MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
273
AGIOMATNLAR TARJIMASIGA AKSIOLOGIK YONDASHUVNING
IFODALANISHI
O’zDJTU Roman-german filologiyasi fakulteti
Fransuz tili nazariy fanlar kafedrasi stajyor-o’qituvchisi
Egamberanova Dilafruz Baxtiyorovna
Annotatsiya: Oxirgi yillarda barcha sohalarda olib borilgan ilmiy
tadqiqotlarda aksiologik yondashuv asosiy ilmiy nazariya sifatida yetakchilik
qilmoqda. Mazkur yondashuv nafaqat, falsafa yoki qadriyatshunoslik yo‘nalishidagi
tadqiqotlar, balki fizika, kimyo, matematika, informatika, tarix, dinshunoslik,
lingvomadaniyatshunoslik, adabiyotshunoslik, san’atshunoslik va tarjimashunoslikda
ham muhim nazariya sifatida maydonga chiqdi. Mazkur paragrafda agiografik
terminlarning tarjimasida aksiologik yondashuvning zarurati va ahamiyatiga doir
masalalarga to‘xtalishdan oldin, uning leksikografik ta’rifi hamda mazmun-mohiyatini
aniqlashtirib olishni joiz topdik.
Kalit so’zlar: aksikologiya, agiografik termin, ilmiylik, fenomen, e’tiqod,
qadriyat, aksiologik dominant, tadqiqot, ksenolaliya
Аннотация: В последние годы аксиологический подход становится
ведущей научной теорией во всех областях научных исследований. Этот подход
выступает как важная теория не только в философии и аксиологии, но и в
таких дисциплинах, как физика, химия, математика, информатика, история,
религиоведение, лингвокультурология, литературоведение, искусствоведение и
переводоведение. В данном параграфе, прежде чем перейти к вопросам
необходимости и значимости аксиологического подхода при переводе
агиографических терминов, мы сочли целесообразным уточнить его
лексикографическое определение и сущность.
Ключевые слова: аксиология, агиографический термин, научность,
феномен, вера, ценность, аксиологическая доминанта, исследование, ксенолалия
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
274
Annotation: In recent years, the axiological approach has emerged as a
leading scientific theory in research across all fields. This approach has become a
significant theory not only in philosophy and axiology but also in disciplines such as
physics, chemistry, mathematics, computer science, history, religious studies,
linguoculturology, literary studies, art studies, and translation studies. In this
paragraph, before addressing the necessity and significance of the axiological
approach in translating hagiographic terms, we found it appropriate to clarify its
lexicographic definition and essential meaning.
Keywords: axiology, hagiographic term, scientific nature, phenomenon, belief,
value, axiological dominant, research, xenolalia
Kirish qism:
AKSIOLOGIYA (yun. Axia - qimmat, qadr va logos-ta’limot)-
qadriyatlar to‘g‘risidagi fan degan ma’noni anglatadi.
“Aksiologiya” ning ta’rifi, qo‘llanilishi va sohalararo kesishuv masalalari
zamonaviy lingvistika uchun ahamiyatli bo‘lgani holda, mazkur fenomenning
mazmun-mohiyatiga doir izlanishlarning ildizi antik davrga borib taqaladi. Faylasuflar
o‘z ishlarida mazkur fenomen va unga yondosh tushunchalar, aksiosfera, aksiokonsept,
aksiologik yondashuv, aksiologik dominant, antropologik paradigma kabi bir qator
masalalarni yoritganlar. XIX asrning 60 yillarida nemis faylasufi G. Lotse ilk bor
mazkur fenomenga baholash me’zoni sifatida yondashadi. E. Fon Gartmann tomonidan
falsafaning bir yo‘nalishi sifatida talqin qilingan “aksiologiya” terminini fransuz
faylasufi P. Lapi ilk bor ilmiy muomalaga kiritadi. XIX asrning oxiri XX asrning
boshlariga kelib mazkur yo‘nalishda turli xil tadqiqotlar maydonga keldi. XX asrning
oxirlariga kelib, ijtimoiy sohalar, aniqrog‘i sosiologiyada ham mazkur mavzu doirasida
ilmiy munozaralar avj oldi.
Asosiy qism:
Aksiologiya sosiologiyada qadriyatshunoslik ya’ni, qadriyat
bilan bog‘liq masalalar, jamiyatda inson xulq-atvorining o‘ziga xos xususiyatlarini
bevosita belgilaydigan mexanizm sifatida talqin qilindi. Lingvomadaniyatshunoslik
hamda sosiolingvistika yo‘nalishida ham madaniyat va qadriyat, aksiologik
komponentlar, aksiosfera, aksiologik konseptlar, aksiologik strategiya kabi bir qancha
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
275
masalalar atrofida tadqiqotlar olib borildi. Mazkur tadqiqotlar natijasida va zamonaviy
yondashuvlar asosida yirik fundamental ishlar yaratildi hamda bu tadqiqotlar turli xil
rakurslarda amalga oshirildi.
Agiografik tadqiqotlarni tarjimashunoslik nuqtai nazaridan o‘rganish mazkur
yo‘nalishga xos bo‘lgan so‘zlarning diniy matnlardan boshqa, ya’ni badiiy, siyosiy,
ijtimoiy hamda psixologik yo‘nalishdagi matnlarda ham uchrashi mumkinligini
namoyon etadi. Har qanday termin o‘z yo‘nalishidan tashqari maydonda
qo‘ llanilganda ma’lum bir semantik xususiyatlarini o‘zgartiradi. Mazkur
hodisa agiografiyaga oid terminlarni qayta ko‘rib chiqib, aynan qanday so‘zlar agio-
terminlarga tegishli bo‘la olishi masalasini oldimizga qo‘yadi. Xususan badiiy
matnlarda agiografik terminlarni aniqlash, ularning berilishi bilan bog‘liq
muammolarni ham o‘rganib chiqishni taqozo etadi. Tadqiqot jarayonida agiografik
matnlarni tahlil etish va ularning ma’nosini ochib berishda turli yondashuvlar
mavjudligi aniqlandi.
Jumladan, Bolonya universiteti tadqiqodchisi M.Marko buyuk insonlar
hayotiga bag ‘ishlab yozilgan asarlar va ularda berilgan noto‘g‘ri ma’lumotlarni
aniqlash jarayonida agiografik asarlarni tahlil etib o‘tgan. Uning fikricha, agiografik
matnlar ham asosan aniq bo‘lmagan manbalar asosida yoziluvchi badiiy asarlar turiga
kiradi. Badiiy biografiyaning ko‘p va xilma-xil shakllar taksonomiyasi o‘ziga xos
biografiya poetikasining tavsifi va uning adabiy masalalarini hamda adabiyot
1
dan
tashqari (tarixiy, sosiologik, falsafiy va hatto siyosiy) ta’sirlarni tahlil qiladi. Uning
epistemologik mazmunini voqelikning izohlovchi kategoriyasi sifatida baholash
mumkin. Insonning mavjudligini hikoya qilish usuli asrlar davomida madaniy sharoit
va yozuv uslublariga, ikkinchidan individuallikka berilgan e’tiborga qarab o‘zgarib
kelgan. Ushbu mezonlarning xilma-xilligi “Hayot”, “Afsona”, “Agiografiya”,
“Maqtov”, “Portret” nomlari ostida joylashgan matnli ob’yektlarni tashkil etadi va
biografik nutqning turli xil usullari bilan bog‘langan. Bu usullar quyidagi uchta turga
bo‘linadi: epidiktik, tarixiy va adabiy. Ushbu janrlarning barchasi qadimgi
parabiografiyaning belgisidir, ammo axloqiy asosda ifodalanishi nasroniy
1
Mongelli Marco. Narrer une vie, dire la vérité : la biofiction contemporaine. – Paris, 2019. – 450 p
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
276
adabiyotining martirologiyalari, afsonalari va agiografiyalari, O‘rta asrlarda taniqli
insonlar hayotining butun an’analarida ham aks etgan. Uyg‘onish davriga oid matn
tipologiyalarida shaxsning hayoti o‘z-o‘zidan kuchga ega emas, balki “parenetik
misol” o‘rnini egallaydi, boshqacha aytganda umumiy fazilatlarning kollektiv modeli
sifatida namoyon bo‘ladi. Estetik nuqtai nazardan an’anaviy biografik shakllarning
agiografiyasi va tarixiy shaxs hayotining qayta tiklanishi, hattoki, boshqa adabiy
shakllar (ayniqsa, teatr, kino, fotografiya, chizma, radio) dan foydalanishning
ahamiyatini ta’kidlash joizdir.
Faylasuf olim Alessandro Pozzo agiografik matnlardagi ilohiylashtirish
masalalariga falsafiy jihatdan yondashib, ulardagi moʻjizalarning ifodalanishini
“ksenolaliya” deb nomlaydi. Ksenolaliya so‘zi (ksenoglossia bilan sinonim) ikki
yunoncha so‘zdan iborat bo‘lib, ksenos, “begona” va laleo, “aralashtirib gapirish”,
degan ma’noni anglatadi. Bu tushuncha tilda hali to‘liq o‘rganilmagan moʻjizaviy
voqea-hodisalarni bildiradi. Insonlarni ijobiy ruhlantiruvchi agiografiya - bu o‘ziga xos
kompozisiya qoidalariga ega bo‘lgan adabiy janr. Ksenolaliya esa, moʻjizaviy ifoda
bo‘lib, tilda ilgari noma’lum bo‘lgan tushunchalarni ifodalaydi. Ushbu hodisa
2
olimlar
tomonidan ma’lum darajada tadqiq etilgan, biroq to‘liq o‘rganilmagan.
A.Pozzo mulohazalariga ko‘ra,ksenolaliyaning lingvistik xususiyatlari
o‘rganilmasligi agiomatnlarning ta’sir kuchini pasaytiradi.
3
A.L. Meril Bellini g‘arb agiografiyasi normalari va qonuniyatlari haqida yozar
ekan, mazkur manbalarda berilgan ko‘plab muloqot shakllarining gender
xususiyatlarni ham mavjudligini ta’kidlab, agiografik birliklar ko‘proq erkaklar
nutqiga xosligini ta’kidlaydi
4
. Shuningdek, mazkur tadqiqotda agiografiyaga tegishli
so‘zlarni tahlil qilishda etimologik tahlilga alohida ahamiyat berish kerakligi qayd
etilgan. Avliyolar hayoti va faoliyatidan so‘zlovchi asarlardagi ba’zi jumlalar
xalqlarning ijtimoiy hayot tarzi qonuniyatlariga aylanib borishi va shu jihatdan chuqur
tahlil etilishi yoritib o‘tilgan.
2
Mоngelli Marco. Narrer une vie, dire la vérité : la biofiction contemporaine. – Paris, 2019. – 450 p.
3
Alessandra Pozzo. Le pouvoir des mots au Moyen Âge. – Turnhout, 2014. – Р.16
4
Anne-Laure Méril-Bellini delle Stelle: Rezension von: Marie-Céline Isaïa / Thomas Granier: Normes et hagiographie
dans l'Occident latin (Ve - XVIe siècle). Lyon, 2010.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
277
Islom agiografiyasida muhim ahamiyat kasb etgan tariqat, shariat, haqiqat
hamda ma’rifat kabi tushunchalar borki, ular bugungi kunga kelib inson ma’naviy-
ruhiy kamolotining asosiy me’zonlari hisoblanadi. A.L. Meril Bellini ham aynan
shunday so‘zlar tadqiqiga jiddiy e’tibor qaratish lozimligini aytib o‘tadi. Diniy
matnlarda qo‘llaniladigan agiografik so‘zlar shu sohaga oid terminologik asosni
to‘ldirib boradi. Agiografik asarlar orqali kirib kelgan so‘zlar va diniy-tarixiy asarlarga
xos so‘zlar o‘rtasidagi farqli hamda o‘xshash jihatlarni aniqlash mazkur so‘zlarning
matndagi mohiyatini aniqlashtirishga xizmat qiladi. Biroq, har ikki turga xos bo‘lgan
so‘zlarni bir-biridan keskin farqlab bo‘lmaydi, har ikkisi ham xalqlarning e’tiqodini va
diniy qarashlarini ifodalaydi. Agiografik matnlarda foydalanilgan so‘zlarni
terminologiya qonuniyatlari asosida tadqiq etish turli matnlarda, xususan badiiy
matnlarda beriladigan mazkur so‘zlarning ilmiy asoslarini yoritish, sharhlash va
ularning adekvat tarjimasiga erishishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Agiografik
terminlarning lingvokognitiv va lingvokulturologik tahlili, ushbu tushunchalarning
xalq ongidagi tasavvurini aniqlashga yordam beradi. Bu esa o‘z navbatida agio-
terminlarning badiiy matndagi kontekstual ma’nosi hamda etimologiyasini qiyosiy
tahlil etishni taqozo etadi.
Florence Windmüller (Florans Vindmyuller) xorijiy tillarni o‘rgatishning
lingvokulturologik masalalarini pedagogika nuqtai nazaridan o‘rganish jarayonida “til
va madaniyat” mavzusi tarkibiga kiruvchi leksik birliklarni batafsil sanab o‘tadi
5
.
Tadqiqot davomida maqol, matal, ibora va shu kabi nutq birliklarini til o‘rganish
jarayonida birgalikda tahlil etib borish lozimligini uqtiradi hamda ularni agiografik
manbalar tarkibiga kiritadi. F.Vindmyullerning fikriga ko‘ra, til tarkibiga kiruvchi
hamda so‘zlovchining madaniyatini o‘zida ifodalovchi jumlalar xalqning e’tiqodlari
bilan bog‘liq, shuning uchun ham ularni agiografik manbalarga xos so‘zlar sifatida
talqin qilish mumkin. Olima fikr-mulohazalarini quyidagi misol orqali izohlaydi :
“Les allusions et les connotations s’inscrivent dans une trame infinie de
références culturelles partagées par les membres d’un même groupe culturel.
5
Florence Windmüller. «Apprendre une langue, c’est apprendre une culture.» Leurre ou réalité ?. :
resolving.de/urn:nbn:de:hebis:26-opus-116421
. 2015.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
278
L’assertion suivante, par exemple, « Et bien, si demain vendredi nous sommes le 1er
avril, ce sera bel et bien le jour du poisson ! » exige la connaissance de la coutume
populaire du locuteur et de son destinataire pour être compréhensible. Chaque
collectivité est ainsi en possession d’un ensemble de mots, de proverbes, de vers, etc.
qui constituent les références hagiographiques de la culture implicite
6
”. Demak,
muloqot jarayonida foydalaniladigan ishora va qo‘shimcha sharhlovchi vositalar keng
qamrovli madaniyatning bir qismini tashkil etadi. Masalan, “ertaga 1 aprel –baliq kuni”
jumlasi o‘zida xalqning uzoq yillik turmush tarzi va e’tiqodini aks ettiradi. So‘zlovchi
va tinglovchi o‘rtasidagi muloqotning tushunarli hamda samarali bo‘lishi, madaniy
bilimlarning mustahkam bo‘lishini talab etadi. Maqol, she’r va diniy oyatlar ichki
agiografik ma’lumotlar tarkibiga kiradi.
Rus olimasi N.Yu. Bikeyeva g‘arb olimlarining agiografik matn va ulardagi
terminlarning o‘ziga xos xususiyatlari haqidagi tadqiqotlarini o‘rganib, agiografiyada
tarixiylik yoki ilmiylikdan ko‘ra ko‘proq badiiy xususiyat mavjudligini ta’kidlaydi
7
.
U o‘zining « Azizlar haqidagi afsonalar » asarida qayd etishicha, Ippopit Delee
avliyolarning hayotini « epik » va « tarixiy » turlarga bo‘lib, ularni "agiografiya" va
"tarixshunoslik" tushunchalaridan farqlashni taklif qildi. Agiografiya tarixni xronik
tarzda ifodalashni yoqlamaydi, shuning uchun bunday manbalarga yondashish
yilnomalar va tarixga yondashishdan farq qilishi kerak. Shuning uchun tarix ilmi
agiografik tushunchalar : xurofot", "folklor", "ommabop e’tiqod" va avliyolar yoki
moʻjizalar haqida yozilgan manbalarni inkor etgan. Avliyolarning hayoti,
shahidlarning kechinmalari, moʻjizalar haqidagi hikoyalar, vahiylar, yodgorliklarni
haqidagi hikoyalar agiografiyaning o‘rganish obyekti hisoblanadi.
Tadqiqotchi
olim
Kristel
Rue-Delaryu
(Christelle
Rouet-Delarue)
tarixshunoslar nutqining kognitiv xususiyatlarini o‘rgangan va agiografik terminlar
shakllanishiga alohida to‘xtalib o‘tgan.
8
Olim agiografik matnlarga xos so‘zlarning
6
Florence Windmüller. «Apprendre une langue, c’est apprendre une culture.» Leurre ou réalité ?. :
resolving.de/urn:nbn:de:hebis:26-opus-116421
. 2015.
7
Бикеева Н. Ю. Средневековые жития святых между историей и историографией. /Диалог со временем 65. –
Москва, 2018. 432 с.
8
Christelle Rouet-Delarue. Analyse linguistique du discours historien: des sources au genre historique? Linguistique.
Université MicheldeMontaigne-Bordeaux,2014. – 446 р.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
279
mohiyatiga chuqur kirib borish uchun korpus tahlil qilish lozimligini ta’kidlaydi. Bu
esa o‘z navbatida, agioterminlarning adekvat tarjimasi va mohiyatining yetarlicha
yoritilishiga xizmat qiladi
Fransuz tarjimashunos olimasi Karolin Filippart agiografik asarlar
tarjimasining qonuniyatlarini aniqlab, ularga leksik, grammatik va semantik nuqtai
nazardan yondashadi.
9
Tadqiqot ob’yekti bo‘lgan agiografik matnlar tarjimasi zamonaviy matematik
lingvistika qoidalari asosida qiyoslangan va statistik hisoblash orqali bir tildan ikkinchi
tilga tarjima qilib borilgan agiografik matnlarning o‘zgarib borish dinamikasini ishlab
chiqqan. Bunda lotin tilidan tarjima qilinadigan asarlarning tarixiy bosqichlari ham
inobatga olingan. Uning ta’kidlashicha, agiografik janrdagi asarlar O‘rta asrlarning eng
boy adabiy merosi hisoblangan. Asrlar davomida xristian dinining lotin korpusi yangi
matnlarning kiritilishi, eskirganlarini qayta yozish va moslashtirish, shuningdek,
matnlarni tarjima qilish orqali boyitildi. Shuningdek, Karolin Filippartning fikriga
ko‘ra Gʻarbda agiografik qayta yozish hodisasi mavjud bo‘lib, Monike Goulet (2005
yilda) tomonidan mukammal sintez qilingan bo‘lsada, bu sohada tarjima qilish
amaliyoti yetarlicha o‘rganilmagan deb hisoblanadi. Biroq, Vizantiya dunyosidan
Lotin dunyosiga tarjima orqali kirib kelgan ko‘plab agiografik matnlar mavjud. Ushbu
tarjimalarning eng qadimgi va eng mashhurlaridan biri Antaniyaning “Antuan hayoti”
asari birinchi marta tarjima qilingan sanasi aniq emas, ikkinchi tarjima 357 yilda
Avliyo Jeromning do‘sti Antioxiya Yevagri tomonidan tarjima qilingan. Sharq
shahidlari, “Otalar hayoti” va tavba qilganlarning kechinmalari VI asrdayoq lotin tiliga
tarjima qilingan. Tarjima faoliyati turli darajadagi muvaffaqiyatlar bilan davom etgan
va Rim va Neapol tarjimonlari (9-10-chi) faoliyati natijasida rivojlanib borgan.
K. Filippartning fikriga ko‘ra, asosiy qiyinchilik adabiy an’analarning mobil
xarakterida yotadi, bu esa tarjimalarni aniqlash va matn o‘rganilishini jiddiy ravishda
qiyinlashtiradi. Chunki tarjima qilingan matnlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri lotin tilida
yozilganidek ishlatilgan. Shuning uchun tarjimalarni aniqlik bilan belgilash, tarjima
9
Caroline Philippart, « La traduction dans le domaine hagiographique médiolatin : l’apport de la linguistique
quantitative», URL :
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
280
qilingan matnni tarjima qilinmagan matndan ajratish, hattoki lotincha versiyasi uchun
namuna bo ‘lgan yunoncha matnni topish ham muhim ahamiyat
kasb etadi. Tadqiqotchi, tarjima subkorpusida kuzatiladigan xususiyatlar
barcha tarjimalarda mavjudmi yoki ba’zi matnlarning o‘ziga xos foydalanish usuli
mavjudmi, degan savolni qo‘ygan. Faktor tahlillari grammatik kategoriyalarni
taqsimlab o‘rganishning yaxshi usuli hisoblanadi, chunki u bir vaqtning o‘zida
matndagi o‘zgarishlarni hisobga olishi va o‘rganilgan matnlarda tahlil omillari sifatida
saqlanib qolgan parametrlar assosiatsiyasini ko‘rsatishi mumkin.
O‘zbek olimlari tadqiqotlari bilan tanishish jarayonida shu narsaga amin
bo‘ldikki, ular tomonidan amalga oshirilgan ishlarning aksariyati agiografik terminlar
emas, balki shu guruhga kiradigan asosiy istilohlar, ya’ni diniy terminlarning
tarjimasiga qaratilganligining shohidi bo‘ldik.
Masalan, Sh.R. Amonturdiyeva o‘zbek tilidagi diniy matnlarning funksional-
stilistik tadqiqiga bag‘ishlangan ilmiy ishida asosan, diniy matnlarda til birliklari
berilishi lingvistik va ekstralingvistik xususiyatlarini aniqlagan, o‘zbek tili funsional
uslublari tizimida diniy uslubning mavjudligini asoslagan, shuningdek, o‘zbekcha
diniy matnlarni funksional-stilistik yo‘nalishda o‘rganib ularga vazifaviy-uslubiy
jihatdan munosabat bildirgan.
10
Mazkur tadqiqot qiyosiy aspektda olib borilmagan
bo‘lsada, unda tadqiqotchi tomonidan diniy matlarda qo‘llanilgan so‘zlarning leksik-
semantik xususiyatlariga ko‘ra guruhlarga ajratilganligi bizning tadqiqotimizda ham
agiogafik terminlarni guruhlashtirishda
o‘zining samarali natijasini berdi. Shoira Amanturdiyeva diniy matnlarni
quyidagi guruhlarga ajratgan:
− Alloh, din, mazhab kabi tushunchalar bilan bog‘liq so‘zlar: Alloh,
allayhissalom, anbiyo;
− shariat bilan bog ‘liq so ‘zlar: azon, valiy, zohid, imom;
− diniy ijtimoiy nufuz, mansab, bajariladigan amallar bilan bog‘liq so ‘zlar:
avliyo, valiy, zohid, imom;
10
Amanturdiyeva Sh.R. O ‘zbek tili matnining funksional-stilistik tadqiqi. Filol.fan.bo ‘yicha falsafa.dok (PhD). diss...
avtoref. –Samarqand, 2020. –B .14-15.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
281
− diniy joy nomlarini ifodalovchi so‘zlar: Gʻaytul haram, Baytulloh;
− diniy kitoblar, qog‘oz bilan bog‘liq so ‘zlar: Zabur, Injil, noma’i a’mol, oyat,
sura;
− kiyim-kechaklarni ifodalovchi so‘zlar: joma, salla;
− g ‘ayb dunyosini ifadalovchi so‘zlar: arosat, arsh;
− g ‘ayb mavjudotlarini bildiruvchi so‘zlar: Azozil, Azroil;
− diniy marosimlarni ifodalovchi so‘zlar: mavlud, aqiqa.
−His-tuyg‘u, munosabat ifodalovchi so‘zlar: Allohu akbar, alhamdulilloh,
astag’firilloh.
Shoxista Sultonova muqaddas matnlarda zamon tushunchasining talqini, uning
turli til birliklaridan voqealanishini yoritib bergan.
11
Xulosa:
Aslida, diniy atamalar agiografik terminlar tarkibiga kiradi, chunki
muqaddas joy nomlari, muqaddas insonlar, avliyolar va ularning hayoti va yashash
sharoitlariga aloqador barcha leksemalarni qamrab oladi. Mazkur istilohlar qaysi dinga
tegishli bo‘lishidan qat’iy nazar, agiografik terminlar tarkibiga kirib ketadi. Shu sababli
biz, tadqiqot doirasida agiografik terminlarning o‘zbekcha-fransuzcha tarjima
lug‘atining nazariy-amaliy natijalarini ishlab chiqishda yuqoridagi tadqiqotdan unumli
foydalandik.
Muqaddas
matnlarda
zamon
kategoriyasining
lingvomadaniy
xususiyatlarini o‘rgangan.
Mazkur tadqiqotda muqaddas matnlarda zamon kategoriyasining talqini, uning
lingvomadaniy xususiyatlarining temporal so‘zlar, frazeologik birliklar, maqol va
matallarda ifodalanishi ikki til materiallari asosida ochib berilgan. Qur’oni Karim va
Injildagi zamon tog‘risidagi ta’limotlar lisoniy falsafiy jihatdan talqin qilingan.
Maqolamizda muqaddas matnlardagi zamon kategoriyasining quyidagi nazariy
asoslari ishlab chiqilgan:
1) zamonning mohiyatini ochib beruvchi umumiylik va muqaddaslik;
2) muqaddas matnga xoslik;
3) antroposentrik omil;
11
S
ultonova Sh.M. Muqaddas matnlarda zamon kategoriyasining lingvomadaniy xususiyatlari. Filo.fan.bo
‘yicha.falsaf.dok (PhD) diss... avtoref. –Farg ‘ona, 2018.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
282
4) zamon kategoriyasining lisoniy voqealanishi.
Sh. Sultonova muqaddas matnlardagi zamon kategoriyasining xalq ongi va
madaniyatida qay darajada aks etishini aniqlash jarayonida musulmon hamda xristian
xalqlari madaniyatiga xos diniy bayramlar, an’analar, marosimlar va amallarni
muqaddas zamon modelini til va madaniyatda maqol, matal va iboralar vositasida
uyg‘unlashuvini asoslab, leksik-semantik, komponent hamda lingvomadaniy tahlil
orqali isbotlab beradi.
Agiomatnlar tarkibida keluvchi agiografik terminlar va ular bilan bog ‘liq
milliy-madaniy axborotlarni tarjimada to‘laqonli yaratilishi tarjima adekvatligini
ta’minlaydi. Olimlar islom agiografiyasida mavjud leksemalar, ya’ni tariqat, shariat,
ma’rifat, haqiqat kabilarni inson ma’naviy, madaniy va ruhiy kamolotini belgilovchi
mezon deb ko‘rsatadilar. Musulmon va xristian madaniyatiga xos diniy marosimlar,
urf-odatlar, an’analarning agiomatnlar tarkibida kelishi ular tahliliga lingvomadaniy
aspektda yondashishni talab etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1. Alessandra Pozzo. Le pouvoir des mots au Moyen Âge. – Turnhout, 2014. – Р.16
2. Amanturdiyeva Sh.R. O ‘zbek tili matnining funksional-stilistik tadqiqi. Filol.fan.bo
‘yicha falsafa.dok (PhD). diss... avtoref. –Samarqand, 2020. –B .14-15.
3. Anne-Laure Méril-Bellini delle Stelle: Rezension von: Marie-Céline Isaïa / Thomas
Granier: Normes et hagiographie dans l'Occident latin (Ve - XVIe siècle). Lyon, 2010.
URL:http://www.sehepunkte.de/2015/03/25475.html
4. Caroline Philippart, « La traduction dans le domaine hagiographique médiolatin :
l’apport
de
la
linguistique
quantitative»,
URL
:
http://journals.openedition.org/rursus/1285
5. Christelle Rouet-Delarue. Analyse linguistique du discours historien: des sources au
genre historique? Linguistique. Université MicheldeMontaigne-Bordeaux,2014. – 446
р.
6. Florence Windmüller. «Apprendre une langue, c’est apprendre une culture.» Leurre
http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:hebis:26-opus-116421
. 2015.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
283
7. Mongelli Marco. Narrer une vie, dire la vérité : la biofiction contemporaine. – Paris,
2019. – 450 p
8. Sultonova Sh.M. Muqaddas matnlarda zamon kategoriyasining lingvomadaniy
xususiyatlari. Filo.fan.bo ‘yicha.falsaf.dok (PhD) diss... avtoref. –Farg ‘ona, 2018.
9. Бикеева Н. Ю. Средневековые жития святых между историей и
историографией. /Диалог со временем 65. – Москва, 2018. 432 с.
