MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
233
ШАҲАР ЙЎНАЛИШЛИ АВТОБУСЛАРИНИНГ
ЭКСПЛУАТАЦИОН КЎРСАТКИЧЛАРИГА ОБ-ҲАВО
ОМИЛЛАРИНИНГ ТАЪСИРИНИ БАҲОЛАШ
Йулдашев Даврон Фуркат угли,
Тошкент давлат транспорт университети, докторант,
Кенжаева Барно Отабоевна
Тошкент давлат транспорт университети, катта укитувчи
Нигматова Дилбар Зафаровна
М.Улуғбек номидаги Ўзбекистон миллий университети, катта
укитувчи
Аннотация:
Ноқулай ва кескин ўзгарувчан об-ҳаво шароити
йўналишларда ишловчи автобусларнинг эксплуатацион кўрсаткичлари билан
бир қаторда, жамоат транспортларига бўлган йўловчиларнинг талабини ҳам
ўзгаришига сабаб бўлади. Мақолада турли об-ҳаво шароитлари ва йўловчилар
оқимининг ўзгарувчанлиги, автобусларнинг эксплуатацион кўрсаткичлари
ўртасидаги боғлиқлик тадқиқ этилган.
Калит сўзлар: йўналишли автобуслар, об-ҳаво шароити, автобуслар
ҳаракат жадвали, консептуал муносабатлар, эксплуатацион кўрсаткичлар,
регрессия, корреляция, автобуслар ҳаракат тезлиги, ишга чиқиш жаражаси,
йўловчилар оқими.
1.
Кириш.
Ҳаракат шароитини баҳолашнинг мураккаблиги ва унда кўп сонли
кўрсаткичларни таҳлил қилиш зарурияти масалага тизимли ёндашишни талаб
қилади. “Транспорт оқими ҳолати-йўл шароити-ҳаво-иқлим шароити”
комплексини тизимли таҳлил қилиш натижасида, кўрсаткичлар аломатлари
бўйича умумлаштирилди.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
234
Об-ҳаво шароитлари ва йўловчилар сони ўртасидаги боғланишларни
ўрганиш нафақат сотиладиган чипталар сонини олдиндан башоратлашнинг
иқтисодий кўрсаткичларини
аниқлаш, балки кутилаётган шароитда
йўловчиларнинг ишончли транспорт хизматларига бўладиган талабларини ҳам
олдиндан башоратлаш имконини беради.
Бугунги кунда ривожланган мамлакатлар- Япония, Хитой, Германия,
БАА, Россия, Корея, мамлакатлари олимлари об-ҳаво кўрсаткичларининг
транспорт воситалари ҳаракат вақтига, йўллардаги тирбандликларга, йўлларда
ортиқча ушланиб қолишларга, ўртача ҳаракат тезлигининг пасайишига бевосита
таъсирига бағишланган қатор илмий-тадқиқот ишлари олиб борилган. Об-ҳаво-
ҳаракат-йўловчилар оқими муносабатларни турли хил вақт ва фазовий
даражаларда метеорологик кўрсаткичлар ва транспорт шароитлари инобатга
олган ҳолда кўп ўзгарувчан корреляция-регрессия таҳлилларни бажаришни
талаб қилади.( Петрова Д.В., 2020)
Ўрганишлар шуни кўрсатмоқдаки, ўзгарувчан об-ҳаво шароити туфайли
автобуслар ишини ташкил этиш механизимини иккита таъсирга ажратиш
мумкин:
1- об-ҳаво шароити йўловчилар оқимига бевосита таъсир этади ва
йўловчилар оқими ўзгарувчан характерланади.
2- об-ҳаво кўрсаткичларининг ноқулайлиги сабаб автобусларнинг
умумий жадаллигига таъсир кўрсатади.
Об-ҳаво шароити ва йўловчилар оқими орасидаги консептуал
муносабатлар шуни англатадики, ҳарорат ёки намлик даражаси каби об-ҳаво
кўрсаткичлари йўловчиларнинг автобус ёки бошқа транспорт турларидан
бирини (масалан такси) танлашларига таъсир кўрсатади бу эса йўналишда
ишловчи автобусларда йўловчиларнинг оқимининг ортишига ёки камайишига
сабаб бўлади.
2.
Асосий қисм
Транспорт тизимларига об-ҳаво кўрсаткичларининг таъсири борасида
етарлича ўрганилмаган масалалар мавжуд:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
235
1) Об-ҳаво ва реал вақтдаги автобуслар ҳаракат тезликлари ўртасидаги
боғлиқликлар бўйича тадқиқотлар кам;
2) Йўловчилар оқимини хисоблашда ва уларни ўзгарувчанлигини
башорат қилишда об-ҳаво маълумотларидан фойдаланилмайди.
3) Автобуслар ҳаракат жадвали ишлаб чиқишда, керакли автобуслар
сонини аниқлашда, об-ҳаво кўрсаткичлари бўйича маълумотлар инобатга
олинмайди.
4)
Йўловчилар
сонини
олдиндан
башоратлашда
об-ҳаво
кўрсаткичларининг таъсирий коэфициентлари ишлаб чиқилмаган (Н.Д.
Борисова, 2018)
Ушбу тадқиқот иши қуйидаги муаммоларни ва ўз ечимини кутаётган
масалаларни щрганиш ва таҳлил қилишга қаратилади:
• Об-ҳаво кўрсаткичлари (жумладан, ҳарорат ёғингарчилик, намлик
даражаси, шамол тезлиги, кўрининш даражаси) реал вақтдаги йўловчилар
оқимига таъсир қиладими ?
• Aгар шундай бўлса, ҳар бир об-ҳаво параметрининг транспорт
шароитларига индивидуал таъсири қандай ?
• Уларнинг йўловчилар оқимининг ўзгаришига таъсири борми ўзаро
боғлиқ бўлиши мумкинми ?
• Ҳар хил фазовий-вақтинчалик миқёсдаги об-ҳаво ва транспорт
муносабатларини қандай тасвирлаш мумкин ?
Умуман олганда, ўзгарувчан об-ҳаво шароити туфайли автобуслар
ишини ташкил этиш механизимини иккита таъсирга ажратиш мумкин:
1- об-ҳаво шароити йўловчилар оқимига бевосита таъсир этади ва
йўловчилар оқими ўзгарувчан характерланади.
2- об-ҳаво кўрсаткичларининг ноқулайлиги сабаб автобусларнинг
умумий жадаллигига таъсир кўрсатади.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
236
Сhoosing
a
vehicle
(транспорт турини танлаш)
Or
2-расм. Об-ҳаво шароити ва йўловчилар оқими орасидаги консептуал
муносабатлар
Об-ҳаво шароити ва йўловчилар оқими орасидаги консептуал
муносабатлар шуни англатадики ҳарорат ёки намлик кўрсаткичлари
йўловчиларнинг автобус ёки бошқа транспорт турларидан бирини (масалан тахи)
танлашларига таъсир кўрсатади бу эса йўналишда ишловчи автобусларда
йўловчиларнинг оқимининг ортишига ёки умуман камайиб кетишига сабаб
бўлади. (Krystian Birr*, Kazimierz Jamroz, Wojciech Kustra,2014) (Stephen Arhin,
Errol Noel, Melissa F. Anderson, 2015)
Тадқиқот натижалари таҳлили
Шаҳар йўналишли автобусларининг хусусиятлари ва улар билан боғлиқ
об-ҳаво шароитлари.
Тошкент
шаҳри
йўналишли
автобусларнинг
эксплуатацион
кўрсаткичлари ўртача ҳаракат тезлиги (км/соат), кунлик режалаштирилган ишга
чиқиш даражаси (%) даромад (сўм) ҳамда ташилган йўловчилар сонининг ҳаво
Number of
passengers
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
237
ҳароратига ва кўрсаткичларнинг ўзоро боғлиқлигини тавсифловчи статистикаси
бўйича тизимли тадқиқот (01.02.2022- 01.02.2023 йил оралиғида) ўтказилди.
Йўналишли автобусларнинг эксплуатацион ва иқтисодий кўрсаткичлари
2-жадвал
x1
x2
x3
x4
Y
кунла
р
Автобусларнин
г
ўртача
тезлиги км/с
Кунлик
ишга чиқиш
+/-
режадагида
н
Даромад
(минг сўм)
Йўловчила
р сони
ҳаво
ҳарорат
и
1
19,0
28,0
382101,40
290 631,0
-1,0
2
18,0
-71,0
130 043,2
102 316,0
-1,0
3
18,0
-42,0
190 944,6
152 565,0
-1,0
4
21,0
-20,0
241 295,0
194 617,0
-2,0
5
21,0
-11,0
508 912,0
413 183,0
2,0
6
21,0
0,0
561 267,2
460 831,0
2,0
n
…
…
…
…
…
Регрессия ва корреляцион таҳлил - статистик тадқиқот усулларидир. Бу
параметрнинг бир ёки бир нечта мустақил ўзгарувчиларга боғлиқлигини
кўрсатишнинг енг кенг тарқалган усуллари хисобланади.
Қуйида, аниқ амалий маълумотлардан фойдаланиб, ушбу таҳлилларни
кўриб чиқамиз. Уларни бирлаштирганда кўрсаткичларнинг боғлиқлик
натижаларни аниқлаймиз.
Баъзи қийматлар ўзгарувчига таъсири даражасинини кўрсатади. Масалан,
ҳаво ҳароратининг автобусларнинг кунлик ишга чиқиш даражасига, ташилган
йўловчилар сонининг олинган даромадга, ҳаво ҳарорати ва намлик
даражасининг автобуслар ҳаракат тезлигига қандай таъсир қилиши.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
238
Кўрсаткичларнинг ўзоро боғлиқлигини тавсифловчи статистик
хисоблар натижалари (натижалар 2 жадвалдаги кўрсаткичлар асосида
олинган)
3-жадвал
x1
x2
x3
x4
Y
мин
14,0
-71,0
130 043,2 102 316,0 -17,0
сред (ўртач)
18,1
-10,8
462 667,9 387 481,3 -4,1
мах
24,0
32,0
690 180,0 613 842,0 6,0
станд.оғиш
2,3
33,3
143 348,
129712,03 6,8
медиана
17,2
-4,5
486 347,0 405 961,0 -2,0
асимм.
0,72
-0,35
-0,493486 -0,270590 -0,8
х
2
20,6
112027,3
102305,2
4,6
Ўзоро ва ҳароратга корреляцион боғлиқлик моделини ишлаб чиқиш
учун кўрсаткичлар қуйидагича қабул қилинди
- автобусларнинг ўртача ҳаракат тезлиги х
1
- кунлик режалаштирилган ишга чиқиш даражаси х
2
- даромад х
3
- ташилган йўловчилар сони х
4
- ҳаво ҳарорати y
Кўрсаткичларнинг ўзаро корреляцион боғлиқ модели натижалари
3-жадвал
x
1
x
2
x
3
x
4
Y
x
1
1
0,45
0,121541781 0,124169395 0,76972563
x
2
0,44853225 1
0,568466379 0,572092143 0,616146
x
3
0,12154178 0,568466379
1
0,994301666 0,30267249
x
4
0,12416939 0,572092143
0,994301666 1
0,30102291
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
239
Y
0,76972563 0,616146
0,302672487 0,30
1
Олинган корреляциядан кўриниб турибдики матрицалар, энг яқин
корреляция боғланишлари Х
1
ва Y, Х
2
ва Y, ўртасида кузатилади
Шу билан бирга кўриб чиқилаётган омил белгилари орасидаги регрессия
тенгламасининг
сифатини
сезиларли
даражада
ёмонлаштирадиган
мултиколлинеарлик Х
3
ва Y, Х
4
, ва Y, кузатилади. Шунинг учун, омил Х
3
ва Х
4
регрессия моделидан ишончли баҳо олиш учун чиқариб ташланиб қайита
таҳлиллар бажарилади.
Таҳлиллар натижаси маълумотлар билан ишлашда аниқлик даражасининг
ортишига имкон беради ва асосий таъсир этувчи омилларга асосланиб, устувор
йўналишларни ривожлантиришни башорат қилиш, режалаштириш, бошқарув
қарорларини қабул қилиш, кўрсаткичларнинг ўзгаришига таъсир этаётган
омилларни аниқлашга ёрдам беради.
Регрессия моделини яратиш ва натижаларни шарҳлаш учун бир неча
турдаги усулларни қўллаш мумкин
чизиқли (у = а + bx);
паробола (y = a + bx + cx
2
);
экспоненциал (y = a * exp(bx));
степенной (y = a*x^b);
гипербола (y = b/x + a);
логарифмик (y = b * 1n(x) + a);
кзрсаткичли (y = a * b^x).
Регрессия моделини яратиш ва олинган натижаларни шарҳлаш учун .
регрессиянинг чизиқли турини олайлик.
Вазифа. Автобусларнинг эксплуатацион ва иқтисодий кўрсаткичларини
ҳароратга боғлиқлигини аниқлаш
Чизиқли регрессия модели қуйидагича ифодаланади:
У = а
0
+ а
1
х
1
+…+а
n
x
n
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
240
Бу ерда
a - регрессия коеффициентлари,
x - таъсир қилувчи ўзгарувчилар,
n - омиллар сони.
Бизнинг мисолимизда y – (ҳарорат) автобусларнинг эксплуатацион ва
иқтисодий кўрсаткичларга таъсир этувчи омил
Регрессия моделининг статистик натижалари.
4-жадвал
Регрессия моделининг статистикаси Кўрсаткич қиймати
Множественный R
0,76
R-квадрат
0,59
Нормированный R-квадрат
0,57
Стандарт хатолик
4,40
кузатувлар
31
Манба: муаллифнинг хисоб натижалари
Регрессион модел натижасига кўра боғлиқлик мавжуд эканлиги
аниқланди (R-квадрат 0.59 ≈ 0,6).
Дисперсион таҳлил натижалари
5-жадвал
Дисперсион таҳлил
df
SS
MS
F
Значимость F
Регрессия
1
817,5
817,5
42,1
4,1
қолдиқ
29
562,3
19,3
жами
30
1379,8
Манба: муаллифнинг хисоб натижалари
Критик интервал 42 Фишернинг F-критерия қийматига мос келади
(4.1;+∞).
Коэффи
ц
иент
Стандар
т-ная
хатолик
t-
стати
с
P-
қийма
т
пастк
и 95%
юқор
и
95%
пастк
и
95,0%
юқор
и
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
241
тика
95,0
%
Y-пере
сечени
е
-10,1
3,7
-2,6
0,01
-17,8
-2,4
-17,8
-2,4
X 1
2,2
0,34
6,4
4,16
1,54
2,9
1,5
2,9
Y-пере
сечени
е
-2,8
1
-2,7
0,009
-4,9
-0,7
-4,9
-0,7
X 2
0,1
0,02
4,2
0,0002 0,06
0,1
0,06
0,18
Y-пере
сечени
е
-10,6
4,0
-2,6
0,01
-18,9
-2,4
-18,9
-2,4
X 3
1,4
8,37
1,7
0,09
-2,8
3,1
-2,8
3,14
Y-пере
сечени
е
-10,1
3,7
-2,6
0,01
-17,8
-2,4
-17,8
-2,4
X 4
1,5
9,2
1,6
0,09
-3,2
3,4
-3,2
3,4
Барча коеффициентлар учун жуфтлик t-статистика ва p-қийматларини
таққослаб, биз t-статистик қийматлари t-қийматидан каттароқ бўлганларни
қолдирамиз.
а)
б)
-20,0
-10,0
0,0
10,0
20,0
0,0
20,0
40,0
Y
X 1
Y
Предсказан
ное Y
-20,0
-10,0
0,0
10,0
-100,0
0,0
100,0
Y
X 2
Y
Предсказанно
е Y
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
242
с)
д)
1-Йўналишли автобусларнинг эксплуатацион кўрсаткичларинининг
об-ҳаво омилларига боғлиқлиги
а) йўналишли автобусларнинг эксплуатацион тезликларини ҳаво
ҳароратига боғлиқлиги
б) автобусларнинг кунлик ишга чиқиш даражасини ҳаво ҳароратига
боғлиқлиги
с) кунлик олинган даромаднинг ҳаво ҳароратига боғлиқлиги
д) йўловчилар оқимининг ҳаво ҳароратига боғлиқлиги
Авало, биз R -квадрат ва коеффициентларга еътибор берамиз.
R-квадрат - детерминация коеффициенти. Бизнинг таҳлилларимизда у
0,59 ёки 59% ни ташкил қилади. Бу шуни англатадики, моделнинг ҳисобланган
параметрлари ўрганилаётган параметрлар орасидаги боғлиқликни 59 % га тенг.
Детерминация коеффициенти қанчалик юқори бўлса, модел шунчалик яхши
бўлади. Яхши - 0,8 дан юқори. Ёмон - 0,5 дан кам (бундай таҳлилни оқилона деб
ҳисоблаш қийин). Бизнинг мисолимизда - "боғлиқлик мавжуд деб қараш
мумкин". (Низамова Г.З., & Гайфуллина М.М. (2021))
-44,7 коеффициенти кўриб чиқилаётган моделдаги барча ўзгарувчилар 0
га тенг бўлса y қандай бўлишини кўрсатади. Яъни моделда тавсифланмаган
бошқа омиллар ҳам таҳлил қилинаётган параметр қийматига таъсир қилади.
2,2 коеффициенти Х ўзгарувчисининг y бўйича оғирлигини кўрсатади.
Автобуслар эксплуатацион кўрсаткичларининг ҳароратга боғлиқлик даражасини
аниқлаш
масалалари
автокорхоналарнинг
келгусидаги
иқтисодий
самарадорлигини баҳолаш имконини яратади. Йил мавсумларида ҳарорат
-20,0
-10,0
0,0
10,0
0,00
1000000,00
Y
X 3
Y
Предсказанно
е Y
-20,0
-10,0
0,0
10,0
0,0
1 000 000,0
Y
X 4
Y
Предсказанн
ое Y
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
243
ўзгарувчан бўлганлиги сабабли эксплуатацион кўрсаткичлар ва ҳарорат
боғлиқлигини мавсумлар кесимида баҳоланиши орқали тадқиқот натижавийлиги
ва хисобларнинг аниқлигига эришиш мумкин.
4.Хулоса.
Тошкент
шахрида
йўналишли
автобусларнинг
эксплуатацион
кўрсаткичлари ва ҳарорат ўртасидаги консептуал боғланиш натижалари олинди.
Ўзоро ва ҳароратга корреляцион боғлиқлик модели хисобларига кўра
автобусларнинг ўртача ҳаракат тезлиги ҳаво ҳароратига R²=0,76 (ўртача кучли)
боғлиқ кунлик режалаштирилган ишга чиқиш даражаси ҳароратга R²=0,57
(ўртача) боғлиқ, ташилган йўловчилар сонининг даромадга R²=0.9 (кучли),
умумий эксплуатацион кўрсаткичларнинг ҳаво ҳароратига R²=0,756 (кучли)
боғлиқлиги маълум бўлди. Автобуслар эксплуатацион кўрсаткичларининг
ҳароратга боғлиқлик даражасини аниқлаш орқали автокорхоналарнинг
иқтисодий мувозанатини сақлаб қолинишига ва кутилаётган об-ҳаво
маълумотлари асосида эксплуатацион кўрсаткичларни мунтазамлигини
таъминлашга эришиш мумкин.
REFERENCES:
1. Петрова Д.В. (2020). Современные подходы к организации мониторинга
пассажиропотоков общественного транспорта городских агломераций.
International Journal of Open Information Technologies ISSN: 2307-8162 vol. 8, no.1.
2. Н.Д. Борисова, С.А. (2018). Кустова.Пассажирские автомобильные пере -
возки. г. С. 31-39.
3. Д. А. Никулина (2014). Моделирование работы городского пассажирского
транспорта на основе данных диспетчерской системы управления / //
Модели,
системы, сети в экономике, технике, природе и обществе. № 3 (11). – C. 138–
145.
4. BotirAbdullaev, DavronYuldoshev, Tolqin Muminov, and Dilmurod Axmedov
(2021). Improving the method of assessing road safety at intersections of single-level
highways E3S
Web of Conferences 264, 05027 (2021).CONMECHYDRO –
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
244
5. Низамова Г.З., & Гайфуллина М.М. (2021). Корреляционно-регрессионный
анализ рынка автомобильных бензинов.
Вестник УГНТУ. Наука, образование,
экономика. Серия: Экономика , (3 (37)), 35-44.
6. Krystian Birr*, Kazimierz Jamroz, Wojciech Kustra, (2014), Travel Time of Public
Transport Vehicles Estimation, 17th Meeting of the EURO Working Group on
Transportation, EWGT2014, 2-4 July 2014, Sevilla, (Spain).
7. Stephen Arhin*, Errol Noel, Melissa F. Anderson, Lakeasha Williams,
Asteway Ribisso, Regis Stinson (2015).
Optimization of transit total bus stop time
models,
Department of Civil and Environmental Engineering, Howard University,
Washington DC 20059, (USA).
8. Makrand wagale, Ajit Pratap Singha, Ashoke K Sarkar and Srinivas Arkat/ (2013)
Real-Time
Optimal
Bus
Scheduling
for
a
City
using
A
DTR
Model- 2nd Conference of Transportation Research Group of India.
9. Chuanjiao, S., Z. Wei, and W. Yuanqing. (2008), Scheduling Combination and
Headway Optimization of Bus Rapid Transit, Journal of Transportation Systems
Engineering and Information Technology, 8(5), 61 – 67.
10. Chen, W., C. Yang, F. Feng, and Z. Chen. (2012). An Improved Model for
Headway-Based Bus Service Unreliability Prevention with Vehicle Load Capacity
Constraint at Bus Stops, Discrete Dynamics in Nature and Society, 2012,
11. Fu, L., Q. Liu, and P. Calamai. (2003). Real-Time Optimization Model for
Dynamic
Scheduling of Transit Operations, Transportation Research Record, 1857, 48-55.
12. B. Anil Kumar1 · G. Hari Prasath1 · Lelitha Vanajakshi1 (2019). Dynamic Bus
Scheduling Based on Real-Time Demand and Tra vel Time-
International Journal of
Civil Engineering
17:1481–1489
13. Yaser Elsayed Havas, (2013), Simulation-Based Regression Models to Estimate
Bus Routes and Network Travel Times, Journal of Public Transportation · December
2013 (United Arab Emirates).
14. Gudkov V.A., Mirotin L.B., Velmojin A.V., Shiryaev S.A. (2006). Passajirskie
avtomobilnye perevozki:
Uchebnik. Pod ed. V.A. Gudkova. - M.: Goryachaya line -
Telekom,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
245
15. Spirin I.V. (2010) Organizatsiya i upravlenie passajirskimi avtomobilnymi
perevozkai, M., Akademia.
16. Абчук В.А. (2014)
Прогнозирование в бизнесе, менеджменте и маркетинге.
– СПб.: Изд-во Михайлова В. А.
17. Слуцкин Л.Н. (2018) Анализ стабильности модели линейной регрессии во
времени. –М.: Синергия.
18. С.А. Беляев [и др.]. (2016). Теория и практика применения корреляционно-
регрессионного анализа в исследованиях – Курск: Деловая полиграфия,.