli majburiyatlardan iborat
bo‘lgan, aktivlarning esa 58 foizi ko‘chmas mulk garovi evaziga berilgan uzoq
muddatli kreditlardan tashkil topgan. Bu esa aktiv-passiv nomutanosibligini yuzaga
keltiradi. Asaka banki va Agrobankda ham shunga o‘xshash holat kuzatiladi. Shu
sababli, banklar uchun aktivlarni diversifikatsiya qilish, passivlarni esa uzoq muddatli
manbalar bilan boyitish muhim vazifa bo‘lib qolmoqda. GAP tahlil natijalariga ko‘ra,
ayrim banklarda 30 kunlik likvidlik darajasi talab darajasidan past bo‘lgan. Bu esa
shoshilinch resurslarni jalb qilish ehtiyojini keltirib chiqargan.
MUHOKAMA
O‘zbekiston banklarining amaliy faoliyatida aktiv va passivlarni boshqarish
o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Eng muhim muammo – bu aktiv va passivlar o‘rtasidagi
muddatli nomutanosiblikdir. Passivlar qisqa muddatli, aktivlar esa uzoq muddatli
bo‘lib qolmoqda. Bu esa bankning likvidligiga va kreditlarni qaytarilish xavfiga ta’sir
qiladi. Shu sababli, banklar uchun GAP tahlil, duration tahlil kabi zamonaviy usullar
yordamida resurslar strukturasini tahlil qilish dolzarbdir. Bundan tashqari, passivlarni
shakllantirishda institutsional investorlar, yirik korxona mablag‘lari kabi uzoq
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
317
muddatli va barqaror manbalarga ustuvorlik berilishi kerak. Aktivlar esa nafaqat
kreditlar, balki likvid aktivlar – obligatsiyalar, qisqa muddatli depozitlar bilan
to‘ldirilishi kerak. Bank boshqaruvchilari uchun eng asosiy vazifa – bu barqaror
rentabellik va xavfsizlik o‘rtasidagi optimal muvozanatni topishdir. Shu jihatdan
Asaka bankda kiritilgan IT-monitoring tizimi, risklarni avtomatik tahlil qilish
platformalari ijobiy natija bermoqda. Boshqa banklar uchun ham bu tajriba
ahamiyatlidir. Shu asosda, aktiv-passiv boshqaruvini avtomatlashtirish, muntazam
GAP tahlilini yuritish va strategik planlashtirish orqali tijorat banklarining moliyaviy
holati mustahkamlanadi.
XULOSA
O‘zbekiston tijorat banklari uchun aktiv va passivlarni boshqarish amaliyoti
bank barqarorligini ta’minlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Tahlillar shuni
ko‘rsatdiki, banklar o‘z balansidagi resurslarni har doim muvozanatli taqsimlamas
ekan, ularning likvidlik darajasi pasayib, risklar ortadi. Shu sababli, bank boshqaruvi
doirasida zamonaviy tahliliy vositalar – GAP, duration tahlil, stress-testlar joriy
qilinishi zarur. Uzoq muddatli passivlar salmog‘ini oshirish, aktivlarni esa
diversifikatsiyalash – asosiy ustuvor yo‘nalishlar bo‘lishi kerak. Shuningdek, IT
yechimlar, monitoring tizimlari va risklarni baholash algoritmlaridan keng foydalanish
orqali banklar resurslarini real vaqtda boshqarish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Mazkur
maqolada keltirilgan tahlillar va takliflar banklar uchun foydali yo‘riqnoma bo‘lib
xizmat qilishi mumkin. Bunday yondashuvlar bank moliyaviy barqarorligini oshirish,
mijozlar ishonchini mustahkamlash va umumiy iqtisodiy tizimga ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi.
ADABIYOTLAR RO’YHATI
1.
Qodirov Sh.R. "Tijorat banklari faoliyatini takomillashtirish", Toshkent, 2023.
2.
Nosirov P.T. "Bank menejmenti asoslari", Toshkent, 2022.
3.
Yo‘ldoshev I.Yu. "Moliyaviy boshqaruv", Samarqand, 2021.
4.
O‘zbekiston Markaziy banki statistik byulleteni, 2024.
5.
Ipoteka bank yillik hisobotlari, 2023.
6.
Asaka bank rasmiy hisobotlari, 2023.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
318
7.
Basel Committee on Banking Supervision: Liquidity Principles, 2022.
