MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
296
FOBIK BUZILISHLAR KUZATILGAN NEVROZ TASHXISI BILAN
BEMORLARDA PSIXOTERAPIYANING SAMARADORLIGINI
BAHOLASH
Saliev Mirzohid Mirza-Abduraxmanovich.,
Sarboeva Nasibaxon Kuchkanovna.
Psixiatriya, narkologiya, tibbiy psixologiya va psixoterapiya kursi kafedrasi
Andijon davlat tibbiyot instituti
Rezyume: So'nggi yillarda dunyo miqyosida fobik buzilishlar bilan kuzatilgan
psixopatologik buzilishlar ortib bormoqda. Nima uchun fobik buzilishlarga katta
ahamiyat berilmoqda? Fobik buzilishlar – bu birdan – bir situasion vahima
hisoblanadi. Bog'langan qo'rquv yoki uchun fobiya uchun holatiy reaktsilar xos
sanaladi.
Kalit so'zlar: gipnoz, fobiya, nevroz, qo'rquv, buzilish, psixopatologiya.
ОЦЕНКА ЭФФЕКТИВНОСТИ ПСИХОТЕРАПИИ У ПАЦИЕНТОВ
С ДИАГНОЗОМ НЕВРОЗ, ПРИ КОТОРОМ НАБЛЮДАЮТСЯ
ФОБИЧЕСКИЕ РАССТРОЙСТВА
Салиев Мирзохид Мирза-Абдурахманович.,
Сарбоева Насибахон Кучкановна.
Кафедра психиатрии, наркологии, медицинской психологии и с курсом
психотерапии
Андижанский государственный медицинский институт
Резюме: В последние годы во всем мире отмечается рост
психопатологических расстройств с фобическими включениями. Причем
фобический компонент становится все более значительным. Фобические
расстройства - это одна из форм ситуационной тревоги. Для навязчивых
страхов или фобий характерна реакция избегания.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
297
Ключевые слова: гипноз, фобия, невроз, страх, расстройства,
психопатология.
EVALUATION OF THE EFFECTIVENESS OF PSYCHOTHERAPY
IN PATIENTS DIAGNOSED WITH NEUROSIS, IN WHICH PHOBIC
DISORDERS ARE OBSERVED
Saliev Mirzohid Mirza-Abduraxmanovich.,
Sarboeva Nasibaxon Kuchkanovna.
Department of Psychiatry, Narcology,
Medical Psychology and with a course of psychotherapy
Andijan State Medical Institute
Resume: In recent years, the world has seen an increase in psychopathological
disorders with phobic inclusions. And the phobic component becomes more and more
significant. Phobic disorders are a form of situational anxiety. For obsessive fears or
phobias, a reaction of avoidance is characteristic.
Key words: hypnosis, phobia, neurosis, fear, frustration, psychopathology.
Dolzarblik
obsessiv buzilishlarning kuchayishi va ularning insonning hayot
faoliyatiga ta'siri keng tarqalgan. Turli klinik belgilari bilan birga turli fobik buzilishlar
mavjud: kantserofobiya-saratonga chalinishdan qo'rqish, nozopfobiya-kasallik
qo'rquv, neofobiya-o'zgarishlar, yangiliklar va har qanday o'zgarishlar, kardiofobiya -
yurak-qon tomir kasalliklaridan qo'rqish, fobofobiya qo'rquvdan qo'rqish -,
maniofobiya – aqldan ozishdan qo'rqish, klaustrofobiya-yopiq, berk joylardan qo'rqish.
Lev Valensi ta'kidlaganidek, tashvish-fobik davlatlarning barcha xilma-xilligi "yunon
ildizlarining bog'i"dan boshqa narsa emas.
Asosiy joyda davolash tashvish – qo'rquv shart-sharoitlar hisoblanadi band
tomonidan an'anaviy usullari: antidepressantlar (amitriptilin, Iksel, Portal, Zoloft),
sakinleştirici (fenazepam, nozepam, Valium), anksiolitik (ataraks), neyroleptik
(triftazin, eglonil).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
298
So'nggi yillarda fobik kasalliklarni davolashda psixoterapiyadan foydalanishga
qiziqish ortib bormoqda.
Tadqiqot maqsadi.
Nevrozlar bilan og'rigan bemorlarda fobik kasalliklarni
faqat dorivor usullar bilan va psixoterapiya bilan birgalikda davolash samaradorligini
qiyosiy o'rganishdan iborat.
Tadqiqot materiallari va usullari.
Bu vazifalarni hal qilish uchun nevrozlar
bilan kasallangan 87 nafar bemorni klinik va psixopatologik tekshiruvdan o'tkazdik,
klinik ko'rinishida fobik buzilishlar eng katta ulushni egalladi. Anik bemorlarning
yoshi 21 dan 52 yoshgacha bulgan (urtacha yoshi 34.2 g ± 1.2). Kasallikning
davomiyligi 3 oydan 3 yilgacha (o'rtacha 9.5 ± 0.5 oy) o'zgargan.
Tadqiqot
natijalari.
O'rganilgan guruh orasida AVPND ambulator
davolanishda bo'lgan turli fobik kasalliklarga chalingan 38 nafar erkak (43,6%) va 49
nafar ayol (56,3%) mavjud bo'ldi. Tadqiqotning asosiy usuli klinik va psixopatologik
usul bo'lib, davolashning etakchi usuli gipnoterapiya bo'ldi.
Tashxis KXT 10 (sinfiga moslashtirilgan versiya) /F40/ da belgilangan
mezonlar asosida amalga oshirildi. Tashvishli fobik buzilishlar /F 40.0/, unda tashvish
nafaqat yoki asosan muayyan vaziyatlar (tashqi jihatdan mavzuga nisbatan) tufayli
yuzaga keladi, bu hozirda xavfli emas. Agorafobiya /F40.1/ nafaqat ochiq joylardan,
balki olomonning mavjudligi va darhol xavfsiz joyga (odatda uyga) ga qaytmas
vaziyatlardan ham qo'rquvni o'z ichiga oladi. Pettofobiyalar/F40.2/ erkaklarda ham,
ayollarda ham birdek keng tarqalgan. Asosiy mezon-o'z-o'zini hurmat qilish va
tanqiddan qo'rqish.. O'ziga xos mono "izolyasiyalangan" fobiyalar/F 41.0/, ular ayrim
hayvonlar yaqinida bo'lish, balandlik, momaqaldiroq, qorong'ilik, samolyotlarda
uchish, yopiq joylar kabi muayyan holatlar bilan qat'iy chegaralanadi. Ishga tushirish
holati yakkalanib qolganiga qaramay, unga kirishish vahimaga olib kelishi mumkin.
Vahima buzilishi (epizodik paroksismal bezovtalik) asosiy belgi bo'lib, ma'lum bir
vaziyat yoki holatlar bilan chegaralanmagan va shuning uchun oldindan aytib
bo'lmaydigan og'ir tashvish (vahima) ning takroriy hurujlari hisoblanadi.
Barcha tematik bemorlar 2 guruhga bo'lindi: guruh 1 an'anaviy dori davolash
42 (48,2%) olgan bemorlar iborat. 2-guruh dori-darmon bilan birga psixoterapiya, 45
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
299
(51%) olgan bemorlardan iborat bo'ldi. Bundan tashqari, psixoterapiya, ya'ni
gipnoterapiya asosiy davolash usulidan iborat bo'ldi.
Qabul paytida bemorlar umumiy klinik, klinik-psixologik va psixopatologik
tekshiruvlar va patopsixologik tekshiruvlardan o'tdi, ya'ni xvotir shkalasi (Spilberg) va
depressiya shkalasi (Bek), klinik tadqiqotlar natijasida ularning travmatik vaziyatga
javobining o'ziga xos xususiyatlari va bemorlarning turli premorbid shaxs xususiyatlari
aniqlandi.
Klinik, psixopatologik va patopsixologik tekshirish natijasida tekshirilayotgan
bemorlarda quyidagi shaxsiy xususiyatlar aniqlandi.
Birinchi variant, psixoastenik 29 (33.5%) tashvish-shubhali belgi belgilarning
ustunligi bo'lgan bemorlar edi. Ular harakatga g'oyalar, ruhiy tasvirlar yoki impulslar
shaklini oldi, bu harakatlar mazmunan juda farq qiladi, lekin mavzu uchun deyarli har
doim yoqimsiz. Xarakterli xususiyatlar taklif qilingan harakatlarning shubhalanishi va
qat'iyasizligi bo'ldi.
Ikkinchi variant, isterik 26 (29.8%) isteroipoxondrik belgi belgilari bo'lgan
bemorlar edi. Buning uchun katta o'zgaruvchanlik va mozaik holat mavjud edi. Ushbu
holatning o'ziga xosligi bemorning bu holat bilan bog'liq tajribasi bo'lib, asosiy
alomatlar uyqu buzilishi, bosh og'rig'i edi; bunday bemorlar doimo sog'ligi va kundalik
ishlarni bajarishdan shikoyat qildilar.
Uchinchi variant -19 (21.8%) astenik xarakter xususiyatlarining ustunligi bilan
bo'lib, unda asosiy mezonlar: charchashning ortishi, tez toliqish, ishlashning pasayishi,
pastga qarab kayfiyatning o'zgarishi edi.
To'rtinchi variant, giperstenik turi 8 (9.1%) qattiq belgi xususiyatlari bir
ustunlik bilan bemorlar, hayajonlanish va bir vaqtning o'zida oshdi toliqish,
shuningdek befarqligi, sabrsizlik, haddan tashqari faoliyati o'tish edi.
Beshinchi variant esa aralash turi 5 (5.7%) belgi turlarini o'z ichiga olgan:
shizoid, depressiv va eksploziv. Aralash turi, ya'ni shizoid turi, ular juda nozik, zaif,
ta'sirchan "daraxt kabi tugagan" juda nozik va moslashuvchan bo'lgan yagona, yopiq
turmush tarziga ega bo'lgan mavzular bilan ajralib turadi. Depressiv-eksploziv tip
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
300
asabiylashish, atrofdagilarga qaratilgan ziddiyatlarga moyillik ortishi bilan
xarakterlanadi. Bu odamlar spirtli ichimliklar va giyohvandlikka moyil.
Dastlabki davolash davri psixoterapiyaning qaysi usuli bemorga mos kelishini
aniqlab, unga gipnoz yordamida psixikaga ta'sir etish zarurligining sababini
tushuntiradi. Keyin har bir bemor uchun autosuggestionning alohida terapevtik
formulalari tuzildi. Shundan so'ng bemor gipnotik sessiya bosqichi uchun tayyorlangan
bo'lib, unda o'rnatish qulay pozaga berilgan, keyin manzil motor apparatini
engillashtirish, interoseptiv engillik, atrof-muhitdan uzilish, tinchlantirish, shaxsiy
tajribalardan uzilish takliflariga qaratilgan. Shundan so'ng o'rnatish umumiy engillik,
dam olishni uyquchanlikka o'tkazish uchun beriladi. Asosiy nuqta uyquchanlikni
gipnotik uyquga o'tkazish, gipnoz holatining potentsiali va terapevtik takliflar, keyin
gipnozning harakatlarini keyinchalik gipnozga o'tish bilan uzaytirishdir. Gipnoz
seansining butun bosqichi 45 daqiqadan tashkil topdi. Davolash davrida har kuni 10-
15 ta sessiya o'tkazildi.
Davolash samaradorligi ko'rsatkichlari quyidagi mezonlar asosida baholandi:
1. klinik davo, shikoyatlarning to'liq yo'qolishi va kasallikning ob'ektiv
belgilari
2. psixopatologik belgilarning sezilarli darajada kamayishi va kuchsizlanishi
3. yaxshilanishning ijobiy dinamikasining etishmasligi klinik jihatdan minimal
Gipnoz davolash jarayonida psixoastenik, isterik va astenik belgilar bilan
og'rigan bemorlar hafta davomida uyquni sezilarli darajada yaxshilashdi, kayfiyat 10
kun ichida yaxshilandi, umumiy tashvish holati kamaydi va bir oydan so'ng gipnoz
terapiyasining dastlabki bosqichida kuzatilgan obsessiv qo'rquvlar yo'qoldi (1-jadval).
Bemorlar o'zlarining kundalik ishlariga aralasha boshladilar, ular o'tmishda
ularni yuklagan vaziyatga xotirjam munosabatda bo'lishdi. Giperstenik xarakterga ega
bo'lgan bemorlar, shuningdek, aralash variantlar (shizoid, depressiv va portlovchi) dam
olish qiyin bo'ldi. Ba'zi bemorlar psixoterapiyaning bu turiga salbiy munosabatda
bo'lganlar (2-jadval).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
301
Xulosa.
Shunday qilib, o'tkazilgan kuzatishlar turli tipologik xususiyatlarga
ega bo'lgan shaxslar nevrozlarining fobik shakllarini davolashda gipnoterapiyadan
foydalanishga tabaqalashtirilgan yondashuvning samaradorligini ko'rsatadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI:
1. М.Л.Аграновский «Общая медицинская психология и психопатология»
Андижан 2003 - 203 с.
2. Алимов У. Х., Харабара Г.И., Абдулкасымов Ф.Б. Клиническое руководство:
Модели диагностики и лечения психических и поведенческих расстройств.
Ташкент, 2003.
3. Каменецкий Д.А. Неврозология и психотерапия. Москва,2001
4. Клиническая психиатрия. Под. ред. Дмитриевой Т.Б. Москва, 1998.
5. Рустанович А.В., Шамрей В. К. Клиническая психиатрия (в схемах, таблицах
и рисунках). Санкт-Петербург, 2003.
6. Современная клиническая психиатрия. Попов Ю.В, Вид В.Д. С-Петербург,
2002.
7. Г.И.Каплан, Б.Дж.Сэдок. «Клиническая психиатрия» Москва 1999 г.
