MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
34
TIBBIYOTDA IJTIMOIY-PSIXOLOGIK BILIMLARNING O‘RNI VA
AHAMIYATI
Olimova Dano Shakirovna
Toshkent tibbiyot akademiyasi Urganch filiali
O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi mudiri p.f.n dotsent.
Xasanova Lobar Hamro qizi
Toshkent tibbiyot akademiyasi Urganch filiali
Bolalar xirurgiyasi y o‘nalishi magistranti.
Annotatsiya: Mazkur maqolada tibbiyot sohasida ijtimoiy-psixologik
bilimlarning ahamiyati, bemor va shifokor o‘rtasidagi muloqotning sifati, kasalliklarni
tashxislash va davolash jarayonidagi psixologik yondashuvning roli tahlil qilingan.
Shuningdek, sog‘liqni saqlash muassasalarida ishlovchi xodimlar uchun ijtimoiy va
psixologik kompetensiyalarni rivojlantirishning dolzarbligi yoritilgan. Maqolada
tibbiy xodimlarning empatiya, stressni boshqarish, hamdardlik va ijtimoiy muloqot
madaniyatini rivojlantirish orqali bemorlarning sog‘ayishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi
mumkinligi ilmiy asosda bayon etiladi.
Kalit
so‘zlar:
ijtimoiy-psixologik
bilimlar,
tibbiyot,
shifokor-bemor
munosabatlari, muloqot madaniyati, empatiya, stress, sog‘liqni saqlash, psixologik
yondashuv.
Zamonaviy tibbiyot nafaqat biologik va klinik bilimlarga, balki ijtimoiy hamda
psixologik bilimlarga ham asoslanadi. Tibbiyotning samaradorligi ko‘p jihatdan
shifokor va bemor o‘rtasidagi o‘zaro ishonchli munosabatlarga bog‘liq. Shu bois,
sog‘liqni saqlash tizimida faoliyat yuritayotgan har bir mutaxassis ijtimoiy-psixologik
bilimlarga ega b o‘lishi zarur.
Psixologiya — bu inson faoliyati va hayvonlar xatti-harakatida voqelikning
ruhiy aks etishini, psixik jarayonlar, holatlar va insoniy xususiyatlarni o‘rganuvchi
fandir. U sezgi va idrok, tafakkur va hissiyot, faoliyat hamda muomala kabi ruhiy
jarayonlarni o‘z tadqiqot doirasiga oladi. Psixologiyaning asosiy vazifasi —
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
35
psixikaning rivojlanish qonuniyatlarini filogenez (tur sifatida rivojlanish) va ontogenez
(shaxs sifatida rivojlanish) asosida ochib berishdan iborat. Bu maqsadga erishishda
psixologiya biologiya, ayniqsa fiziologiya bilan, shuningdek, sotsiologiya,
pedagogika, madaniyat tarixi, mantiq va boshqa ijtimoiy fanlar bilan uzviy bog‘liq.
Psixologiya, avvalo, inson psixikasining eng murakkab shakllari — ong va
o‘zini anglashni o‘rganadi. Tibbiyot psixologiyasi bo‘yicha ilk darslik XX asr
boshlarida mashhur nemis psixiatr va psixologi Ernst Krechmer tomonidan yozilgan.
Uning tavsiyasi asosida tibbiyot psixologiyasi Yevropada mustaqil fan sifatida o‘qitila
boshlandi. Keyinchalik ushbu sohaga oid turli darsliklar yaratilgan va hozirda bu fan
ko‘plab davlatlarning universitetlari va tibbiyot institutlarida o‘qitiladi.
1
Ta’kidlash joizki, “tibbiyot” juda keng tushuncha bo‘lib, psixologlar uning
deyarli barcha yo‘nalishlarida faoliyat yuritadilar. Ayniqsa, klinikalarda ishlovchi
psixologlar bemorlar bilan bevosita shug‘ullanadi, kasalliklarni tahlil qiladi va vrach
kabi ularni davolashda ishtirok etadi. Shu bois ko‘plab mamlakatlarda bu soha “klinik
psixologiya” deb ataladi.
Ijtimoiy psixologiya insonlarning o‘zaro munosabatlarini, jamiyatda tutgan
o‘rnini va ichki holatini o‘rganadi. Tibbiyotda bu bilimlar quyidagi jihatlar bilan
muhim ahamiyatga ega:
Shifokor va bemor munosabatlari: Samimiy va empatik muloqot
bemorning dardini to‘g‘ri tushunishga va aniq tashxis qo‘yishga yordam beradi.
Bemorning psixologik holati: Stress, xavotir va depressiya holatlarida
bemorga psixologik yordam ko‘rsatish davolanish samaradorligini oshiradi.
Jamiyat va tibbiyot: Kasalliklar profilaktikasi va sog‘lom turmush tarzini
shakllantirishda ijtimoiy-psixologik yondashuvlar muhim ro‘l o‘ynaydi.
Sog‘liqni saqlash xodimlari uchun treninglar: Shifokor va hamshiralar uchun
ijtimoiy-psixologik kompetensiyalarni rivojlantirish, stressga chidamlilikni oshirish
bo‘yicha muntazam treninglar o‘tkazilishi zarur.
1
Jalolov, A.A. (2012). Tibbiyot psixologiyasi asoslari. – Toshkent: Tibbiyot nashriyoti.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
36
Tibbiyot psixologiyasi - umumiy psixologiyaning tarkibiy qismi bo‘lib
kasalliklarning kelib chiqishida psixikaning o‘rni va ahamiyatini o‘rganadi. Tibbiyot
psixologiyasi, tom ma’noda, bеmor psixologiyasini o‘rganuvchi fandir. Lеkin bu ta’rif
uning barcha imkoniyatlarini qamrab bеra olmaydi, albatta. Chunki u sog‘lom
kishilarda kasallikni kеltirib chiqaruvchi barcha tashqi va ichki omillarni o‘rganadi
hamda ularning sabablarini izlaydi. Tibbiyot psixologiyasi chеgara bilmas, kеng
qamrovli fandir. U uzoq tarixga ega bo‘lib, o‘zining rivojlanish bosqichida bir nеchta
davrlarni bosib o‘tdi.
Patopsixologiya psixologiyaning ana shu o‘zgarishlarini o‘rganadigan sohasi
yoki kasal odam psixikasi to‘g‘risidagi ta’limotdir. Tibbiyot psixologiyasi quyidagi
asosiy masalalarni o‘rganadi:
1) bemor va tibbiyot xodimining shaxsi, ular orasidagi o‘zaro munosabatlarni;
2) psixoprofilaktika, psixogigiyena va deontologiya muammolarini;
3) shifokor siri va etikasini;
4) yosh bilan bog‘liq tibbiypsixologik muammolarni;
5) sezgi va idrok, diqqat va xotira, shaxs, xulq-atvor, temperament, stress,
hissiyot, tafakkur, ong va ularning xususiyatlarini;
6) psixologik tekshirish usullarini.
Psixika sog‘liq va kasalliklarni davolashda muhim ro‘l o‘ynaydi. Bemorning
ruhiy holatini yaxshilash maqsadida reja asosida doimiy ravishda psixologik yordam
berish psixoterapiya deb ataladi.
Kasalliklarning oldini olish, sog‘liqni saqlash va mustahkamlashda psixikaning
o‘rnini psixogigiyena va psixoprofilaktika fanlari o‘rganadi.
Tibbiyot psixologiyasi tarkibiga ikki o‘xshash, lekin bir-biridan farq qiladigan
tushuncha kiradi: psixopatologiya va patopsixologiya.
Psixopatologiya — bu ruhiy kasalliklar yoki boshqa turdagi kasalliklar fonida
psixikada yuzaga keladigan barcha o‘zgarishlarni o‘rganadigan sohadir.
Shuni aytish joizki, kuchli ruhiy zo‘riqishlardan so‘ng odamda turli jiddiy
kasalliklar – masalan, qandli diabet, yurak ishemik kasalliklari, yurak infarkti, insult,
hatto oshqozon-ichak yarasi yoki qon kasalliklari rivojlanishi mumkin. Odam
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
37
organizmida yuzaga keladigan har qanday xastalikda ruhiy holatning ta’siri muhim ro‘l
o‘ynaydi. Shu sababli, har bir shifokor psixologiya asoslarini chuqur o‘rganishi zarur.
Chunki bemorning ruhiy holati sog‘lom kishiniki bilan farq qiladi. Har bir inson
betoblikka turlicha munosabat bildiradi: ayrimlar juda siqilib, o‘z ahvolini
og‘irlashtiradi, boshqalar esa umidsizlikka tushib, taqdirga bo‘yin egadi, yana
boshqalar esa sog‘ayishiga umid bog‘laydi. Bularning barchasi bemorning
temperamentiga bog‘liq. Shu bois, har bir shifokor bemorni davolashga kirishar ekan,
uning temperament turiga – xolerik, sangvinik, melanxolik yoki flegmatik ekanligiga
e’tibor berishi lozim.
Xulosa qilib aytganda, tibbiyotda ijtimoiy-psixologik bilimlardan foydalanish
sog‘liqni tiklash jarayonini tezlashtiradi, bemorlar bilan ishonchli munosabatlar
o‘rnatishga yordam beradi va tibbiy xizmat sifatini oshiradi. Shu bois bu bilimlarni
o‘rganish va amaliyotda qo‘llash zamonaviy tibbiyotning ajralmas qismidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Azizxo‘jaeva, N.N. (2004). Pedagogik va ijtimoiy psixologiya. – Toshkent:
O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti.
2.
Jalolov, A.A. (2012). Tibbiyot psixologiyasi asoslari. – Toshkent: Tibbiyot
nashriyoti.
3.
Ergashev, S. (2018). Tibbiyot xodimlari uchun psixologik madaniyat. –
Toshkent: “Ilm Ziyo” nashriyoti.
4.
Манаев, I. (2019). Tibbiy amaliyotda kommunikatsiya madaniyati. – Toshkent:
O‘zMU nashriyoti.
