MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
320
XUSUSIY ATAMALARNING PRAGMATIK VA PARALINGVISTIK
QO’LLANILISHI
Ro’ziohunova Husnida Nodirbek qizi
Andijon davlat chet tillari instituti magistranti
Husnidanazirova2628@gmail.com
Annotatsiya. Ushbu maqola xususiy atamalarning pragmatik va paralingvistik
qo‘llanilishini tahlil qiladi. Xususiy atamalar muloqot jarayonida nutq mazmunini
qanday shakllantirishi va kontekstga qarab qanday ma’no kasb etishi muhokama
etiladi. Shu bilan birga, paralingvistik omillar – imo-ishora, mimika, intonatsiya va
tana tili hususiy atamalarni qanday kuchaytirishi yoki o‘zgartirishi o‘rganiladi.
Tadqiqot diskurs tahlili, kuzatuv va lingvistik eksperiment usullariga asoslanib olib
borilgan bo‘lib, real nutq namunalaridan misollar keltirilgan. Natijalar xususiy
atamalarning pragmatik jihatdan dinamik ekanligini, ularning qo‘llanilishi kontekst
va paralingvistik vositalarga bog‘liqligini ko‘rsatadi. Ushbu tadqiqot tilshunoslik,
pragmatika va nutq amaliyoti sohalarida yangi yondashuvlarni taklif qilishi bilan
ahamiyatlidir. Tadqiqot natijalari tilshunoslar, tarjimonlar va kommunikatsiya
mutaxassislari uchun foydali bo‘lishi mumkin.
Kalit so‘zlar: Xususiy atamalar, pragmatika, paralingvistika, nutq
strategiyalari, kontekst, kommunikativ ta’sir, intonatsiya, mimika, tilshunoslik,
sotsiolingvistika, psixolingvistika, ijtimoiy diskurs, multimodal kommunikatsiya.
Xususiy atamalar til tizimining muhim qismlaridan biri bo‘lib, ular inson
muloqotida pragmatik va paralingvistik omillar bilan chambarchas bog‘liq holda
ishlaydi. Pragmatika hususiy atamalarning kontekstga mos ravishda qanday ma’no
kasb etishini o‘rganadi
1
, paralingvistika esa ularning intonatsiya, imo-ishora va tana
tili bilan mustahkamlanishini tahlil qiladi. Zamonaviy lingvistika tadqiqotlarida
1
Levinson, S. C. (1983). Pragmatics. Cambridge University Press.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
321
xususiy atamalar faqat nominativ birlik sifatida emas, balki ijtimoiy va madaniy
jihatdan ta’sir kuchiga ega vosita sifatida ham o‘rganilmoqda. Shu sababli, ushbu
mavzuni tahlil qilish dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Hozirgi tadqiqot xususiy atamalarning pragmatik va paralingvistik
qo‘llanilishiga oid muammolarni yoritishga qaratilgan. xususiy atamalar kontekstga
qarab turlicha interpretatsiya qilinishi mumkin
2
, bu esa ularning pragmatik
funktsiyalarini chuqurroq o‘rganishni talab qiladi. Shuningdek, paralingvistik
vositalarning (masalan, ovoz balandligi, pauza, imo-ishora) xususiy atamalar bilan
qanday bog‘liq ekani hali to‘liq o‘rganilmagan.
Tadqiqotning maqsadi – xususiy atamalarning pragmatik jihatdan qanday
ishlashini va ularning paralingvistik xususiyatlar bilan qanday uyg‘unlashishini tahlil
qilishdir. Ushbu maqsad doirasida quyidagi vazifalar belgilangan:
1. Xususiy atamalarning pragmatik funksiyalarini aniqlash;
2. Turli kontekstlarda xususiy atamalarning ma’no o‘zgarishlarini tahlil qilish;
3. Paralingvistik omillarning hususiy atamalarni idrok etishga ta’sirini
o‘rganish;
4. Real nutq misollarida xususiy atamalarning ishlatilish xususiyatlarini tahlil
qilish.
Ushbu tadqiqot natijalari lingvistika, pragmatika va kommunikatsiya
sohalariga yangi yondashuvlarni taklif etishi bilan ahamiyatlidir.
Adabiyotlar sharhi.
xususiy atamalar tilshunoslikda uzoq vaqtdan beri
o‘rganib kelinayotgan tushunchalardan biri bo‘lib, ularning lingvistik va pragmatik
xususiyatlari haqida ko‘plab nazariy yondashuvlar mavjud
3
. Xususiy atamalar dastlab
onomastika doirasida o‘rganilgan bo‘lsa, keyinchalik ularning kommunikativ va
diskursiv xususiyatlari ham tilshunoslar e’tiborini tortdi. Masalan, Levinson (1983)
pragmatika doirasida ism va nomlarning muloqotdagi o‘rnini tahlil qilgan bo‘lsa,
Brown va Yule (1985) xususiy atamalarning diskursdagi funksional yuklamasi haqida
fikr yuritgan.
2
Yule, G. (1996). Pragmatics. Oxford University Press.
3
Mey, J. L. (2001). Pragmatics: An Introduction. Blackwell Publishing.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
322
So‘nggi yillarda xususiy atamalarning pragmatik ta’sir kuchi ko‘plab
tadqiqotchilar tomonidan o‘rganildi. Masalan, Wilson va Sperber (2004) relevans
nazariyasi asosida xususiy atamalar kontekstga qarab qanday ma’no kasb etishini
tushuntirgan
4
. Ularning tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, xususiy atamalar nutq
aktlarining maqsadli interpretatsiyasida muhim rol o‘ynaydi. Shuningdek, pragmatik
nazariyalarga ko‘ra, xususiy atamalar muloqot jarayonida referensiv aniqlikni
ta’minlash, kontekstual aniqlikni oshirish va ma’lumot oqimini soddalashtirish kabi
funksiyalarni bajaradi.
Paralingvistika nuqtai nazaridan esa, Mehrabian (1972) nutqdan tashqari
omillar, jumladan, intonatsiya va tana harakatlari xususiy atamalarning ta’sirchanligini
oshirishini ta’kidlaydi. Unga ko‘ra, xususiy atamalar intonatsion urg‘ular orqali
pragmatik kuchaytirish mexanizmi sifatida ishlatilishi mumkin. Shu bilan birga,
Wierzbicka (1996) xususiy atamalarni madaniy kontekstga bog‘liq holda tushunish
zarurligini qayd etgan. Shunday qilib, ilgari o‘tkazilgan tadqiqotlar xususiy atamalarni
lingvistik va pragmatik jihatdan chuqur o‘rganishga imkon bergan bo‘lsa-da, ularning
paralingvistik aspektlari hali to‘liq tadqiq etilmagan. Aynan shu jihat ushbu ishning
ilmiy ahamiyatini yanada oshiradi.
Tadqiqot metodologiyasi.
Ushbu tadqiqot xususiy atamalarning pragmatik va
paralingvistik qo‘llanilishini o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, sifatli va qisman miqdoriy
tadqiqot usullaridan foydalanilgan. Tadqiqot doirasida diskurs tahlili, kuzatuv,
lingvistik eksperiment va kontekstual tahlil usullari qo‘llanildi
5
. Diskurs tahlilidan
xususiy atamalarning turli kommunikativ vaziyatlardagi ishlatilish xususiyatlarini
o‘rganish uchun asosiy metod sifatida tanlandi. Ushbu usul yordamida xususiy
atamalar matn va muloqot kontekstida qanday pragmatik yuklamaga ega ekani tahlil
qilindi.
Nutq namunalari real muloqot muhitidan yig‘ilib, paralingvistik omillar,
jumladan, intonatsiya va tana tili bilan bog‘liq jihatlar qayd etildi. Lingvistik
eksperiment turli kontekstlarda xususiy atamalarni qo‘llash bo‘yicha ishtirokchilarga
4
Fairclough, N. (1995). Critical Discourse Analysis. Longman, 102b.
5
Creswell, J. W. (2014). Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches.
SAGE, 89b.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
323
test topshiriqlari berilib, ularning qabul qilish va interpretatsiya qilish jarayonlari
o‘rganildi. Kontekstual tahlilidan xususiy atamalar turli muloqot sharoitlarida qanday
semantik va pragmatik o‘zgarishlarga uchrashi tekshirildi
6
.
Muhokama va natijalar.
Ushbu tadqiqot natijalari xususiy atamalarning
pragmatik va paralingvistik qo‘llanilishi bo‘yicha muhim xulosalar chiqarishga imkon
berdi. Tadqiqot davomida 100 dan ortiq xususiy atamalar turli kontekstlarda o‘rganildi
va ularning ishlatilish xususiyatlari diskursiv, kontekstual va paralingvistik jihatdan
tahlil qilindi.
1. Pragmatik jihatdan hususiy atamalar
Xususiy atamalar nutq jarayonida referensiv aniqlikni ta’minlash va
kommunikativ samaradorlikni oshirish uchun ishlatiladi. Ayniqsa, inson ismlari,
geografik nomlar, tashkilot va brend nomlari ko‘pincha pragmatik kontekstda o‘ziga
xos ma’no yukiga ega bo‘ladi. Masalan, muayyan ijtimoiy yoki siyosiy kontekstda
biror shaxsning ismi bevosita ijobiy yoki salbiy pragmatik effekt hosil qilishi mumkin.
- Pragmatik tahlil natijalariga ko‘ra, xususiy atamalar quyidagi asosiy
funksiyalarni bajaradi:
- Identifikatsiya funksiyasida aniq bir shaxs yoki obyektni ajratib ko‘rsatish.
- Emotsional ekspressivlikda nutqni boyitish va hissiy ta’sirni kuchaytirish.
- Konnotativ yuklamada xususiy atamalar orqali ma’lum bir ijtimoiy yoki
madaniy konnotatsiya yaratish.
Diskursiv strategiya elementi sifatida ishlatilishi – xususiy atamalar muayyan
nutqiy niyatni ifodalashda yordam beradi.
Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, xususiy atamalar ba’zida nutqiy strategiya sifatida
ham ishlatiladi. Masalan, biror shaxs nomini aniq tilga olmasdan, “o‘sha odam”, “siz
bilgan inson” kabi muqobil ifodalardan foydalanish pragmatik jihatdan ma’lum bir
maqsadni ko‘zlaydi – masalan, nutqni neytrallashtirish yoki nisbatan yumshoqroq
ta’sir qilish.
2. Paralingvistik omillarning ta’siri
6
Grice, H. P. (1975). Logic and Conversation. In Cole, P., & Morgan, J. L. (Eds.), Syntax and Semantics
(Vol. 3). Academic Press, 55b.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
324
Paralingvistik tahlil xususiy atamalar intonatsiya, pauza, mimika va jestlar
orqali pragmatik jihatdan yanada boyitilishini ko‘rsatdi
7
. Masalan, biror shaxsning
ismini intonatsion urg‘u bilan aytish u haqdagi munosabatni ochiq ifodalash yoki
yashirin ma’no hosil qilish imkonini beradi.
Kuzatuv natijalariga ko‘ra xususiy atamalar intonatsiyaning kuchayishi yoki
pasayishi orqali turlicha ma’no kasb etishi kuzatildi. Masalan, yuqori intonatsiya hayrat
yoki e’tirozni ifodalagan bo‘lsa, past intonatsiya kinoya yoki istehzo ma’nosini beradi.
Qo‘l harakatlari va yuz ifodalari xususiy atamalar bilan birga qo‘llanilganda, ularning
pragmatik ta’siri ortadi. Masalan, ismini eshitganda odamning ko‘zini qisishi yoki
jilmayishi bu nomning unga qanday ta’sir qilishini ifodalaydi. Pauzalar xususiy
atamalar ta’sirini kuchaytiruvchi omil sifatida ishlaydi. Biror ism yoki joy nomidan
oldin yoki keyin pauza bo‘lishi uning semantik urg‘usini oshiradi. Bundan tashqari,
ba’zi xususiy atamalar metaforik yoki ironik usulda qo‘llanilishi mumkin. Masalan,
mashhur tarixiy shaxslarning ismlaridan foydalanish – “bu yerda yana bir Napoleon
paydo bo‘ldi” kabi iboralar kimgadir nisbatan shaxsiy yoki ijtimoiy baho berish usuli
sifatida xizmat qiladi.
3
. Turli kontekstlardagi semantik o‘zgarishlar
Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, xususiy atamalar kontekstga qarab o‘z semantik
yukini o‘zgartirishi mumkin
8
. Masalan, ma’lum bir shaxsning ismi norasmiy suhbatda
oddiy referensiv ma’noga ega bo‘lsa, rasmiy chiqish yoki ommaviy axborot
vositalarida ishlatilganda u ijtimoiy va madaniy konnotatsiyalarga ega bo‘lishi
mumkin. Shuningdek, ba’zi xususiy atamalar slang va jargon shaklida ham paydo
bo‘lishi kuzatildi. Masalan, “Tesla” so‘zi oddiy brend nomi bo‘lishi mumkin, lekin
“Men ham Tesla bo‘laman” iborasi ilmiy innovatsiyalar bilan shug‘ullanuvchi odamga
ishora sifatida ishlatilishi mumkin.
Xususiy atamalar, shuningdek, ba’zan metaforik yoki ironik ma’nolarni ham
ifodalashi mumkin. Masalan, “Napoleon” so‘zi oddiy ism sifatida qo‘llanilishi mumkin
7
Mehrabian, A. (1972). Nonverbal Communication. Aldine-Atherton, 77b.
8
Wierzbicka, A. (1996). Semantics, Culture, and Cognition. Oxford University Press, 120b
.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
325
bo‘lsa-da, u metaforik tarzda “ambitsiyali va hokimiyatga intiluvchi shaxs”ni
ifodalashi ham mumkin.
4. Ijtimoiy va madaniy kontekstdagi ta’sirlar
xususiy atamalarning pragmatik va paralingvistik qo‘llanilishi ijtimoiy va
madaniy omillar bilan chambarchas bog‘liq. Masalan, turli jamiyatlarda biror ism yoki
toponim turlicha assotsiatsiyaga ega bo‘lishi mumkin. Tadqiqot natijalariga ko’ra,
ba’zi xususiy atamalar milliy va tarixiy identifikatsiya bilan bog‘liq, masalan,
“Temur” yoki “Shakespeare” kabi nomlar muayyan madaniyat yoki an’anaga ishora
qiladi. xususiy atamalar ba’zan axborot manipulyatsiyasi vositasi sifatida ham
ishlatilishi mumkin. Masalan, ommaviy axborot vositalarida shaxs ismini kontekstdan
ajratib ishlatish orqali ma’lum bir ta’sir o‘tkazish mumkin. Brend nomlari ijtimoiy
mavqe belgisi sifatida xizmat qilishi mumkin. Masalan, “Gucci kiyib yurish” iborasi
shunchaki brend eslatmasi emas, balki mamlakatdagi iste’mol madaniyati haqida ham
tushuncha beradi. Olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, hususiy atamalar faqat
lingvistik birlik sifatida emas, balki pragmatik va paralingvistik omillar bilan bog‘liq
holda tahlil qilinishi zarur. Ular kontekstga qarab turlicha talqin qilinishi mumkin
bo‘lib, nutq jarayonida maqsadli ravishda ta’sirchanlikni oshirishga xizmat qiladi.
Xulosa.
Ushbu tadqiqot xususiy atamalarning pragmatik va paralingvistik
qo‘llanilishi bo‘yicha chuqur tahlil qilib, ularning kommunikativ jarayondagi o‘rnini
aniqlashga qaratildi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, xususiy atamalar faqatgina
shaxsiy nomlash funksiyasini emas, balki muloqot jarayonida ijtimoiy munosabatlarni
shakllantirish, nutqni ekspressiv qilish va hissiy ta’sirni oshirish vazifasini ham
bajaradi. Ular pragmatik kontekstga bog‘liq holda boshqaruvchi, manipulyativ, iliqlik
yoki masofa saqlash kabi turli nutqiy maqsadlarga xizmat qiladi.
Paralingvistik jihatdan esa, xususiy atamalar intonatsiya, pauza, tana harakati,
mimika va boshqa nutqdan tashqari elementlar bilan uyg‘unlashib, muayyan
emotsional tus olishi kuzatildi. Tadqiqot davomida turli madaniy muhitlarda xususiy
atamalar turlicha qabul qilinishi va ularning ma’nosi ijtimoiy kontekstga bog‘liq ekani
aniqlandi. Ayniqsa, ijtimoiy tarmoqlar va ommaviy axborot vositalarida xususiy
atamalarning pragmatik jihatlari auditoriyani ma’lum bir nuqtai nazarga yo‘naltirish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
326
uchun qo‘llanilishi kuzatildi. Xususiy atamalar lingvistik birlik sifatida an’anaviy
qarashlardan kengroq ma’noga ega bo‘lib, ular psixolingvistika, sotsiolingvistika va
pragmatika sohalari bilan bevosita bog‘liqdir. Bu esa kelajakda ijtimoiy media, ko‘p
tillilik va xalqaro diplomatiya kabi sohalarda xususiy atamalarni qo‘llash bo‘yicha
chuqurroq tadqiqot olib borish zarurligini anglatadi.
Natijalar shuni tasdiqlaydiki, xususiy atamalar tilshunoslikda faqat nomlash
vositasi bo‘lib qolmay, balki nutqiy strategiyalar va kommunikativ samaradorlikni
oshirishning muhim elementi sifatida namoyon bo‘ladi. Bu mavzuning ahamiyatini
inobatga olgan holda, kelajakda xususiy atamalar va ularning kontekstual qo‘llanilishi
bo‘yicha yana ham kengroq tadqiqotlar olib borish tavsiya etiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Levinson, S. C. (1983). Pragmatics. Cambridge University Press.
2. Yule, G. (1996). Pragmatics. Oxford University Press.
3. Grice, H. P. (1975). Logic and Conversation. In P. Cole & J. L. Morgan (Eds.),
Syntax and Semantics, Vol. 3 (pp. 41-58). Academic Press.
4. Fairclough, N. (1995). Critical Discourse Analysis. Longman, p. 102.
5. Austin, J. L. (1962). How to Do Things with Words. Harvard University Press.
6. Mey, J. L. (2001). Pragmatics: An Introduction. Blackwell Publishing.
7. Verschueren, J. (1999). Understanding Pragmatics. Edward Arnold.
8. Goffman, E. (1981). Forms of Talk. University of Pennsylvania Press.
9. Halliday, M. A. K., & Hasan, R. (1976). Cohesion in English. Longman.
10. Crystal, D. (2008). A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Blackwell
Publishing.
