MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
367
KINO MUSIQASI
Muallif: Tohirova Marxabo Umar qizi Termiz davlat pedagogika instituti
Jismoniy madaniyat va san’at fakulteti Musiqa ta’limi yo‘nalishi talabasi
Ilmiy rahbar: Raxmatullayev Xumoyun Shafoatovich Termiz davlat
pedagogika instituti
Musiqa madaniyati va mahorati kafedrasi katta o‘qituvchisi, dots.v.b.
Annotatsiya: Ushbu maqolada kino musiqasining shakllanishi va
rivojlanishidagi zamonaviy yo‘nalishlar hamda texnologik omillar tahlil qilingan.
O‘zbek kinomusiqasi misolida milliy an’analar va global jarayonlar o‘zaro ta’siri
yoritilgan.
Kalit so‘zlar: Kino musiqasi, zamonaviy yo‘nalishlar, texnologiya, milliy
an’ana, global madaniyat, O‘zbek kinosi, musiqiy integratsiya.
Annotation: This article examines the formation and development of
contemporary trends in film music and the impact of technological factors. It highlights
the interaction between national traditions and global processes through the example
of Uzbek film music.
Key words: Film music, contemporary trends, technology, national tradition,
global culture, Uzbek cinema, musical integration.
Аннотация: В статье рассматриваются процессы формирования и
развития современных направлений в кино-музыке и влияние технологических
факторов. На примере узбекской кино-музыки освещается взаимодействие
национальных традиций и глобальных процессов.
Ключевые слова: Kино-музыка, современные направления, технологии,
национальные традиции, глобальная культура, узбекский кинематограф,
музыкальная интеграция.
Zamonaviy san’atning keng qamrovli va murakkab tarmoqlaridan biri bo‘lgan
kinematografiya o‘zining ifoda vositalari orasida musiqani alohida o‘ringa qo‘yadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
368
Kino musiqasi – bu nafaqat vizual tasvirni to‘ldiruvchi estetik komponent, balki syujet
rivojiga, obrazlar xarakterini ochishga va tomoshabinning emotsional idrokini
boshqarishga xizmat qiladigan muhim san’at shaklidir. Ilmiy tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, musiqaning film tuzilmasidagi o‘rni inson psixologiyasiga bevosita ta’sir
ko‘rsatib, vizual voqealarni chuqurroq anglash va eslab qolish jarayonlarini
kuchaytiradi. Kino musiqasining shakllanishi va rivojlanishi san’at, psixologiya,
texnologiya va madaniyat sohalarining o‘zaro ta’siri natijasida yuzaga kelgan
murakkab hodisa sifatida namoyon bo‘ladi. Uning tarixiy ildizlari dastlabki ovozsiz
filmlar davrida musiqaning ko‘makchi vosita sifatida qo‘llanilgan tajribalariga borib
taqaladi. Keyinchalik, ovoz texnologiyalarining rivojlanishi bilan kino musiqasi
mustaqil badiiy qatlamga aylangan va o‘zining estetik qonuniyatlarini shakllantira
olgan. Shu nuqtai nazardan olib qaralganda, kino musiqasi – bu shunchaki fon emas,
balki filmning ma’naviy-estetik mazmunini boyituvchi va tomoshabin bilan noverbal
kommunikatsiyani ta’minlovchi kuchli ifoda vositasi sifatida qaraladi.
Kino musiqasining shakllanishi insoniyatning ilk kino tajribalaridan
boshlangan bo‘lib, dastlabki ovozsiz filmlarda musiqaning o‘rni alohida ahamiyat kasb
etgan. 1890-yillar oxiri va 1900-yillar boshlarida namoyish etilgan filmlar maxsus
musiqiy hamrohligisiz voqealarni yetarlicha ifodalash imkoniyatiga ega emas edi. Shu
sababli kinoteatrlarda pianinochi yoki orkestr jamoasi voqealarning dinamikasini va
emotsional muhitini yaratish maqsadida filmlarga jonli musiqiy asarlar ijro etgan. Bu
amaliyot kino va musiqaning tabiiy uyg‘unligini ta’minladi va musiqaning film idroki
uchun muhimligini ilk bor ochib berdi.
1927-yilda “Jaz qo‘shiqchisi” (“The Jazz Singer”) filmi namoyish etilishi bilan
birinchi sinxron ovozli film yaratilgan bo‘lib, bu kino sanoatida tub burilish yasadi.
Endilikda musiqiy kompozitsiyalar nafaqat jonli ijroda, balki film tasmasiga
biriktirilgan ovoz shaklida ham mavjud bo‘la boshladi. Shu davrdan boshlab,
musiqachilar va bastakorlar maxsus filmlar uchun original musiqalar yaratishga
kirishdilar. Erik Volfgang Korngold, Maks Stayner va Dmitriy Shostakovich kabi
bastakorlar kino musiqasining ilk klassik namunalarini taqdim etib, bu yo‘nalishni
mustaqil san’at turi sifatida shakllantirishda katta hissa qo‘shdilar. XX asrning
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
369
o‘rtalariga kelib, kino musiqasi o‘zining janr va uslubiy xilma-xilligiga erishdi.
Ayniqsa, Gollivudda faoliyat yuritgan kompozitorlar film syujeti va xarakterlariga
moslab tematik musiqiy mavzular (leitmotivlar) yaratishni boshladilar. Bu yondashuv
musiqaning obraz yaratish va dramatik kuchni oshirishdagi rolini mustahkamladi. Shu
tariqa, kino musiqasi nafaqat fon rolini bajaruvchi, balki filmning badiiy ifodasiga faol
ta’sir ko‘rsatuvchi omil sifatida rivojlandi.
Kino dramaturgiyasida musiqaning roliga bagʻishlangan birinchi maxsus
nazariy tadqiqotlar 1930-yillarga toʻgʻri keladi. I.Ioffe o‘zining «Sintetik tadqiqot,
san’at va ovozli kino», «Sovet kinosi musiqasi» kabi nazariy manbalar kino musiqasi
masalalarini o‘rganishda noyob manbaligi bilan ajralib turadi. Kino nazariyasiga oid
muhim ishlardan biri M. Martinning “Kino tili” kitobidir. Ushbu kitob nafaqat muallif
murojaat qilgan musiqa va kino arboblarining nuqtayi nazarini aks ettiradi, balki
G‘arbda ma’lum darajada keng tarqalgan va o‘rnatilgan qarashlarni jamlagan. M.
Martin asosiy talablardan biri sifatida filmda musiqaning “yashirinlik” xususiyatini
ilgari suradi. Umumiy olganda M. Martin musiqani filmning hissiy-emotsional
kayfiyat bag‘ishlovchisi sifatida tan oladi.
1
Zamonaviy kino musiqasi, badiiy va texnologik yangiliklar bilan uyg‘unlashib,
yangi shakllar va uslublarni yaratishda muhim o‘rin egallaydi. Kino musiqasi
an’anaviy va elektron tovushlarni birlashtirish, global madaniyat ta’siridan foydalanish
va raqamli texnologiyalar yordamida yangi ijodiy imkoniyatlarni kashf etishda yangi
tendensiyalarni ko‘rsatadi. Birinchi tendensiya – janrlararo integratsiya va uslubiy
xilma-xillik. Bugungi kunda, kino musiqasi nafaqat an’anaviy elementlar, balki
elektron va eksperimental tovushlardan foydalanishni o‘z ichiga oladi. Bu, o‘z
navbatida, musiqaning emosional ta’sirini kuchaytiradi va filmning syujeti bilan
yaxshiroq uyg‘unlashishga yordam beradi. Ikkinchi tendensiya – texnologik
innovatsiyalar va raqamli vositalardan foydalanish. Kompyuter dasturlari va raqamli
texnologiyalar yordamida musiqiy kompozitsiyalar yaratish soddalashdi. Bu esa
1
F.Sobirov. (2024). Musiqiy sayqalning kino san’atida tutgan o‘rni.
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH. 79-82-betlar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
370
kinomuzikantlarga yangi tovushlar yaratish imkoniyatini beradi va musiqaning kino
tasviriga qo‘llanish jarayonini sezilarli darajada tezlashtiradi. Global madaniyat ta’siri
kino musiqasining uchinchi tendensiyasidir. Bugungi kunda kino musiqasi ko‘proq
global madaniyat bilan bog‘liq. Xalqaro festivallarda o‘zbek kino musiqasining
namoyishi uning jahon miqyosida tanilishiga yordam beradi, bu esa turli
madaniyatlarning o‘zaro ta’sirini aks ettiradi. Musiqa va tasvirning sintezi zamonaviy
kinolarda ajralmas o‘rin tutadi. Musiqa va vizual effektlarning uyg‘unligi filmlarning
emotsional va estetik ta’sirini kuchaytiradi. Kino tasvirlarini yanada jonlantiradigan
musiqa, tomoshabinga chuqurroq ta’sir ko‘rsatadi va filmdagi voqealar bilan
bog‘lanishni kuchaytiradi. So‘nggi tendensiya – musiqa ta’limi va yosh ijrochilarning
roli. Zamonaviy kino musiqasining rivojlanishi ta’lim muassasalarining ahamiyatini
oshiradi. Yoshlarning ijodiy salohiyatini oshirish, yangi vokal ijrochiligini o‘rgatish
orqali kino musiqasining yangi yo‘nalishlari yaratiladi.
Umuman olganda, kino musiqasining zamonaviy tendensiyalari texnologik
yangiliklar, global madaniyatning ta’siri, janrlararo integratsiya va musiqa ta’limining
rivojlanishi bilan bog‘liq. Bu omillar kino musiqasining badiiy va emosional ta’sirini
kuchaytirib, uni yangi darajaga olib chiqmoqda.
Kino san’ati insoniyat tafakkurining, estetik didining va madaniy hayotining
yorqin aksidir. Uning tarkibiy qismlaridan biri bo‘lgan musiqa esa filmning mazmunini
chuqurlashtiruvchi, g‘oyaviy-yuksaklikka olib chiquvchi va tomoshabinning hissiy
holatini boshqaruvchi kuchli vositadir. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, kino musiqasi
zamonaviy davrda ko‘p qirrali rivojlanish yo‘liga kirgan bo‘lib, u janrlararo
integratsiya, texnologik innovatsiyalar, global madaniyat ta’siri, musiqaviy ta’lim va
tasvir-musiqa uyg‘unligi kabi omillar bilan boyimoqda. Hozirgi kunda kino
bastakorlari nafaqat klassik musiqiy shakllardan, balki elektron, etnik va eksperimental
yo‘nalishlardan ham keng foydalanmoqdalar. Bu esa, o‘z navbatida, kino musiqasining
badiiy ifoda vositalarini kengaytirishga xizmat qilmoqda. Ayniqsa, raqamli
texnologiyalar va kompyuter dasturlarining rivojlanishi musiqaning kinodagi
ahamiyatini yanada oshirmoqda. Shuningdek, madaniy globallashuv sharoitida turli
milliy musiqiy an’analar bir-biriga singib borayotgani, kino san’atida o‘ziga xos
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
371
transmilliy musiqiy uslublarni yuzaga keltirmoqda. O‘zbekiston kinomatografiyasi
ham ushbu jarayondan chetda qolmagan. Yurtimizda suratga olinayotgan filmlarda
o‘zbek xalq kuy va ohanglari zamonaviy musiqiy yo‘nalishlar bilan
uyg‘unlashtirilmoqda. Bu esa milliy madaniyatimizni keng auditoriyaga yetkazish va
kino mahsulotlarining estetik qiymatini oshirishda muhim rol o‘ynamoqda.
Xulosa qilib aytganda, kino musiqasi nafaqat filmni to‘ldiruvchi vosita, balki
uning semantik va hissiy asosini tashkil etuvchi muhim san’at shaklidir. Ushbu
yo‘nalishdagi ilmiy-tadqiqot ishlarini yanada chuqurlashtirish, zamonaviy bastakorlik
maktablarini rivojlantirish va yosh avlodni musiqiy kino ijodkorligiga jalb etish
kelajakda kino musiqasining sifatini yanada oshirishga xizmat qiladi. Shu tariqa, kino
musiqasi nafaqat ko‘ngilxushlik, balki tarbiyaviy, estetik va madaniy-ma’rifiy
ahamiyatga ega san’at sohasi sifatida qaralishi zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. О.А. Ibrohimov, G‘.M. Xudoyev. Musiqa tarixi. O‘quv qo‘llanma. - Т.: «Barkamol
fayz media», 2018, - 312 b.
2. Хангельдиева И.Г. Музыка в синтетических видах искусства. М., 1987. – 44 c.
3. R.Tursunova, G.Tursunova. Jahon musiqa tarixi. -T.: “Voris-nashriyoti”, 2017,152
bet.
4.Raxmatullaev, X. S. (2023). Musiqaning kashf qilinishi haqidagi nazariyalar.
tarixgacha bolgan davr. Solution of social problems in management and
economy, 2(4), 70-75.
5. Feruza Asqar. Musiqa va inson ma’naviyati. -T.: O‘zbekiston milliy
ensiklopediyasi’’, 2000-96 b.
6. Yakubov B. R. Ma’ruzalar matni. - Farg‘ona. 2015. - 164.
7. F.Sobirov. (2024). Musiqiy sayqalning kino san’atida tutgan o‘rni. EURASIAN
JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH. 79-82-betlar.
