MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
412
KICHIK BIZNES SUBYEKTLARINING EKSPORT SALOHIYATI
VA XALQARO BOZORGA CHIQISH IMKONIYATLARI
(Qishloq xo’jaligi mahsulotlari misolida)
Tolibov Abbos Ibrohim o‘g‘li
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi
Biznes va tadbirkorlik oliy maktabi 1-bosqich magistranti:
Annotatsiya: Ushbu maqolada kichik biznes subyektlarining (qishloq
xo’jaligi mahsulotlari misolida) eksport salohiyati va xalqaro bozorga chiqish
imkoniyatlari, hukumat tomonidan ularga yaratilayotgan sharoitlar, qabul qilingan
qonun hujjatlari, ularni qo‘llab quvvatlash va xalqaro bozorga chiqish imkoniyatlari
tahlili yoritib berilgan.
Kalit so’zlar: kichik biznes, qishloq xo’jaligi, raqobat, salohiyat,
modernizatsiya, subvensionlashtirish.
“Kichik biznes va tadbirkorlikni eksportga yo֥‘naltirish, xalqaro bozorlarga
chiqarish – bu bizning asosiy vazifamiz”
1
Sh.Mirziyoyev
Kirish:
Oʻzbekistonda kichik biznes subyektlari iqtisodiyotning muhim tarkibiy qismi
hisoblanadi. Mamlakatning tashqi savdo hajmini oshirish va eksport geografiyasini
kengaytirish kichik biznes uchun ham yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Hukumat
tomonidan eksportni ragʻbatlantirish va xalqaro bozorlarga chiqish uchun qulay
sharoitlar yaratilmoqda.
Kichik biznes iqtisodiyotning tarkibiy qismi bo‘lib, ular mamlakatning
iqtisodiy barqarorligini ta'minlashda katta rol o‘ynaydi. Kichik biznes deb odatda
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2025-yil 19-martda kichik va o‘rta biznes vakillari bilan
o‘tkazgan uchrashuvida aytilgan. Uchrashuvda Prezident Mirziyoyev kichik va o‘rta biznesni rivojlantirish, yangi
bozorlarga kirib borish va eksportni oshirish borasida amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar haqida so‘z yuritgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
413
kichik hajmdagi kompaniyalar yoki korxonalar tushuniladi, ularning xodimlar soni va
yillik daromadi cheklangan bo‘ladi. Kichik bizneslar odatda mahalliy bozorlar bilan
shug‘ullanadi, yuqori moslashuvchanlikka ega va tez o‘zgarishlarga moslasha oladi.
Kichik biznes subyektlari yangi ish o‘rinlari yaratishda muhim rol o‘ynaydi. Bu aholi
bandligini oshirishga hamda hozirgi kunda eng dolzarb muammolardan biri bo‘lgan
ishsizlik darajasini kamaytirishga yordam beradi. Kichik biznes subyektlari
iqtisodiyotni modernizatsiya qilish va raqobatbardoshligini oshirishga yordam beradi.
Adabiyotlar sharhi:
Maqolada, O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 18-avgustdagi
PF-6042-son “Respublikada eksport va investitsiya salohiyatini yanada
rivojlantirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi farmoni
2
, 2020-yil 7-
maydagi PQ-4707-son “Eksport faoliyatini yanada qo‘llab-quvvatlash chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi
3
va 2021-yil 13-iyuldagi PQ-5184-son “Eksport faoliyatini
moliyaviy qo‘llab-quvvat-lashni yanada kuchaytirish to‘g‘risida”gi qarorlaridan
4
foydalanilgan. Eksportning xalqning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga ta’sirini
o‘rganish P.Krugman, D.Rikardo, A.Smit, V.Kivi-Kari va boshqalar kabi xorijiy
olimlarning ishlarida o‘z ifodasini topgan. Mahalliy iqtisodiy adabiyotlarda
boshqaruvning bozor shakllarining paydo bo‘lishi kontekstida tashqi iqtisodiy soha
masalalari A. I. Tatarkin, M. I. Maslennikov, E. G. Kochetov, S. Yu. Glazyev, R. I.
Xasbulatov kabi mualliflarning asarlarida ko‘rib chiqiladi. M. I. Zaxmatov, A. G.
Granberg, V. A. Mey, R.S.Grinberg va boshqalar S.N.Bludova, S. R. Zaynasheva oʻz
tadqiqotlarini mintaqa tashqi iqtisodiy faoliyatining alohida jihatlarini tahlil qilingan.
Namangan davlat universiteti tomonidan nashr etilgan “Kichik biznes va
tadbirkorlik” ushbu o‘quv qo‘llanmadan, “Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik
darslikdan
5
, O‘zbekiston Respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi tomonidan
tayyorlangan “Kichik biznes va tadbirkorlik subyektlarining eksport salohiyatini
baholash” ushbu qo‘llanmasidan
6
va Nargiza Nosirovaning “Yashil iqtisodiyot va
2
https://lex.uz/ru/docs/-4954642
3
https://www.lex.uz/uz/docs/-4806730
4
https://lex.uz/uz/docs/-5510356
5
6
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
414
taraqqiyot” jurnalidagi “Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlari eksport
salohiyati”
7
maqolasidan ma’lumotlar keltirilgan.
Ushbu maqolada kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlarining
eksport salohiyati va erishilgan natijalar tahlili olib borilgan.
Oʻzbekistonning qishloq xoʻjaligi mahsulotlari, toʻqimachilik, charmsanoat,
elektrotexnika va boshqa sohalardagi mahsulotlari xalqaro bozorda talabgir
hisoblanadi.
Tadqiqot metodologiyasi:
Tadqiqot jarayonida ma’lumotlar to‘plash, umumlashtirish, guruhlash,
taqqoslash, xulosa va takliflar shakllantirildi.
Tahlil va natijalar:
Oʻzbekistonda kichik biznesning eksportdagi ulushi yildan yilga ortib
bormoqda. Quyidagi mulohazalar orqali qishloq xo‘jaligi maxsulotlarini kichik
biznesda eksportning muhimligini, ko‘rib chiqamiz:
Mamlakatimizda kichik biznes subyektlariga yaratilayotgan sharoitlar,
O‘zbekistonning geografik jihatdan qulay joylashuvi, tuproq unumdorligining
yuqoriligi, mahsulotlarni tabiiy iqlim sharoitlarida parvarish qilinishi va aholining
qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtirish bo‘yicha uzoq yillik tajribaga
egaliekanligi natijasida yetishirilatyotgan mahsulotlarga eksportda talab yuqori.
Quyida O‘zbekistonning eksportbop qishloq xo‘jaligi mahsulotlari keltirilgan:
Mevalar:
Anor
— O‘zbekistonda yetishtirilgan anor dunyo bo‘ylab mashhur va
yuqori talabga ega. Dunyo bo‘yicha 2-o’rinda turadi, eksport asosan Yevropa,
Rossiya va Osiyo mamlakatlariga yo‘naltirilgan.
8
Uzum
— Mamlakatda uzum ekinlari 120,000 gektar maydonni
egallaydi. Uzumning turli navlari, jumladan, quruq uzum va sharbat uchun uzumlar
eksport qilinadi. Uzum eksporti faqatgina MDH va Yevropa davlatlari bilan
cheklanmaydi u Osiyo mamlakatlariga ham eksport qilinmoqda, shu bilan birga,
7
8
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
415
eksport geografiyasini kengaytirish uchun yangi bozorlar, jumladan, AQSh va boshqa
rivojlangan davlatlar joriy etilmoqda.
Olma
— Eng ko‘p eksport qilinadigan mevalardan biri bo‘lib u betakror
ta’mi, nav xilma-xilligi, tabbiy ekologik sharoitlarda yetishtirilganli va yuqori sifati
bilan boshqa mamlakatlarnikidan farqlanadi. Yevropa, Rossiya, Sharqiy Osiyo va
boshqa davlatlarga eksport qilinadi.
Gilos
— O‘zbekistonning iqlimi gilos yetishtirish uchun juda qulay.
Mamlakatning tog‘li hududlarida, ayniqsa Farg‘ona vodiysi, Samarqand va Buxoro
viloyatlarida gilosning yuqori hosili olinadi. Gilos eksporti asosan Rossiya,
Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Eron, Turkiya va boshqa Markaziy Osiyo mamlakatlariga
yo‘naltiriladi. Yevropa davlatlari ham gilosni import qiladigan bozorlar qatoriga
kiradi.
Dukkakli mahsulotlar:
No‘xat
— U oqsil va minerallar bilan boy bo‘lgan, vegeterianlar va vega
eaters uchun muhim oziq-ovqat mahsuloti. U ko‘plab mamlakatlarga eksport qilinadi,
eng yirik bozorlar qatorida Rossiya, Qozog‘iston, Turkiya, Hindiston va boshqa
Yevropa davlatlari mavjud. 2022-2023 yillar eksporti 110-120 ming tonna atrofida
bo‘lib, 2024-2025 yillarda 130 000 tonnaga yetishi kutilmoqda, xalqaro bozorlardagi
talablarga mos ravishda o‘sishda davom etmoqda.
Fasol
— Fasolning ko‘plab navlari mavjud, ular turli xil rang va
shakllarda bo‘ladi. Fasolni O‘zbekistondan eksport qiluvchi davlatlar orasida
Rossiya, Qozog'iston, Turkiya va Yevropa mamlakatlari bor. 2022 yilda eksorti 80
000 tonna, 2023 yilda 85 000 tonnaga yetdi. 2024-2025 yillar: Fasol eksporti 100 000
tonnaga yetishi kutilmoqda, Yevropa va Osiyo bozorlarida talabning oshishi
kutilyapti. Fasolning yuqori ozuqaviy qiymati va uzoq muddatli saqlanishi xalqaro
bozorga eksport qilishda muhim omil hisoblanadi.
Mosh
— Mo‘jizaviy loviya — juda foydali va sog‘lom mahsulot bo‘lib,
yuqori miqdordagi oqsil, vitaminlar va minerallarni o‘z ichiga oladi. O‘zbekistonda
bu mahsulot keng tarqalgan. Moshni eksport qiladigan mamlakatlar orasida Rossiya,
Qozog‘iston va Xitoyni ko‘rish mumkin. 2022-yil eksporti 65 000 tonnaga yetdi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
416
2023-yil eksporti 70 000 tonnaga yetdi, eksportda qishloq xo‘jaligi sohasidagi
texnologiyalarni modernizatsiya qilish va sifatni oshirish muhim rol o‘ynadi. 2024-
2025 yillarda eksporti 80 000 tonnaga yetishi kutilmoqda.
2020-2025 yillar davomida O‘zbekistonning dukkakli mahsulotlari eksporti
barqaror ravishda o‘sib bormoqda. No‘xat va fasol kabi mahsulotlarning eksporti
sezilarli o‘sishni ko‘rsatmoqda. Yashil dukkaklilar, soya, va loviya kabi
mahsulotlarga bo‘lgan talab oshib borishi kutilmoqda, bu esa ularning eksportining
kengayishiga yordam beradi. O‘zbekistonning dukkakli mahsulotlarini eksport
qilishda asosiy bozorlar, masalan, Rossiya, Turkiya, Xitoy va Yevropa davlatlari
davom etmoqda, va yangi bozorlar ochish bu sohaning rivojlanishiga yordam beradi.
Poliz ekinlari
Pomidor
— bu poliz ekinlari orasida eng mashhur va eksport qilingan
mahsulotlardan biri bo‘lib, u oziq-ovqat sanoatida, salatlar, konservalar va boshqa
taomlarda keng qo‘llaniladi. 2022-yil 180,000 tonnadan ortiq pomidor eksport qildi.
Asosiy eksport bozorlariga Rossiya, Qozog‘iston, Turkmaniston va Yevropa
davlatlari kiradi. 2023-yil 190,000 tonna pomidor eksport qilindi. Yangi bozorlar
sifatida Turkiya va Fors ko‘rfazi davlatlarida talabning oshishi kuzatildi. 2024-yil
200,000 tonnadan ortiq pomidor Rossiya, Qozog‘iston, Xitoy va Yevropa bozorlariga
eksporti qilingan. 2025-yil 210,000 tonnaga yetishi kutilmoqda. Yevropa va O‘rta
Osiyo davlatlari asosiy eksport bozorlariga aylanishi kutilyapti.
Bodring
— bu sabzavotlar oilasiga mansub, asosan salatalar
tayyorlashda ishlatiladi. Bodringning eksporti ham katta o‘sishga ega, ayniqsa, sifatli
va ekologik toza mahsulotlarga talab ortgan. 2022-yil 35,000 tonnaga yetdi. Rossiya,
Qozog‘iston, Turkmaniston va Yevropa asosiy xaridorlar edi. 2023-yil 40,000
tonnaga yetdi. Yevropa va Fors ko‘rfazi bozorlarida bodringga bo‘lgan talabning
oshishi eksportning o‘sishiga yordam berdi. 2024-yil 45,000 tonnani tashkil qilib
Rossiya va Yevropa bozorlariga chiqarilgan. 2025-yil 50,000 tonnaga yetishi
kutilmoqda. O‘rta Osiyo, Yevropa va Xitoy bozorlarida bodringga bo‘lgan talab
ortishi eksportni yanada kengaytiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
417
Qovoq
— bu poliz ekinlari orasida eng tez o‘suvchi va oson
yetishtiriladigan mahsulotlardan biridir. Uning eksporti ham har yili o‘sib bormoqda.
2022-yil 20,000 tonnaga yetdi. Asosiy bozorlar Rossiya, Turkmaniston va Yevropa
edi. 2023-yil 22,000 tonnaga yetdi. Yevropa bozorida qovoqqa bo‘lgan talabning
oshishi kuzatildi. 2024-yil 25,000 tonnaga yetib yangi bozorlardagi talab oshishi va
sifatli mahsulotlar ishlab chiqarishi eksportning o‘sishiga turtki bo‘lmoqda. 2025-yil
28,000 tonnaga yetishi kutilmoqda. Yevropa va Xitoy bozorlariga eksportning oshishi
eksportning yanada kengayishiga olib keladi.
9
2020-2024yillarda O‘zbekistonda yetishtirilgan qishloq xo‘jaligi mahsulotlari
eksporti hajmi diagramma ko’rinishida keltirilgan. Bu ma’lumotlar Davlat statistika
qo‘mitasi va rasmiy axborot portallaridan olingan.
10
Yurtimizda kichik biznes subyektlariga yaratilgan sharoitlar:
1.
Soliq imtiyozlari
:
O‘zbekiston hukumati kichik va o‘rta biznesni rivojlantirishga katta e’tibor
qaratmoqda. Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini eksport qiladigan kichik biznes
subyektlariga soliq imtiyozlari va preferensiyalar taqdim etiladi. Bu, o‘z navbatida,
9
https://surli.cc/vvakpt
10
0
0,5
1
1,5
2
2,5
3
3,5
4
2020-2024yillarda O‘zbekistonda yetishtirilgan qishloq xo‘jaligi
mahsulotlari eksporti hajmi
2020 yil
2021 yil
2022 yil
2023 yil
2024 yil
2,1
mlrd.dollar
2,4
mlrd.dollar
2,2
mlrd.dollar
2,3
mlrd.dollar
3,5
mlrd.dollar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
418
ularga xalqaro bozorlarga kirish va mahsulot ishlab chiqarishni kengaytirish
imkoniyatini beradi.
Kichik biznes subyektlari uchun eksportga yo‘naltirilgan mahsulotlar
bo‘yicha ayrim soliq to‘lovlaridan ozod qilish, maxsus eksport yo‘nalishlariga
qaratilgan subvensionlashtirish tizimlari joriy etilgan.
2.
Moliyaviy yordam va kreditlash tizimi
:
Kichik biznes subyektlariga, ayniqsa, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksporti
bilan shug‘ullanadiganlar uchun moliyaviy yordam va arzon kreditlar ajratilishi
ta’minlangan.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki va tijorat banklari tomonidan
kichik biznesga mo‘ljallangan qulay shart-sharoitlar yaratilib, ular eksport qilish
uchun zarur bo‘lgan kreditlarni olish imkoniyatiga ega.
3.
Mahsulotni sertifikatlash va standartlashtirish
:
Mahsulotlar eksport qilinishi uchun uning sifatini xalqaro standartlarga mos
ravishda tasdiqlash zarur. Kichik biznes subyektlari uchun sertifikatlash jarayonlarini
soddalashtirish va qo‘llab-quvvatlashga alohida e’tibor qaratilmoqda.
Shuningdek, eksport bozorlariga chiqish uchun mahsulotni qadoqlash va
saqlash sharoitlariga ham moslashtirishda yordam beriladi.
4.
Tashqi bozorlarni o‘rganish va eksport tarmog‘ini kengaytirish
:
Tashqi bozorlarga chiqish uchun kichik biznes subyektlariga bozor
tadqiqotlarini o‘tkazish va xalqaro bozor talablarini aniqlash bo‘yicha keng ko‘lamli
axborot taqdim etiladi.
O‘zbekistonning tashqi savdo tizimi, jumladan, eksportni qo‘llab-quvvatlash
markazlari, kichik va o‘rta biznes subyektlariga bozorlarni tahlil qilish, eksport
kanallarini yaratish hamda mahsulotlarini xalqaro bozorga chiqarish imkoniyatlarini
yaratmoqda.
Quydagi dagrammada Osiyo davlatlarining 2023-yildagi qishloq xoʻjaligi
mahsulotlari eksportini ko‘rishimiz mumkin.
11
11
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
419
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini eksport qilish bu faqat iqtisodiy manfaatlar
bilan cheklanib qolmay, balki jamiyat va davlat rivojiga ham katta ta’sir ko‘rsatadi.
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining eksport qilishdan asosiy maqsadlar quyidagilar.
Valyuta kirimini oshirish
: Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini eksport
qilish davlatning tashqi savdosini rivojlantiradi va xorijiy valyutani jalb qilishga
yordam beradi. Bu esa iqtisodiy barqarorlikni saqlashga, importni kamaytirishga va
milliy valyutani mustahkamlashga yordam beradi.
Xalqaro savdoni kengaytirish
: Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining
eksporti yangi bozorlarga kirish uchun imkoniyatlar yaratadi va mamlakatning
xalqaro bozordagi o‘rnini mustahkamlaydi.
Fermerlarga yangi bozorlarni ochish
: Mahsulotlarni eksport qilish
fermerlar uchun yangi bozorlarga kirish imkoniyatlarini yaratadi, bu esa ularning
daromadlarini oshiradi.
Narx barqarorligini ta’minlash
: Eksportning o‘sishi mamlakat
ichidagi mahsulotlarga bo‘lgan talabni oshiradi va shu bilan ichki bozor narxlarini
barqarorlashtiradi.
Texnologiyalarni takomillashtirish
: Yangi eksport bozorlarining
talablariga javob berish uchun ishlab chiqarish texnologiyalarini takomillashtirish
zarur bo‘ladi. Bu esa qishloq xo‘jaligi sektorida innovatsiyalarni joriy qilishni
rag‘batlantiradi.
Oʻzbekiston
3%
Qozogʻiston
2%
Hindiston
15%
Indoneziya
32%
Tailand
7%
Vetnam
6%
Turkiya
4%
Filippin
2%
Malayziya
29%
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
420
Mahsulot sifatini oshirish
: Xalqaro bozorlarda raqobatbardosh bo‘lish
uchun qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining sifatini yaxshilash va sertifikatlash
tizimlarini kuchaytirish zarur. Bu sifatni oshirish va ilg‘or agrotexnologiyalarni
o‘rganish uchun imkoniyat yaratadi.
Qishloq xo‘jaligi sohasidagi ish o‘rinlari
: Eksportni kengaytirish bilan
qishloq xo‘jaligi sohasidagi ish o‘rinlari ortadi, bu esa jamiyatdagi iqtisodiy
farovonlikni oshiradi.
Qishloq hududlarini rivojlantirish
: Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari
eksporti qishloq hududlarida yangi ish o‘rinlari va qo‘shimcha iqtisodiy faoliyatlar
yaratish imkonini beradi.
Kambag‘allikni kamaytirish
: Qishloq xo‘jaligi eksportining oshishi
qishloq aholisining daromadlarini oshiradi va ular uchun ijtimoiy sharoitlarni
yaxshilashga yordam beradi.
Yaxshi infratuzilma
: Eksport faoliyatining rivojlanishi qishloq joylarda
infratuzilmani (yo‘llar, kommunikatsiyalar, suv ta'minoti va boshqalar) yaxshilashga
olib keladi.
Barqaror qishloq xo‘jaligi amaliyotlari
: Eksport talablarini qondirish
uchun ekologik toza va barqaror qishloq xo'jaligi amaliyotlari rivojlanadi. Bu
mahsulotlar ekologik jihatdan toza bo‘lishi kerak, bu esa barqaror rivojlanishga hissa
qo‘shadi.
Xalqaro hamkorlikni rivojlantirish
: Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari
eksporti davlatlar o‘rtasida iqtisodiy va savdo munosabatlarini rivojlantiradi. Bu
mamlakatlar o‘rtasida diplomatik aloqalarni mustahkamlashga yordam beradi.
Kichik biznes subyektlarining qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksporti
salohiyati va xalqaro bozorga chiqish imkoniyatlari O‘zbekistonda muhim
ahamiyatga ega. Biroq, bu jarayonlar bir qator muammolarni yuzaga keltiradi, bu
esa kichik bizneslarning xalqaro bozorga muvaffaqiyatli chiqishiga to‘sqinlik
qiladi. Quyida bu muammolarni qishloq xo‘jaligi misolida ko‘rib chiqamiz:
1. Sifat nazorati va standartlarga moslashish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
421
Global bozorlarda qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining sifatiga yuqori talablar
qo‘yiladi. Kichik bizneslar uchun mahsulotlar sifatini xalqaro standartlarga
moslashtirish qiyin bo‘lishi mumkin. Masalan:
Mahsulotlarni organik sertifikatlash, gmp (Good Manufacturing Practice) va
ISO kabi xalqaro sertifikatlarga ega qilish zarur.
Bu jarayonlar kichik korxonalar uchun katta xarajatlar va vaqt talab qiladi.
Aksariyat kichik tadbirkorlar uchun bunday resurslar yetishmaydi.
2. Logistika va transport muammolari
Kichik biznes subyektlari uchun eksportni tashkil qilishda eng katta
to‘sqinliklardan biri bu logistika. Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ko‘pincha sezgir va
tez buziladigan (masalan, meva-sabzavotlar) bo‘lganligi sababli, ularni xalqaro
bozorga yetkazib berish uchun zamonaviy va ishonchli logistika tizimlari zarur:
To‘g‘ri saqlash sharoitlari, tez yetkazib berish tizimi va ta’minot zanjiri orqali
mahsulotlar sifatini saqlash juda muhim.
Kichik bizneslar uchun, ayniqsa, uzoq masofaga, o‘rta va kichik partiyalarni
eksport qilish, bu jarayonni samarali tashkil qilish qiyin.
3. Bojxona va savdo to‘siqlari
Kichik biznes subyektlarining xalqaro bozorga chiqish imkoniyatlari
ko‘pincha bojxona va savdo to‘siqlari tomonidan cheklangan. Har bir davlat o‘zining
eksport-import siyosatiga ega, va bu kichik biznes uchun qo‘shimcha qiyinchiliklar
yaratadi:
Bojxona to‘lovlari, sertifikatlash talablari va savdo cheklovlari kichik
bizneslar uchun yuqori xarajatlarni keltirib chiqarishi mumkin.
Bojxona ruxsatnomalarini olish, mahalliy va xalqaro talablarni o‘rganish
kichik biznes uchun qiyin bo‘lishi mumkin.
4. Kichik biznes uchun moliyaviy qo‘llab-quvvatlashning yetishmasligi
Kichik qishloq xo‘jaligi subyektlari eksportga yo‘naltirishda o‘z faoliyatlarini
rivojlantirish uchun katta miqdorda moliya resurslari va investitsiyalar zarur. Biroq,
ko‘plab kichik bizneslar quyidagi muammolarga duch keladi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
422
Moliyaviy qo‘llab-quvvatlashning yetishmasligi. Kichik tadbirkorlar uchun
eksportni amalga oshirish va yangi bozorga kirish uchun zarur bo‘lgan resurslar
(masalan, yangi uskunalar, mahsulotni qayta ishlash uchun investitsiyalar) kam.
Kredit olishdagi qiyinchiliklar, yuqori foiz stavkalari va banklarning kichik
biznesga qiyinroq shartlarda kredit berishi ham to‘siq bo‘lishi mumkin.
5. Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlash va innovatsiyalar
Kichik bizneslarning eksportga chiqishidagi yana bir muammo — qishloq
xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlash va innovatsiyalarni joriy etish. Xalqaro bozorlar
ko‘pincha mahsulotlar va xizmatlarning yuqori sifatini, noyobligini va innovatsion
yondashuvlarni talab qiladi.
Kichik bizneslar ko‘pincha qayta ishlash texnologiyalari va innovatsion
yondashuvlarni joriy etish uchun zarur bo‘lgan bilim va resurslarga ega emas.
Yangi mahsulotlar yaratish va bozor talabiga moslashtirishda ko‘p hollarda
innovatsion fikrlash va texnologiyalarga yetishmaslik seziladi.
6. Xalqaro bozorlar haqida bilimning yetishmasligi
Xalqaro bozorlarni yaxshi tushunmaslik, ularning talablarini o‘rganmaslik
kichik biznesning eksport salohiyatini cheklaydi. Kichik bizneslar uchun yangi
bozorga kirish va o‘sha bozorlarning xususiyatlarini bilish juda muhim:
Kichik bizneslar ko‘pincha bozorni o‘rganish, reklama va marketing
strategiyalarini ishlab chiqishda eksport tajribasiga ega emas.
Yangi bozorga kirish uchun zarur bo‘lgan tariflar, normativlar, sertifikatlash
talablarini bilmaslik kichik biznesning muvaffaqiyatli kirishiga to‘sqinlik qiladi.
7. Iqlim va ekologik muammolar
Iqlim o‘zgarishlari va ekologik muammolar qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini
yetishtirishda muhim omildir. Kichik bizneslar ko‘pincha o‘z mahsulotlarini yuqori
sifatli ishlab chiqarish uchun kerakli ekologik sharoitlarni yaratishda muammolarga
duch keladi:
Iqlim o‘zgarishlari qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining yetishtirilishiga salbiy
ta’sir ko‘rsatishi mumkin, bu esa eksport uchun tayyor mahsulotlarni ishlab chiqarish
imkoniyatlarini kamaytiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
423
Ekologik tozalikka oid talablarga javob berish, mahsulotlar xavfsizligini
saqlashda kichik bizneslarga qo‘shimcha xarajatlar keltiradi.
Takliflar:
1. Mahsulot sifatini yaxshilash va xalqaro standartlarga moslashtirish
Kichik biznes subyektlari uchun mahalliy va xalqaro bozorlar talablariga
moslashish muhim omil bo‘lib qoladi. Mahsulotlar sifatini yuqori darajada saqlash va
yangilash uchun quyidagilarni amalga oshirish zarur:
Sertifikatlash: Mahsulotlarni xalqaro bozorlar uchun zarur bo‘lgan
organik sertifikatlar, ISO, GMP va boshqa xalqaro standartlarga moslashtirish.
Qayta ishlash texnologiyalarini joriy etish: Kichik bizneslar mahsulotni
qayta ishlashni va paketlashni yaxshilash orqali, eksport salohiyatini oshirishlari
mumkin. Masalan, yangi usulda qadoqlash va marketing orqali qishloq xo‘jaligi
mahsulotlarini yuqori sifatli va uzoq muddat saqlanishini ta’minlash.
2. Logistika va ta’minot zanjirini yaxshilash
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini eksport qilishda logistika va ta’minot
zanjirining samarali tashkil etilishi juda muhim. Kichik bizneslar uchun xalqaro
bozorga chiqishda quyidagilarni amalga oshirish zarur:
Tez yetkazib berish va qadoqlash sharoitlarini yaxshilash: Mahsulotlar
tez buziluvchi bo‘lganligi sababli, ularni maxsus sovutgichlarda yoki qadoqlash
tizimlarida saqlash kerak.
Transport tizimlarini rivojlantirish: Kichik bizneslar uchun o‘z
mahsulotlarini eksport qilishda logistika xarajatlarini kamaytirish va samarali
transport tarmoqlarini yaratish lozim.
Mamlakat ichidagi va xalqaro tarmoqlar bilan hamkorlik: Mahsulotlarni
ishlab chiqarishdan eksportgacha bo‘lgan barcha jarayonlarni optimallashtirish va
xalqaro tarmoqlarga kirish imkoniyatlarini kengaytirish zarur.
3. Xalqaro bozorlarni o‘rganish va tahlil qilish
Kichik bizneslar uchun eksportni rivojlantirishda xalqaro bozorlarni o‘rganish
va ularga moslashish juda muhimdir:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
424
Eksport tahlili: O‘zbekistonda qishloq xo‘jaligi mahsulotlari uchun eng
istiqbolli yangi bozorlarni aniqlash, ular uchun talabni o‘rganish va mahalliy bozorlar
bilan taqqoslash.
Bozor talabiga moslashish: Mahsulotlarni xalqaro bozor talablariga
moslashtirish, masalan, ekilgan mahsulotning o‘lchami, turi, ta’mi va tashqi
ko‘rinishini yaxshilash.
Raqobatbardosh
narxlar:
Xalqaro
bozorlar
uchun
arzon
va
raqobatbardosh narxlarni aniqlash va shunga mos ravishda mahsulot ishlab chiqarish.
4. Moliyaviy qo‘llab-quvvatlash va kredit resurslarini taqdim etish
Kichik biznes subyektlari uchun eksportga yo‘naltirishda moliyaviy qo‘llab-
quvvatlash muhim rol o‘ynaydi. Xalqaro bozorga chiqish uchun zarur bo‘lgan
resurslar quyidagi tarzda ta’minlanishi kerak:
Kichik biznesga kredit va grantlar: Hukumat va xalqaro tashkilotlar
kichik bizneslarni qo‘llab-quvvatlash uchun kredit liniyalari, subsidiyalar va grantlar
ajratishlari lozim.
Moliyaviy ko‘nikmalarni oshirish: Kichik bizneslarni moliyaviy
boshqaruv va investitsiyalarni jalb qilish borasida o‘qitish va ularga tegishli
resurslarni yaratish.
5. Xalqaro hamkorlik va sheriklik
Kichik biznes subyektlari uchun xalqaro bozorga chiqishda hamkorlik va
sheriklikning ahamiyati katta:
Tashqi sheriklar bilan hamkorlik: Yirik kompaniyalar va savdo
tarmoqlari bilan hamkorlikni yo‘lga qo‘yish, kichik bizneslarni xalqaro savdoga olib
chiqish.
Eksport agentliklari: Xalqaro bozorga kirish uchun eksport agentliklari
orqali kichik bizneslarga ko‘mak berish va yangi bozorlarni o‘zlashtirish.
8. Mahsulotni diversifikatsiya qilish
Kichik bizneslar qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini diversifikatsiya qilish orqali
yangi eksport bozorlarini kashf etishlari mumkin:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
425
Mahsulotlar liniyasini kengaytirish: Meva-sabzavotlar, yong‘oqlar,
go‘sht va sut mahsulotlarining yangi turlarini ishlab chiqarish va eksport qilish.
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlash: Xomashyo o‘rniga, qayta
ishlangan mahsulotlarni eksport qilish orqali qo‘shimcha qiymat yaratish.
Xulosa:
Kichik biznes subyektlarining qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksportini
rivojlantirish uchun mahsulot sifatini yaxshilash, logistika va ta’minot zanjirini
optimallashtirish, moliyaviy qo‘llab-quvvatlash va xalqaro bozorga moslashish kabi
strategik yo‘nalishlar orqali katta muvaffaqiyatlarga erishish mumkin. Bu
yo‘nalishlar kichik biznesning eksport salohiyatini oshirish va global bozorlarga
muvaffaqiyatli kirish imkoniyatlarini kengaytirishga yordam beradi. Kichik
biznesning eksportdagi ulushi hali ham cheklangan bo‘lishi mumkin, chunki eksport
qilish uchun zarur bo‘lgan infratuzilma, logistika, bozorlarni o‘rganish va xalqaro
talablarga javob berish kabi masalalar mavjud. Shunga qaramay, O‘zbekistonda
kichik biznes subyektlarini qo‘llab-quvvatlash va ularga eksport bozorlariga chiqish
imkoniyatlarini yaratish bo‘yicha doimiy ravishda yangi dasturlar va tashabbuslar
ishlab chiqilib hayotga tatbiq qilinmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2025-yil 19-martda
kichik va o‘rta biznesni rivojlantirish, yangi bozorlarga kirib borish va eksportni
oshirish borasida amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar haqida so‘z yuritgan.
https://surl.li/ylyplj
2. https://lex.uz/ru/docs/-4954642
3. https://surli.cc/vvakpt
4. www.namdu.uz
5. www.ziyonet.uz
