MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
172
EKOLOGIYA VA ATROF-MUHITNI HIMOYALASH
Turdimuratova Saxizoda Jangabaevna
Qoraqalpog‘iston Respublikasi
Nukus shahri 1-son politexnikumi,
Aniq fanlar kafedrasi
Fizika fani katta o‘qituvchisi.
Turdimuratova Saxizoda Jangabaevna
Biologiya fani katta o‘qituvchisi- Bekniyazova Indira Baltaniyazovna
Annotatsiya. Ushbu maqolada ekologiya va atrof-muhitni muhofaza
qilishning ahamiyati, zamonaviy ekologik muammolar va ularni bartaraf etish
yo‘llari tahlil qilinadi. Barqaror rivojlanish tamoyillari asosida inson faoliyatining
tabiiy muhitga ta’siri, ekologik muammolarni hal qilishda davlat va jamiyatning ro‘li
yoritiladi. Shuningdek, chiqindilarni qayta ishlash, ekologik innovatsiyalar va yashil
iqtisodiyotning rivojlanishi muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar: Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish, barqaror rivojlanish,
chiqindilarni qayta ishlash, ekologik muammolar, yashil iqtisodiyot, tabiiy resurslar,
iqlim o‘zgarishi.
Tabiat va inson o‘rtasidagi bog‘liqlik zamonaviy ekologik muammolarni hal
qilish zarurligini ko‘rsatmoqda. Iqlim o‘zgarishi, havoning ifloslanishi, chiqindilarni
noto‘g‘ri boshqarish kabi muammolar global miqyosda dolzarb bo‘lib, ularning
yechimi barqaror rivojlanish tamoyillariga asoslanadi. Ushbu maqolada ekologik
muammolar va ularni hal qilish yo‘llari tahlil qilinadi.
Atrof-muhitni muhofaza qilish - inson faoliyatining atrof-muhitga salbiy
ta’sirini cheklash va uning buzilishining oldini olishga qaratilgan chora-tadbirlar
majmui. Bunday choralar quyidagilar bo‘lishi mumkin:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
173
1-rasm.
Shuni ham aytish joizki, ekalogiyani va atrrof-muhitni himoyallash
usullaridan biri bu- korxonalardan chiqayotgan chiqindilarni qayta ishlab chiqarish.
Bu orqali iqtisodiyotga va ekalogiyaga foyda keltirish mumkin.
Hozirgi kunda turli xil texnalogiyalar orqali bu jarayonni qo‘llab quvvatlab
kelinmoqda.
Shuningdek, chiqindi inson uchun zarur bo‘lgan mahsulotning foydalanilmay
qolib, o‘zining xususuyatlarini yo‘qotgan qismi tushuniladi. Chiqindilar sanoat ishlab
chiqarishida, energetikada, kundalik turmushda, qisqasi inson hayot faoliyati bilan
bog‘liq bo‘lgan barcha jabhalarda paydo bo‘ladi. Ular atrof-muhitni ifloslashi bilan
ekotizimlarni buzadi, ayrim hollarda esa inson hayotini xavf ostiga qo‘yadi.
Qattiq chiqindilarni qayta ishlashning 20 xil usuli mavjud bo‘lib, ular asosan
chiqindi turiga ko‘ra tanlanadi:
chiqindilarni poligonlarda ko‘mish – bu usul eng qadimgi va hozir ham
dunyo sathida ko‘p qo‘llanilib kelayotgan an’anaviy usul hisoblanadi.
termik parchalash usuli – tarkibida toksik birikmalar saqlanmagan
chiqindilar uchun qo‘llaniladigan usul bo‘lib, bu usul bilan ular juda qisqa vaqt
orasida batamom zararsizlantiriladi. Termik usulda axlat maxsus zavodlarda
yondirilib, undan issiqlik energiyasi ham olinadi. Bunda axlat to‘liq yonishi uchun
unga qo‘shimcha havo oqimi beriladi, natijada axlat yonishidan harorat +13000C
gacha ko‘tariladi. Olingan issiqlik energiyasidan aholi punktidagi binolarni isitish va
A
tr
o
f-
mu
h
itn
i mu
h
o
fa
za
q
ili
sh
ch
o
ra
la
ri
ekologik vaziyatni yaxshilash
maqsadida atmosfera
va gidrosferaga chiqindilarni
cheklash.
Tabiat komplekslarini saqlash
maqsadida qo'riqxonalar, milliy
bog'lar yaratish.
Ba'zi turlarni saqlab qolish uchun
baliq ovlash, ov qilishni cheklash.
Chiqindilarni cheklash
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
174
aholini issiq suv bilan ta’minlashda foydalaniladi. termik parchalash usuli – tarkibida
toksik birikmalar saqlanmagan chiqindilar uchun qo‘llaniladigan usul bo‘lib, bu usul
bilan ular juda qisqa vaqt orasida batamom zararsizlantiriladi. Termik usulda axlat
maxsus zavodlarda yondirilib, undan issiqlik energiyasi ham olinadi. Bunda axlat
to‘liq yonishi uchun unga qo‘shimcha havo oqimi beriladi, natijada axlat yonishidan
harorat +13000C gacha ko‘tariladi. Olingan issiqlik energiyasidan aholi punktidagi
binolarni isitish va aholini issiq suv bilan ta’minlashda foydalaniladi.
kompostlash usuli-chiqindilarni zararsizlantirib, ulardan organik o‘g‘it
olish imkonini beradi. Usul mezofil va termofil aerob bakteriyalarning faoliyatiga
asoslangan bo‘lib, organik chiqindilarga nisbatan qo‘llaniladi.
Plazma usuli. Chiqindilarni qayta ishlashning plazma usuli eng yangi
texnologiya bo‘lib, uni barcha turdagi chiqindilarga nisbatan qo‘llanilishi mumkin.
Mazkur usul ,,Kurchatov nomidagi atom texnologiyasi” institutida Rossiya, Isroil va
Ukraina mutaxassislarining hamkorligida yaratildi va 2010 yil shu usul bilan
chiqindilarni utilizatsiya qiladigan zavod Isroilning Karmiel shaharchasi yaqinida
qurib ishga tushirildi. Bu usul bilan qayta ishlaganda nafaqat chiqindilar
zararsizlantiriladi, balki ulardan ikkilamchi qimmatbaho mahsulotlar va energiya ham
olinadi. Qattiq maishiy chiqindilarni qayta ishlashning plazma usuli eng ilg‘or, 100%
ekologik toza usul hisoblanadi. Plazma usulining afzalliklari qatoriga uning
chiqindisiz texnologiya asosida ekologik tozaligi, iqtisodiy samaradorligi, chiqindini
qayta ishlashga tayyorlashning talab qilinmasligi, energiya tejamkorligi, ish
quvvatining yuqoriligi kabilarni kiritish mumkin.
1
Xulosa qilib aytganda, Ekologik muammolarni hal qilish uchun har bir
fuqaroning mas’uliyati, davlat siyosati va global hamkorlik muhim ahamiyatga ega.
Barqaror rivojlanish tamoyillariga asoslangan holda yashil iqtisodiyotga o‘tish,
chiqindilarni qayta ishlash va tabiiy resurslardan oqilona foydalanish kelajak avlodlar
uchun ekologik barqarorlikni ta’minlaydi.
1
Yo‘Ldasheva M., Ohunova G. Sanoat chiqindilari asosida qurilish materiallari olish //science and innovation. – 2022. – т. 1. – №.
a6. – с. 536-538.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
175
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Yoldasheva M. et al. Obtaining building materials based on industrial waste
//science and innovation. – 2022. – т. 1. – №. 6. – с. 536-538.
2.
Muhayyo Y. Secondary Resources Use as Raw Materials of Construction
Materials //American Journal of Social and Humanitarian Research. – 2022. – Т. 3. –
№. 10. – С. 240-241.
3.
Yo‘Ldasheva M., Ohunova G. Sanoat chiqindilari asosida qurilish materiallari
olish //science and innovation. – 2022. – т. 1. – №. a6. – с. 536-538.
