MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
158
KANDAKORLIK SAN’ATINING MINTAQAVIY MAKTABLARI VA
ULARNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
Davronova Go’zalxon Davlat qızı,
Guliston davlat universiteti talabasi
Ilmiy rahbar: Mirzakulov Islomjon Xoljigitovich,
Guliston davlat universiteti o‘qituvchisi
e-mail: islommirzaqulov42@gmail.com
Annotatsiya: Ushbu maqolada Markaziy Osiyodagi kandakorlik san’atining
tarixiy taraqqiyoti, ayniqsa, Buxoro, Xiva, Qo‘qon va Toshkentdagi mintaqaviy
maktablarning shakllanishi va rivojlanishi hamda ularning o‘ziga xos badiiy-texnik
uslublari tahlil qilinadi. Har bir maktabning milliy an’analarni saqlab qolgan holda
yangi ifoda vositalarini joriy etishdagi hissasi ochib beriladi.
Kalit so‘zlar: kandakorlik, metall o‘ymakorligi, Buxoro maktabi, Xiva maktabi,
Qo‘qon maktabi, Toshkent maktabi, bezak san’ati, hunarmandchilik.
O‘zbek xalq amaliy bezak san’ati tizimida kandakorlik alohida o‘rin egallaydi.
Metallga naqsh berish san’ati qadim zamonlardan buyon o‘zining nafisligi, texnik
murakkabligi va estetik yuksakligi bilan ajralib turgan. Bu san’at turi ko‘p asrlar
davomida turli tarixiy-madaniy sharoitlarda taraqqiy etib, o‘ziga xos maktablarni
shakllantirgan.
Buxoro kandakorlik maktabi. Buxoro kandakorlik maktabi o‘zining
mukammal simmetriyasi, kompozitsion uyg‘unligi va chuqur ramziy ma’noga ega
bezaklari bilan ajralib turadi. Mahalliy ustalar asosan mis, jez va kumush kabi metallar
bilan ishlagan bo‘lib, ularning ijod mahsullari “islimiy”, “girih” va “hatomiy” kabi
an’anaviy naqshlar bilan bezatilgan. Bu naqshlar zardo‘zlik, ganch o‘ymakorligi va
yog‘ochga ishlov berish san’atidagi motivlar bilan uyg‘unlikda rivojlangan. Buxorolik
kandakorlar yaratgan sharbatqandlik idishlari, oftobalar, laganlar hamda eshik va
panjara bezaklari bu maktabning eng yorqin namunalari sirasiga kiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
159
Ushbu maktabda ustalarning mahorati nafaqat texnik jihatdan, balki estetik
tamoyillarni chuqur tushungan holda yasalgan buyumlarda yaqqol namoyon bo‘ladi.
Ayniqsa, naqshlarning har bir elementi o‘ziga xos ramziy ma’noga ega bo‘lib, ular
diniy, falsafiy va madaniy qarashlar bilan chambarchas bog‘liqdir.
Buxoro kandakorlik maktabining rivojlanishida bir necha mashhur ustalar
muhim rol o‘ynagan. Ulardan biri XIX asrda faoliyat yuritgan usta Shirinmurod bo‘lib,
u eshik, ravoq va mehroblar uchun bezakli metall panjaralar yasashda yetuk mahorat
ko‘rsatgan. Uning ishlari nafislik va mukammal naqsh tuzilmalari bilan ajralib turgan.
Shuningdek, Buxoroda faoliyat ko‘rsatgan usta Jo‘raboy Xalfa kabi san’atkorlar o‘z
ijodida mahalliy an’analarni davom ettiribgina qolmay, ularga yangi shakl va mazmun
baxsh etganlar.
Buxoro maktabi ustalari nafaqat saroy va masjidlar uchun, balki kundalik
hayotda ishlatiladigan buyumlar – choynaklar, laganlar, idish-tovoqlar, hatto qurol-
yarog‘ va zargarlik buyumlari uchun ham nafis bezaklar ishlaganlar. Bu esa
kandakorlik san’atining Buxoro madaniy hayotida keng o‘rin egallaganini ko‘rsatadi.
Bugungi kunda ham Buxoro kandakorlik maktabining an’analari davom
ettirilmoqda. Zamonaviy ustalar qadimiy uslublarni saqlagan holda, yangi shakl va
g‘oyalar bilan boyitilgan asarlar yaratmoqdalar. Bu maktabning barhayotligi uning
chuqur ildizlari va estetik kuchida namoyon bo‘ladi.
Xiva kandakorlik maktabi. Xiva maktabi o‘zining rang-barangligi, keng hajmli
yirik naqshlari va dekorativ ifoda vositalarining xilma-xilligi bilan ajralib turadi.
Mahalliy ustalar asosan jez, temir va ba’zan kumush ustida ishlaganlar. Xivada xalqona
uslubdagi naqshlar keng qo‘llanilib, hayvonot olami obrazlari, afsonaviy mavjudotlar
va stilizatsiyalashgan o‘simliksimon shakllar san’atda muhim o‘rin egallagan. Ustalar
o‘z asarlarida mahalliy urf-odatlar, e’tiqodlar va tabiat manzaralaridan ilhom olganlar.
Xiva kandakorlik maktabida jamoaviy mehnat an’anasi chuqur ildiz otgan
bo‘lib, ayniqsa me’moriy obidalar – masjidlar, madrasalar, maqbaralar va saroy
darvozalarining metall bezaklari ko‘pincha bir necha ustaning hamkorligida yaratilgan.
Katta eshiklar, darvozalar, ravoq va panjara elementlari murakkab kompozitsion
yechimlar asosida bezatilgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
160
Ushbu maktabning rivojida taniqli ustalar – usta Turg‘unboy, usta Abdurahmon
va boshqalar muhim rol o‘ynagan. Ular o‘z asarlarida nafaqat Xiva hududiga xos
uslublarni davom ettirgan, balki ularni boyitib, yangi bezak texnikalarini joriy
qilganlar.
Zamonaviy davrda ham Xiva kandakorlik an’analari davom ettirilmoqda.
Bugungi usta hunarmandlar qadimiy naqsh turlarini yangicha materiallar bilan
uyg‘unlashtirib, xalqaro ko‘rgazmalarda namoyish etilayotgan san’at asarlarini
yaratmoqdalar. Bu maktabning tarixiy merosi O‘zbekistonning nodir madaniy boyligi
sifatida qadrlanadi.
Qo‘qon kandakorlik maktabi. Qo‘qon kandakorlik maktabi o‘ziga xos nozik va
murakkab geometrik naqshlari, silliq va izchil to‘qimalari hamda tafsilotlarning
aniqligi bilan ajralib turadi. Bu maktab estetik go‘zallik va amaliylik uyg‘unligiga
alohida e’tibor qaratganligi bilan diqqatga sazovor. Qo‘qonlik ustalar ko‘pincha
maishiy buyumlar – choynak, patnis, idish, qo‘l oynasi va xushbo‘y tutatkichlar –
ustida ishlashgan. Ularning asarlarida bezak bilan funksionallik uyg‘unlashgan bo‘lib,
kundalik hayotda ishlatiladigan buyumlar ham san’at darajasiga ko‘tarilgan.
Qo‘qon ustalari mis, jez va kumush kabi metallar ustida mahorat bilan
ishlaganlar. Ba’zan yuqori tabaqaga mansub mijozlar buyurtmasi asosida oltin
qoplamali ishlanmalar ham tayyorlangan. Kandakorlikda “girih”, “shamsa”, “islimiy”
kabi murakkab naqshlar bilan bir qatorda, Qo‘qon maktabiga xos bo‘lgan yirik
markaziy motiflar va periferik geometrik elementlar qo‘llanilgan. Ustalar har bir
detalni nafislik bilan bajarib, har bir buyumni betakror san’at asariga aylantira
olishgan.
Qo‘qon maktabining rivojida yirik hunarmandlik markazlarining mavjudligi,
shahar hunar maktablarining faoliyati va zargarlik bilan bog‘liq an’analar muhim rol
o‘ynagan. XIX asrda bu maktabning yuksalishida usta Qo‘chqor, usta Sattor kabi
san’atkorlarning hissasi katta bo‘lgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
161
Hozirgi kunda ham Qo‘qon kandakorlik an’analari davom ettirilmoqda.
Zamonaviy ustalar qadimiy uslublarni saqlagan holda yangi shakllar, zamonaviy
texnikalar va kreativ yondashuvlarni joriy etmoqdalar. Bu maktab nafaqat tarixiy
meros, balki hozirgi hunarmandchilik rivojida muhim omil bo‘lib qolmoqda.
Markaziy Osiyoning boy hunarmandchilik an’analarini aks ettiruvchi Buxoro,
Xiva va Qo‘qon kandakorlik maktablari o‘zaro farqli bo‘lsa-da, ularni birlashtiruvchi
umumiy xususiyatlar mavjud. Avvalo, ushbu maktablarning barchasida bezak
san’atining yuksak estetik mezonlari, murakkab kompozitsiyalar va ramziy ma’noga
ega naqshlar asosiy o‘rin egallaydi. “Islimiy”, “girih”, “shamsa” kabi an’anaviy
naqshlar uchala maktabda ham keng qo‘llanilib, har birida o‘ziga xos talqinda
namoyon bo‘lgan.
Shuningdek, kandakorlik buyumlari nafaqat bezak, balki amaliy funksiyaga
ham ega bo‘lgan – choynaklar, laganlar, idishlar, eshik va panjara bezaklari bu
san’atning kundalik hayot bilan uzviy bog‘liqligini ko‘rsatadi. Mis, jez, temir va
kumush asosiy ishlov beriladigan metallar bo‘lib, ba’zi hollarda oltin qoplamalar ham
qo‘llanilgan. Bu maktablarning rivojida usta-shogird an’anasi, jamoaviy mehnat,
mahalliy madaniy va diniy qadriyatlarning aks etishi muhim omillar bo‘lgan. Har bir
maktab o‘z hududining madaniy muhitidan oziqlanib, o‘ziga xoslikni saqlagan holda
umumiy milliy uslubga hissa qo‘shgan. Bugungi kunda bu kandakorlik maktablari
O‘zbekistonning milliy madaniy merosining ajralmas qismi sifatida nafaqat
muzeylarda, balki zamonaviy hunarmandlar ijodida ham o‘z aksini topmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
S.Bulatov. Rangshunoslik. T.: TDPU, 2007 y.
2.
R.Hasanov. Tasviriy san’at asoslari. T.: 2008 y.
3.
R.Xudoyberganov. Rangshunoslik asoslari. T.: G‘.G‘ulom, 2006 y.
4.
Pardaboеvich, Jumaboеv Nabi. "Interpretation of the Problem of Educational use
of Aesthetic Views of Eastern Thinkers in Pedagogical Research." Emergent: Journal
of Educational Discoveries and Lifelong Learning (EJEDL) 3.1 (2024): 9-9.
5.
Tojikulovna, Ibodullayeva Zarifa, and Jumaboyev Nabi Pardaboyevich.
"AMALIY SANʼATNING TARBIYAVIY AHAMIYATI."
MODERN PROBLEMS
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
162
IN EDUCATION AND THEIR SCIENTIFIC SOLUTIONS
1.6 (2025): 135-137.
6.
Pardaboevich, Jumaboev Nabi. “Sharq mutafakkirlarining estetik qarashlaridan
pedagogik tadqiqotlarda tarbiyaviy foydalanish muammosining talqini”.
Favqulodda:
Ta'limdagi kashfiyotlar va umrbod ta'lim jurnali (EJEDL)
3.1 (2024): 9-9.
7.
Жумабоев, Наби. "THЕ NЕЕD TO USЕ AЕSTHЕTIC VIЕWS OF ЕASTЕRN
THINKЕRS IN THЕ ЕDUCATIONAL SYSTЕM." Ижтимоий-гуманитар
фанларнинг
долзарб
муаммолари/Актуальные
проблемы
социально-
гуманитарных наук/Actual Problems of Humanities and Social Sciences. 4.2 (2024).
8.
Kazakbayevich K. E., Baxromjon o'g'li AB FARG 'ONA VODIYSI
KULOLCHILIGI
AN'ANALARI
//YANGILIK
TADQIQOTLARNING
NAZARIYASI VA ANALİTİK ASPEKTLARI. – 2025. – V. 3. – No 35. – B. 94-101.
9.
Xoljigitovich,
M.
I.
(2025).
INTERYERDA
KOSHINLI
BEZAK
TURLARIDAN FOYDALANISHNING AFZALLIKLARI.
MASTERS
,
3
(3), 41-46.
