MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
426
,,BOSH MIYA YARIMSHARLARI FUNKSIYONAL ASSIMETRIYASI VA
DIAGNOSTIKASI’’
MAVLONOVA MALIKA VA MUSTAFOQULOVA MADINA
Shahrisabz davlat pedagogika institutipedagogika yo’nalishi 1-22guruh
talabalari
ANNOTATSIYA: Bosh miyaning ikki yarim shari - chap va o'ng yarim sharlari,
o'ziga xos va bir-birini to'ldiruvchi funksiyalarni bajaradi. Ularning har biri o'ziga
xos kognitiv, motor va sezgir vazifalarni bajarishga mas'uldir. Yarim sharlarning
funksional asimetriyasi, ya'ni ularning turli vazifalarni bajarishdagi farqlari,
insonning psixologik va nevrologik xususiyatlarini shakllantiradi. Ushbu maqolada
bosh miya yarim sharlarining funksional asimetriyasi, uning fiziologik asoslari va
diagnostika usullari haqida so'z boradi.
Kalit soʻzlar: bosh miya, assimetriya, diagnostika, tafakkur, funksional,
neyrofiziologik, oʻng yarim shar, chap yarim shar, fikrlash, bola, miya, neyrologik,
psixologik, usul, idrok, xotira, signal, tadqiqot, tibbiyot.
ANNOTATION: This article discusses the development and changes in the
brain in adults and children. The functional asymmetry of the cerebral hemispheres
plays an important role in controlling the mental and physiological processes of a
person. The left hemisphere is usually responsible for logical thinking, language and
analytical abilities, while the right hemisphere controls figurative thinking, emotions
and creative processes. These functional differences have been identified on the basis
of neurophysiological studies and clinical observations. If a person does not have
logical thinking, then there will be no emotions and thinking. Therefore, the functions
of both hemispheres are very important.
Keywords:
brain,
asymmetry,
diagnostics,
thinking,
functional,
neurophysiological, right hemisphere, left hemisphere, thinking, child, brain,
neurological, psychological, method, perception, memory, signal, research,
medicine.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
427
АННОТАЦИЯ: Два полушария мозга – левое и правое – выполняют
специфические и взаимодополняющие функции. Каждый из них отвечает за
определенные
когнитивные,
двигательные
и
сенсорные
задачи.
Функциональная асимметрия полушарий, то есть различия их в выполнении
различных задач, формирует психологические и неврологические особенности
человека. В данной статье рассматривается функциональная асимметрия
полушарий головного мозга, ее физиологические основы и методы диагностики.
Ключевые слова: мозг, асимметрия, диагностика, мышление,
функциональное, нейрофизиологическое, правое полушарие, левое полушарие,
мышление, ребенок, мозг, неврологический, психологический, метод,
восприятие, память, сигнал, исследование, медицина.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METADALOGIYASI
Bosh miya ikki yirik bo'limga bo'lingan bo'lib, har bir bo'lim ma'lum bir
funksiyani bajarishga mas'uldir. Chap yarim shar odatda "dominant" deb ataladi,
chunki u nutq, til, mantiqiy fikrlash va boshqa analitik funksiyalarni boshqaradi. O'ng
yarim shar esa no-dominant hisoblanadi va ko'proq fazoviy, vizual, musiqiy va ijodiy
funksiyalarni bajaradi. Bu asimetriya miya faoliyatining optimal muvozanatiga
erishish uchun kerakli, ammo turli vazifalar o'rtasidagi ayrim farqlarni ham keltirib
chiqaradi. Chap yarim shar til bilan bog'liq asosiy funksiyalarni, jumladan nutqni
tushunish, yozish, o'qish va mantiqiy fikrlashni boshqaradi. Bu yarim shar
odamlarning analitik fikrlash qobiliyatiga asoslanadi va ko'proq to'g'ri, tartibli va
strukturali fikrni ta'minlaydi. Shuningdek, matematik hisob-kitoblar va til bilan
bog'liq boshqa kognitiv funksiyalarni ham boshqaradi. O'ng yarim shar ko'proq
fazoviy va vizual xotira, rasmiy tafakkur va yuzni tanish kabi ijodiy va intuitiv
funksiyalarni bajaradi. Ushbu yarim shar shuningdek, musiqani tinglash, fazoviy
tasavvurlarni shakllantirish, va hissiy xususiyatlarni boshqarish uchun mas'uldir. O'ng
yarim shar ko'pincha ijodkorlik, tasavvur va emosional reaksiyalar bilan bog'liq
bo'ladi.
Yarim sharlar o'rtasidagi funksional asimetriya, ya'ni ular turli vazifalarni
bajarishda qanday farq qilishi, miya faoliyatining samarali va muvozanatli ishlashini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
428
ta'minlaydi. Biroq, bu asimetriya har doim ham to'g'ri ishlamaydi va ba'zi patologik
holatlar bilan bog'liq bo'lishi mumkin. Funksional asimetriya miya jarohati, insult,
yoki nevrologik kasalliklar natijasida o'zgarishi mumkin. Masalan, chap yarim
sharning zarar ko'rishi ko'pincha afaziya (tilni tushunish yoki nutqni ifodalash
qobiliyatining buzilishi) kabi til bilan bog'liq muammolarga olib keladi. O'ng yarim
sharning buzilishi esa yuzni tanishdagi qiyinchiliklar, fazoviy disorientatsiya yoki
musiqiy qobiliyatning pasayishi kabi belgilarni ko'rsatishi mumkin.
Yarim sharlar orasidagi funksional asimetriya va uning yuzaga kelgan
buzilishlari turli diagnostik usullar yordamida aniqlanishi mumkin. Bu usullar miya
faoliyatining to'liq baholanishiga imkon beradi va turli kognitiv, psixologik yoki
nevrologik muammolarni aniqlashda samarali bo'ladi. Neyropsixologik testlar yarim
sharlarning turli funksiyalarini baholash uchun keng qo'llaniladi. Chap yarim shar
bilan bog'liq testlar til qobiliyatlari, mantiqiy fikrlash va boshqa kognitiv vazifalarni
o'z ichiga oladi. O'ng yarim shar bilan bog'liq testlar esa fazoviy tafakkur, yuzni tanish
qobiliyati va musiqiy qobiliyatlarni baholaydi. Bu testlar miya asimmetriyasining
darajasini aniqlashda muhimdir.
Har bir insonning o'ziga xos hissiyotlar va hissiyotlar palitrasi mavjud. Bu uning
shaxsiyatini belgilaydi va uni boshqa shaxslardan ajratib turadi. Ilmiy nuqtai
nazardan, yarim sharlarda faoliyatning aqliy harakatlarini taqsimlanishini tavsiflovchi
assimetriya bu aqliy o'ziga xoslik uchun javobgardir. Miyaning chap va o'ng yarim
sharlarining turli funktsiyalari haqidagi dastlabki taxminlar XX asrga tegishli
hisoblanadi. Olimlar har bir yarim sharning funktsional xususiyatlarini aniqlash
uchun inson miyasida eksperimental tajribalar o'tkazishni boshladilar.Yarim
feralarning funktsional assimetriyasi, aksariyat olimlarning fikriga ko'ra, inson
ongining yuqori darajada rivojlanishini ko'rsatadigan evolyutsion yutuqdir.
Funktsional assimetriya genetik ildizlarga asoslangan, ya'ni nasldan naslga o'tishga
moyil. U jamiyat bilan yaqin aloqada, shaxsning ijtimoiy shakllanishi jarayonida
shakllanadi.
XULOSA
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
429
Bosh miya yarim sharlarining funksional asimetriyasi insonning psixologik va
kognitiv qobiliyatlarini shakllantiruvchi muhim faktor hisoblanadi. Chap va o'ng
yarim sharlar turli vazifalarni bajaradi, va ularning o'zaro muvozanati miya
faoliyatining optimal ishlashini ta'minlaydi. Biroq, bu asimetriya patologik holatlar
bilan bog'liq bo'lib, ko'plab nevrologik va psixologik muammolarga olib kelishi
mumkin. Yarim sharlar orasidagi asimmetriya va uning buzilishlarini diagnostika
qilish uchun zamonaviy nevrologik va psixologik tekshiruv usullari samarali
qo'llanilishi mumkin. Bu esa bemorlarga to'g'ri diagnostika va davolash usullarini
taqdim etishga yordam beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.Ходжаев Б.Х. Нейропедагогик билимлардан фойдаланиш орқали таълим
сифатини ошириш / Узлуксиз таълим сифат ва самарадорлигини
оширишнинг назарий-услубий муаммолари. Республика илмий
конференцияси материаллари. 2010 йил 27-28 май. – Самарқанд, 2010. – Б. 174–
175.
2.Ғуломов Ж.Р., Анварова В.Ж. Болаларнинг нейропедагогик хусусиятларини
инновацион таълим муҳити шароитида ривожлантириш / Узлуксиз таълим
тизимида ҳамкорлик педагогикаси. Халқаро конференция материаллари. 2014
йил 12-13 ноябрь. – Тошкент. 2014. – Б. 192–193.
3.Akhmedova M.T., Muslimov N.A., Muslimov Sh.N., Rajapova Kh.Kh., Umarova
Z.A. Improvement of the methodology for the future teachers’ professional
competence development. European Journal of Molecular & Clinical Medicine ISSN
2515-8260 Volume 07, Issue 09, 2020.
4. O.T. Alyaviya, SH.Q.Qodirov, A.N.Qodirov, SH.X Xamraqulov, E.X. Xalilov.
Normal Fiziologiya.
