MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
219
O’ZBEKISTONDA EKSPORTNI RIVOJLANTIRISH YO’LLARI
Navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti
39A-24 Logistika guruhi 1-bosqich talabasi
Djurayev Shohjaxon Azizbek o’g’li
Hozirgi globallashuv va iqtisodiy integratsiya sharoitida har bir mamlakat
uchun tashqi savdo siyosatini samarali yo‘lga qo‘yish eng muhim ustuvor vazifalardan
biri hisoblanadi. O‘zbekiston ham ochiq iqtisodiyot sari faol harakat qilmoqda va shu
jarayonda eksport-import faoliyatini rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi.
Eksport hajmini oshirish, ularning tarkibini sifat jihatidan yaxshilash
O‘zbekiston
iqtisodiyotining
barqaror
o‘sishini
ta’minlash,
zamonaviy
texnologiyalarni jalb qilish, ish o‘rinlari yaratish, hamda xalqaro raqobatbardoshlikni
oshirishda muhim omil hisoblanadi. Xususan, eksport faoliyatini rag‘batlantirish milliy
valyutaning barqarorligini saqlash, tashqi savdo balansini ijobiy tomonga
o‘zgartirishga xizmat qiladi.
Shu sababli, O‘zbekistonda import va eksportni rivojlantirish muammosi
iqtisodiy taraqqiyot, xalqaro aloqalarni kengaytirish va ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlik
nuqtai nazaridan nihoyatda dolzarb hisoblanadi.
Eksport hajmi bo‘yicha umumiy ko‘rsatkichlar
Ko‘rsatkich
2023-yil
2024-yil
O‘zgarishlar
Umumiy eksport hajmi
$24,42 mlrd
$26,94 mlrd
+10,3% o‘sish
Oltin eksporti
$8,15 mlrd
$7,48 mlrd
-8,2% pasayish
Oltindan tashqari eksport
$16,27 mlrd
$19,46 mlrd
+19,6% o‘sish
🏭
Asosiy eksport toifalari
1. Sanoat mahsulotlari
2023
: $4,06 mlrd
2024
: $4,2 mlrd (+3,7%)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
220
2. To‘qimachilik mahsulotlari
2023
: $3,05 mlrd
2024
: $1,99 mlrd (-3,7%)
3. Oziq-ovqat mahsulotlari
2023
: $1,77 mlrd
2024
: $2,17 mlrd (+22,4%)
4. Kimyoviy mahsulotlar
2023
: $1,31 mlrd
2024
: $1,68 mlrd (+29,1%)
5. Mashinasozlik mahsulotlari
2023
: $1,3 mlrd
2024
: $1,2 mlrd (-7,9%)
🌍
Asosiy eksport bozorlar
Xitoy
: $12,48 mlrd savdo hajmi, eksportda yetakchi sherik
Rossiya
: $11,63 mlrd savdo hajmi, eksport $3,68 mlrd
Qozog‘iston
,
Turkiya
,
Janubiy Koreya
: asosiy savdo hamkorlari
📈
Umumiy tahlil
Eksport hajmi
2024-yilda 2023-yilga nisbatan
10,3%
ga oshdi.
Oltin eksporti
pasaygan bo‘lsa-da,
oltindan tashqari eksport
da sezilarli
o‘sish kuzatildi.
Oziq-ovqat
va
kimyoviy mahsulotlar
eksporti yuqori o‘sish sur’atlarini
ko‘rsatdi.
To‘qimachilik
va
mashinasozlik
mahsulotlari eksportida pasayish
kuzatildi.
📊
Umumiy import ko‘rsatkichlari
Ko‘rsatkich
2023-yil
2024-yil
O‘zgarishlar
Import hajmi
$38,68 mlrd $38,99 mlrd +0,8% o‘sish
Import xizmatlari
$3,09 mlrd $3,75 mlrd +21,5% o‘sish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
221
Ko‘rsatkich
2023-yil
2024-yil
O‘zgarishlar
Import tovarlari
$35,59 mlrd $35,24 mlrd -0,98% pasayish
Tashqi savdo balans saldosi
-$13,7 mlrd -$12,04 mlrd Saldo 12% ga yaxshilandi
🏭
Asosiy import toifalari (2024)
Mashina va transport uskunalari
: $13,48 mlrd (34,6%)
Sanoat mahsulotlari
: $6,05 mlrd (15,5%)
Kimyoviy mahsulotlar
: $4,68 mlrd (12,0%)
Oziq-ovqat mahsulotlari
: $3,7 mlrd (9,5%)
Xizmatlar
: $3,75 mlrd (9,6%)
🌍
Asosiy import hamkorlari
Xitoy
: $10,43 mlrd
Rossiya
: $7,9 mlrd
Qozog‘iston
: $2,8 mlrd
Janubiy Koreya
,
Turkiya
,
Germaniya
: muhim hamkorlar
📈
Umumiy tahlil
Import hajmi
2024-yilda 2023-yilga nisbatan
0,8%
ga oshdi.
Xizmatlar importi
sezilarli darajada (
21,5%
) o‘sdi, ayniqsa turizm va
transport xizmatlari sohalarida.
Tovarlar importi
biroz pasaydi, bu ichki ishlab chiqarishning o‘sishi
yoki importni almashtirish siyosatining natijasi bo‘lishi mumkin.
Tashqi savdo balans saldosi
yaxshilandi, bu eksportning importga
nisbatan tezroq o‘sishini ko‘rsatadi.
Mahalliy
ishlab
chiqaruvchilarni
qo‘llab-quvvatlash:
🧾 Kamaytirilishi tavsiya etiladigan soliqlar
1. Bojxona bojlari (import tovarlariga)
Nega?
: Ba’zi texnologik uskunalar, xomashyo va butlovchi qismlar uchun
bojxona bojlari yuqori bo‘lsa, ishlab chiqaruvchilar importdan cheklanadi.
Tavsiya
: Ishlab chiqarishga xizmat qiluvchi texnika va xomashyo uchun
bojxona bojlarini vaqtinchalik yoki doimiy kamaytirish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
222
2. Qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS, 12%)
Nega?
: Eksport qiluvchi korxonalar ishlab chiqarish uchun import qilgan
materiallar bo‘yicha QQS to‘laydi, bu esa ularning xarajatlarini oshiradi.
Tavsiya
: Eksportga yo‘naltirilgan mahsulotlar ishlab chiqaruvchi
korxonalar uchun QQSni qaytarish mexanizmini soddalashtirish yoki vaqtinchalik
ozod qilish.
3. Daromad solig‘i (yuridik shaxslar uchun)
Nega?
: Eksportdan kelgan foydadan olinadigan soliq korxona
motivatsiyasini kamaytiradi.
Tavsiya
: Eksport hajmini oshirgan korxonalarga daromad solig‘i bo‘yicha
imtiyozlar berish (masalan, 3 yil muddatga pasaytirilgan stavkalar).
4. Aksiz solig‘i (ayrim tovarlarga)
Nega?
: Aksiz solig‘i ba’zi eksportbop tovarlarga qo‘llanilganda, ularning
narxi raqobatbardosh bo‘lmay qoladi.
Tavsiya
: Eksport qilinadigan aksizli mahsulotlar (masalan, spirtli
ichimliklar, tamaki) uchun eksportga mo‘ljallangan qismni aksizdan ozod qilish.
1. Iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash zarurati
Sabab:
Eksport tushumlari mamlakatga chet el valyutasini olib kiradi, bu
esa milliy valyuta barqarorligini ta’minlaydi.
Dalil:
O‘zbekiston Markaziy banki statistikalariga ko‘ra, so‘nggi yillarda
eksport hajmining oshishi inflyatsiya darajasini nazorat ostida ushlab turishga yordam
bergan.
2. Yangi ish o‘rinlari yaratish
Sabab:
Eksportbop mahsulotlar ishlab chiqarish uchun yangi ishlab
chiqarish quvvatlari tashkil etiladi.
Dalil:
“Yangi O‘zbekiston” strategiyasiga muvofiq, eksportga
yo‘naltirilgan korxonalar uchun imtiyozlar joriy etilishi natijasida minglab ish o‘rinlari
yaratilmoqda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
223
3. Mahalliy ishlab chiqaruvchilarning raqobatbardoshligini oshirish
Sabab:
Eksportga chiqish uchun ishlab chiqaruvchilar mahsulot sifatini
oshirishga majbur bo‘ladi.
Dalil:
Meva-sabzavot, to‘qimachilik va elektrotexnika sohalarida eksport
ulushining ortishi sifatli mahalliy brendlarning shakllanishiga olib keldi.
4. Import tarkibini optimallashtirish
Sabab:
Keraksiz va ortiqcha tovarlarning importini cheklab, faqat zarur
texnologiyalar va xomashyolar olib kiriladi.
Dalil:
Hukumat tomonidan ishlab chiqilgan “Importni bosqichma-bosqich
mahalliy mahsulot bilan almashtirish dasturi” turli sohalarda natija bera boshlagan.
5. Tashqi savdo balansini yaxshilash
Sabab:
Eksport hajmi importdan oshsa, savdo balansida ijobiy saldo hosil
bo‘ladi.
Dalil:
2023 yilda O‘zbekistonning oltin va qishloq xo‘jaligi mahsulotlari
eksporti orqali savdo balansida sezilarli ijobiy o‘zgarish kuzatildi.
6. Logistika va infratuzilmaning rivojlanishi
Sabab:
Eksport va importni qo‘llab-quvvatlash uchun zamonaviy
logistika tarmoqlari zarur.
Dalil:
Toshkent, Angren va Termizda tashkil etilgan erkin iqtisodiy
zonalar tashqi savdoni qo‘llab-quvvatlashda muhim rol o‘ynamoqda.
7. Xalqaro hamkorlik va integratsiyaning kuchayishi
Sabab:
Jahon savdo tashkiloti (WTO), YeOII kabi tashkilotlarga
qo‘shilish imkoniyati bor.
Dalil:
O‘zbekiston 2021 yildan boshlab WTOga a’zo bo‘lish bo‘yicha faol
muzokaralarni olib bormoqda, bu esa eksport imkoniyatlarini kengaytiradi.
Xulosa:
Eksport salohiyatini kengaytirish nafaqat davlat byudjetining tushumlarini
ko‘paytiradi, balki yangi ish o‘rinlari yaratadi, mahalliy ishlab chiqaruvchilarning
faolligini oshiradi. Shu bilan birga, importning tarkibini optimallashtirish orqali
strategik resurslar, texnologiyalar va investitsiyalarni jalb qilishga erishiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
224
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Чекулаева, К. (2024). РОЛЬ УПРАВЛЕНИЯ КОРПОРАТИВНОЙ
СОЦИАЛЬНОЙ ОТВЕТСТВЕННОСТИ В РАЗВИТИИ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ
ПРОМЫШЛЕННЫХ ПРЕДПРИЯТИЙ.
Экономическое развитие и анализ
,
2
(8),
448-457.
2.
Ашурова, Н., Чекулаева, К., & Ачилов, М. (2025). АНАЛИЗ
ЗАРУБЕЖНОГО
ОПЫТА
МОДЕЛЕЙ
КСО:
РОЛЬ
БИЗНЕСА
В
ПРЕОДОЛЕНИИ ГЛОБАЛЬНЫХ КРИЗИСОВ.
Передовая экономика и
педагогические технологии
,
2
(1), 248-261.
3.
Ашурова, Н., & Чекулаева, К. (2024). ОСНОВЫ МЕТОДОЛОГИИ
УПРАВЛЕНИЯ КОРПОРАТИВНОЙ СОЦИАЛЬНОЙ ОТВЕТСТВЕННОСТИ
ПРОМЫШЛЕННЫХ ПРЕДПРИЯТИЙ.
Экономическое развитие и анализ
,
2
(9),
234-242.
4.
Ашурова, Н., & Чекулаева, К. (2024). РОЛЬ СОЦИАЛЬНОГО
ПАРТНЕРСТВА В СОВЕРШЕНСТВОВАНИИ НАЛОГОВОЙ ПОЛИТИКИ
РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН.
Передовая экономика и педагогические
технологии
,
1
(1), 232-240.
5.
Bakoev, K. N., & Chekulaeva, K. A. (2021). ECONOMETRIC ANALYSIS OF
INDUSTRIAL PRODUCTION’S VARIANCE IN THE SECTION OF CITIES AND
DISTRICTS OF THE NAVOI REGION.
Frontline Marketing, Management and
Economics Journal
,
1
(08), 7-14.
6.
Бакоев, Х. Н., & Чекулаева, К. А. (2021). ДИСПЕРСИОННЫЙ АНАЛИЗ
ПРОМЫШЛЕННОГО ПРОИЗВОДСТВА В РАЗРЕЗЕ ГОРОДАХ И РАЙОНАХ
НАВОИЙСКОЙ ОБЛАСТИ. In
ЭКОНОМИКА В ТЕОРИИ И НА ПРАКТИКЕ:
АКТУАЛЬНЫЕ ВОПРОСЫ И СОВРЕМЕННЫЕ АСПЕКТЫ
(pp. 149-152).
7.
Чекулаева, К. А. (2021). ОСОБЕННОСТИ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ
ГЕОЛОГО-ЭКОНОМИЧЕСКОЙ
ОЦЕНКИ
И
РАЦИОНАЛЬНОГО
ИСПОЛЬЗОВАНИЯ
ОСВОЕНИЯ
МРАМОРНЫХ
МЕСТОРОЖДЕНИЙ.
Universum: технические науки
, (12-2 (93)), 62-66.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
225
8.
Чекулаева, К. А. (2011).
Разработка организационно-экономического
механизма рационального использования месторождений мрамора
(Doctoral
dissertation, Московский государственный горный университет).
9.
Чекулаева, К. А., & Эйрих, В. И. Экономика и управление на предприятии
(по отраслям).
Экономика и управление
,
100
, 87-90.
10.
Rabbonaqulovich, C. S. (2020). Advantages and distinctive features of venture
capital. SAARJ Journal on Banking & Insurance Research, 9(3), 17-22.
11.
Rabbonaqulovich, C. S. (2022). VENTURE CAPITAL AS AN ECONOMIC
CATEGORY. European International Journal of Multidisciplinary Research and
Management Studies, 2(05), 83-87.
12.
Rabbonaqulovich, C. S. (2021). The role of venture capital in the innovative
development of a transformed economy. ACADEMICIA: An International
Multidisciplinary Research Journal, 11(10), 1746-1752.
13.
Rabbonaqulovich,
C.
S.
(2024).
VENCHUR
KAPITALI
SHAKLLANISHINING ILMIY-NAZARIY ASOSLARI.
Economics and Innovative
Technologies
,
12
(5), 22-33.
14.
Chulliyev, S. (2024). INNOVATSION JARAYONLAR BILAN VENCHUR
KAPITALI O ‘RTASIDAGI BOG ‘LIQLIK VA UNGA TA’SIR QILUVCHI
OMILLAR.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil
,
2
(5), 67-74.
15.
Чуллиев, С. (2024). O ‘ZBEKISTONDA INNOVATSION TADBIRKORLIK
VA VENCHUR FONDLARINI QO ‘LLAB-QUVVATLASHNING USTUVOR YO
‘NALISHLARI.
Economics and Innovative Technologies
,
12
(3), 1-14.
16.
Latipov, N., Komilova, N., Makhmudov, B., Berdiev, K., Moslemzadeh, M.,
Chulliyev, S., ... & Hamroyev, M. (2024). Econometric modeling and forecasting of
environmental conditions of cities and population health problems: Case study of
Navoi and Zarafshan cities. Macedonian Journal of Ecology and Environment, 26(2),
169-181.
17.
Cho‘lliyev,
S.
(2022).
O
‘ZBEKISTONDA
TRANSFORMATSIYALASHAYOTGAN IQTISODIYOTNING INNOVATSION
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
226
RIVOJLANISHIDA VENCHUR KAPITALNING O ‘RNI.
Economics and Innovative
Technologies
,
10
(5), 297-306.
18.
Chulliyev, S. R. (2021). VENCHUR KAPITALI IQTISODIYOTNI
INNOVASION RIVOJLANTIRISH OMILI SIFATIDA.
Oriental renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences
,
1
(10), 596-602.
19.
Чуллиев, С. Р. (2020). СОСТОЯНИЕ ВЕНЧУРНОЙ ИНВЕСТИЦИИ В
УЗБЕКИСТАНЕ.
РЕДАКЦИОННАЯ КОЛЛЕГИЯ
,
67
.
20.
Чўллиев, С. Р. (2021). ЎЗБЕКИСТОНДА ВЕНЧУР КАПИТАЛИНИНГ
ШАКЛЛАНИШИ.
Scientific progress
,
2
(7), 543-547.
21.
Чўллиев,
С.
Р.
(2020).
ИҚТИСОДИЁТНИ
ИННОВАЦИОН
РИВОЖЛАНТИРИШДА ВЕНЧУР КАПИТАЛИДАН ФОЙДАЛАНИШНИНГ
ХОРИЖ ТАЖРИБАСИ.
Иқтисодиётда инновация
,
4
(3).
22.
Чуллиев, С. Р. (2024, October). РАҚАМЛИ ИҚТИСОДИЁТНИНГ
РИВОЖЛАНИШИДА ВЕНЧУР КАПИТАЛИНИНГ РОЛИ. In
International
Conference on Adaptive Learning Technologies
(Vol. 10, pp. 16-18).
23.
Chulliyev Suhrob Rabbonaqulovich. (2024). The Significance of Venture
Capital on the Digital Economy. American Journal of Business Practice, 1(7), 47–52.
https://semantjournals.org/index.php/AJBP/article/view/508
24.
Chulliyev Suhrob Rabbonaqulovich. (2024). Scientific-Theoretical Basis of
Venture Capital. American Journal of Business Practice, 1(6), 46–51. Retrieved from
https://semantjournals.org/index.php/AJBP/article/view/252
25.
Чуллиев, С. (2024). ВЗАИМОСВЯЗЬ ИННОВАЦИОННЫХ ПРОЦЕССОВ
С ВЕНЧУРНЫМ КАПИТАЛОМ И ФАКТОРАМИ, ВЛИЯЮЩИМИ НА
ИННОВАЦИОННЫЕ ПРОЦЕССЫ. Экономическое развитие и анализ, 2(5), 67-
74.
26.
Rashidov, M., & Toshimov, S. (2023). МИНТАҚАЛАРДА ЭРКИН
ИҚТИСОДИЙ ВА КИЧИК САНОАТ ЗОНАЛАРИНИ ЖОЙЛАШТИРИШ
ЗАРУРИЯТИ.
Economics and Innovative Technologies
,
11
(4), 175-186.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
227
27.
Rashidov, M., & Toshimov, S. (2023). МИНТАҚАЛАРДА ЭРКИН
ИҚТИСОДИЙ ВА КИЧИК САНОАТ ЗОНАЛАРИНИ ЖОЙЛАШТИРИШ
ЗАРУРИЯТИ.
Economics and Innovative Technologies
,
11
(4), 175-186.
