MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
63
FIZIKADA FRENEL BIPRIZMASI YORDAMIDA
YORUGʻLIKNING INTERFERENSIYASINI ANIQLASH VA KUZATISH
Suvanova Marjona
Tojiboyeva Surayyo
DTPI fizika yoʻnalishi 2-kurs talabalari.
Annatatsiya
: Fizika fani eksprimental fan hisoblanadi. Shu sababdan uning
asosini tajribalar tashkil etadi.
Mazkur tezisda Oliy ta’lim muassasalarida fizikadan frenel biprizmasi
yordamida yorugʻlikning interferensiyasini aniqlash va kuzatish tajtibalarni
bajarishga kompleks yondashuvning uslubiy asoslari tavsiflangan. Shuningdek fizika
fanida labaratoriya va ekprimental tajribalardan foydalanishning qulayligi va
afzalligi bayon qlingan.
Kalit soʻzlar:
Frenel biprizmasi, yorugʻlik interferensiyasini, ekprimental
tajriba, real labaratoriya, virtual laboratoriya.
Kirish:
Yorugʻlingning toʻlqin tabiatini namoyon etuvchi eng muhim
hodisalardan
biri boʻlgan interferensiya, fizika fanining fundamental
tushunchalaridan biridir. Turli toʻlqinlarning oʻzaro qoʻshilishi natijasida yuzaga
keladigan bu hodisa, optikadan tortib kvant mexanikasigacha boʻlgan keng
koʻlamdagi fizik jarayonlarni tushunishda muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa
yorugʻlik interferensiyasini kuzatish va tahlil qilish, yorugʻlikning xususiyatlarini
chuqurroq anglash hamda turli optik asboblar va texnologiyalarni ishlab chiqishda hal
qiluvchi rol oʻynaydi.
Yorugʻlik interferensiyasini eksperimental tarzda kuzatish uchun koʻplab
usullar mavjud boʻlib, ulardan biri fransuz fizigi Augustin-Jean Fresnel tomonidan
taklif etilgan biprizma usulidir. Frenel biprizmasi, yorugʻlik manbasidan kelayotgan
nurni ikkita virtual kogerent manbaga boʻlish orqali barqaror va aniq interferensiya
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
64
naqshini hosil qilish imkonini beradi. Bu Youngning ikkita tirqish tajribasiga
oʻxshash boʻlishiga qaramay, Frenel biprizmasi tajribaning soddaligi va
interferensiya chiziqlarining ravshanligi kabi bir qator afzalliklarga ega.
"Yorugʻlik interferensiyasi" labaratoriya quruasi toʻlqinli boʻlinish usullari (
frenel biprizmasi, Yung sxemasi) va amplituda bo‘linish usullari ( Nyuton halqasi)
yordamida interferensiya hodisasini kuzatish boʻyicha labaratoriya ishlari oʻtkazish
uchun moʻljallangan.
1-rasm- toʻlqin fronti usulida ekpriment oʻtkazish uchun jixozlarning
tarkibi: 1-lazer; 2- mandreldagi interferensiya elementi (Frenel biprizmasi; ikki
tirqishli yosh ekran) 3-yordamchi yigʻuvchi linza; 4- optik skameyka; 5- oʻlchovchi
ekran; 6-baxolovchilar.
2-rasm- amplituda bo‘finish usuli yordamida tajriba oʻtkazish uchun
asbob-uskunalar tarkibi. 1- lazer; 2- konverging linzalar; Teshikli 3- oʻlchovli
ekran; 4- montaj Nyuton halqalari; 5- oʻlchovchi ekran; 6-baxolovchilar; 7- optik
skameyka.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
65
Ishning maqsadi:
Frenelbiprizmasi yordamida kogerent yorugʻlik
toʻlqinlarining interferensiyasini oʻrganish.
Kerakli jihozlar:
Frenel biprizma, yorugʻlik manbasi, shkalali tiniq ekran,
fokus masofasi aniq boʻlgan yigʻuvchi linza, optik skameyka.
Ushbu tezisning asosiy maqsadi Frenel biprizmasi yordamida yorugʻlikning
interferensiya hodisasini eksperimental tarzda aniqlash va kuzatish, hosil boʻlgan
interferensiya naqshlarini tahlil qilish, shuningdek, tajriba natijalarini nazariy
bashoratlar bilan solishtirishdan iboratdir.
Asosiy qism:
Doimiy fazalar farqi bilan bir xil chastotali to‘lqinlarni
chiqaradigan manbalar kogerent deb ataladi. Bunday manbalar chiqaradigan
to‘lqinlar ham kogerentdir.
Kogerent to‘lqinlarning superpozitsiyasi natijasida interferensiya hodisasi
kuzatiladi. Buning sababi shundaki, ba'zi joylarda intensivlik kuchayadi, boshqalarida
esa kamayadi.
Ikki yorug‘lik to‘lqini qo‘shilganda interferensiya hodisasini eksperimental
ravishda aniqlash uchun ular dastlab bir manba tomonidan chiqarilgan to‘lqin old
qismining qismlari bo‘lishi kerak, bu holda ular orasidagi fazalar farqi vaqt o‘tishi
bilan doimiy bo‘ladi.
Biprizma sindirish burchaklari kichik (taxminan 30
0
) bo‘lgan va asoslari bir-
biriga taqalgan ikkita prizmadan iboratdir.
Bunday izchil manbalarni olish usullaridan biri Frenel biprizma usuli
hisoblanadi. Biprizma kichik sinishi burchakli ikkita prizmadan iborat bo‘lib,
ularning asoslari qo‘shiladi. S manbadan tushgan monoxromatik yorug‘lik dastasi (3-
rasm) biprizmadagi sinishi tufayli bir-biri bilan kesishuvchi ikkita nurga
parchalanadi, ular kogerent manbalar bo‘lgan S
1
va S
2
manbalarining ikkita tasviridan
chiqadigandek chiqadi. Nurlar bir-birining ustiga chiqadigan joylarda interferentsiya
zonasi hosil bo‘ladi, unda interferentsiya naqshlari kuzatiladi (qorong‘u va engil
chiziqlar seriyasi).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
66
3- rasm. S mambadan tushgan monoxromatik yorug‘lik dastasi.
Qorong‘u va yengil chiziqlar paydo boʻlishi interferensiyani hosil qiluvchi
nurlar yo'lidagi farqga bog'liq.
𝑆
1
va
𝑆
2
kogerent
manbalarda chiqadigan ikta
monoxromatik toʻlqin. (4- rasm) yoʻl farqi bilan
A
x
nuqtaga kelsin.
∆
𝑑
=
𝑑
2
−
𝑑
1
(1.1)
bu yerda
𝑑
1
- masofa
𝑆
1
𝐴
𝑥
,
𝑑
2
-
𝑆
2
𝐴
𝑥
masofa.
Agar yo‘l farqi yarim to‘lqinlarning juft soniga teng bo‘lsa, ya'ni:
∆𝑑 = 2𝑘
λ
2
(1.2) keyin yorug‘likning kuchayishini
𝐴
𝑥
nuqtasida maksimal deb olamiz
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
67
4-rasm - Interferentsiya hosil qiluvchi bantlar paydo bo‘lishining sxematik
tasviri
∆𝑑 = (2𝑘 + 1)
λ
2
keyin biz yorug‘likning zaiflashishini minimal deb olamiz.
(1.2) yoki (1.3) munosabatidan foydalanib va manbalar orasidagi masofani
bilib, yorug‘lik to‘lqin uzunligi
𝜆
va ekrandagi interferentsiya chegaralari orasidagi
masofa ∆
𝑥
o‘rtasidagi munosabatni olamiz.
Kogerent manbalar
𝑆
1
va
𝑆
2
orasidagi masofani
𝑙
0
bilan,
𝑆
1
va
𝑆
2
manbalarini
tutashtiruvchi to‘g‘ri chiziqdan interferensiya chekkalari kuzatilayotgan ekrangacha
bo‘lgan masofani
𝐷
bilan belgilaymiz (esda tuting
𝑙
0
≪
𝐷
). Ekranning 1-nuqtasida
manbalarni tutashtiruvchi chiziqning oʻrtasiga perpendikulyar boʻlgan maksimal
nuqta kuzatiladi, bu markaziy deb ataladi. Keling,
𝑆
2
𝐴
𝑥
toʻgʻri chiziq boʻylab
𝐾𝐴
𝑥
segmentini
𝑑
1
ga teng, soʻngra
𝑆
2
𝐾
= ∆
𝑑
ni chizamiz.
𝑂𝐴
𝑥
va ,
𝑆
1
𝐾 𝑆
2
uchburchaklarning oʻxshashligidan (4-rasm) shunday boʻladi.
∆𝑑
𝑙
0
≈
𝑥
𝐷
(1.2) va (1.4) formulalardagi shovqin maksimallari uchun bizda:
𝑘λ ≈
𝑙
0
𝑥
𝐷
(1.5)
Ikki qo‘shni maksimal
𝑘
va (
𝑘
+ 1) uchun (1.5) ifoda mos ravishda quyidagi
ko‘rinishga ega bo‘ladi:
𝑘λ ≈
𝑙
0
𝑥
𝑘
𝐷
(1.6)
(𝑘 + 1)λ ≈
𝑙
0
𝑥
𝑘+1
𝐷
(1.7)
∆
𝑥
= (
𝑥𝑘
−
𝑥𝑘
+1) - interferentsiya zonasining kengligini belgilaymiz va (1.7)
- (1.6) dan ayirib, kerakli ifodani olamiz:
λ ≈
𝑙
0
∆𝑥
𝐷
(1.8)
Shuning uchun yorug‘likning to‘lqin uzunligini topish uchun interferentsiya
chegarasining kengligi va manbalar orasidagi masofani aniqlash kerak.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
68
Interferentsiya chizig‘ining kengligi to‘g‘ridan-to‘g‘ri ekranda juda aniq
o‘lchov paneli yordamida o‘lchanishi mumkin.
𝑆
1
va
𝑆
2
manbalari orasidagi masofa quyidagicha o‘lchanadi. Birinchidan,
ularning tasviri ekranda maxsus linza
𝐿
yordamida olinadi (5-rasm). Ekrandagi
manbalar tasvirlari orasidagi masofa
𝑍
bir xil o‘lchagich yordamida o‘lchanadi,
so‘ngra manbalar orasidagi haqiqiy masofa munosabatlar yordamida hisoblanadi.
𝑙
0
≈
𝑑
f
𝑧
(1.9)
bu yerda
𝑑
- manba
𝑆
dan linza
𝐿
,
𝑓
- linzadan
𝐿
ekrangacha bo‘lgan masofa.
5-rasm - yig‘uvchi linzadagi nurlarning yo‘li
Shuni ta'kidlash kerakki,
𝑆
1
va
𝑆
2
manbaning virtual tasvirlari va manbaning
o‘zi
𝑆
qat'iy bir tekislikda yotmaydi (2 va 5-rasm), shuning uchun (1.9) munosabat
qat'iy emas. Biroq, u amaliyot uchun etarli aniqlik bilan amalga oshiriladi, chunki
𝑆
≪
𝐷
. (1.9) ni hisobga olgan holda (1.8) ni o‘zgartirib, yorug‘lik to‘lqin uzunligini
aniqlash uchun yakuniy hisoblash formulasini olamiz.
λ ≈
𝑑∙𝑧∙∆𝑥
𝑓∙𝐷
(1.10)
Ushbu ishda yorug‘lik manbai sifatida lazer ishlatiladi. Lazerdan yorug‘lik
manbai sifatida foydalanish ekrandagi interferentsiya naqshini oddiy ko‘z bilan
kuzatish imkonini beradi.
Xulosa:
Ushbu tadqiqotda biz Frenel biprizmasi yordamida yorugʻlikning
interferensiya hodisasini kuzatdik va oʻrgandik. Monoxromatik yorugʻlik manbai
yordamida hosil qilingan koherent toʻlqinlarning biprizma orqali oʻtib oʻzaro
qoʻshilishi natijasida aniq interferensiya naqshini qayd etdik. (6-rasm).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
69
6- rasm kogerent toʻlqinlarning biprizma orqali oʻtib oʻzaro qoʻshilishi
natijasida hosil boʻlgan aniq interferensiya naqshi.
Kuzatilgan interferensiya chiziqlarining shakli va joylashuvi yorugʻlikning
toʻlqin nazariyasi bilan mos kelishini aniqladik. Eksperiment davomida olingan
interferensiya naqshining fotosurati ushbu xulosaga ilova qilinadi va kuzatilgan
hodisaning vizual tasdigʻini beradi. Ushbu tadqiqot natijalari yorugʻlikning toʻlqin
tabiatini empirik tarzda tasdiqlaydi hamda optik interferensiyani oʻrganishda Frenel
biprizmasining samarali usul ekanligini koʻrsatadi. Kelgusida turli xil yorugʻlik
manbalari va optik sharoitlarda qoʻshimcha kuzatuvlar oʻtkazish orqali interferensiya
hodisasini yanada chuqurroq oʻrganishni maqsad qilganmiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
[1] U. Omonqulova, F. To‘raxonov, & Sh. Zamonova, «Fizika o‘qitishda namoyish
tajriba qurilmalarini yasash malaka va ko‘nikmalarini shakllantirish metodikasi»,
Tadbirkorlik va Pedagogika. Ilmiy-uslubiy jurnal. ISSN: 2181-2659. [1/2025]., сс.
100–112,
20
февраль
2025
г.
[Онлайн].
Доступно
на:
https://inlibrary.uz/index.php/entrepreneurship-pedagogy/article/view/68412
[2] U. Omonqulova и G. Choriyeva, «Umumta’lim maktablarida fizikani o‘qitishda
eksperimental yondashuv», Science and innovation. Aniq va tabiiy fanlarning
rivojlanish istiqbollari” Respublika ilmiy-amaliy anjumani, сс. 322–326, 7 май 2024
г. [Онлайн]. Доступно на:
https://zenodo.org/records/11116073
[3] «PQ-5032-сон 19.03.2021. Fizika sohasidagi ta’lim sifatini oshirish va ilmiy
tadqiqotlarni rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida». Просмотрено: 16 март 2025
https://lex.uz/uz/docs/-5338558
[4] U. Omonqulova & F. To‘raxonov, «Fizika fanini real va virtual namoyish
tajribalar asosida o‘qitish», Educational Research in Universal Sciences, сс. 110–117,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
70
25
декабрь
2024
г.
[Онлайн].
Доступно
на:
https://researchweb.uz/index.php/erus/article/view/197
[5] U. Omonqulova & F. To‘raxonov, «Fizikani namoyish tajribalar yordamida
takomillashtirishning metodik asoslari», Educational Research in Universal Sciences,
сс. 323–329, yil fevral 2024 г. [Онлайн]. Доступно на:
https://zenodo.org/records/10652865
[6] U. Omonqulova, A. Yo‘ldoshev, и J. Ochilov, «Fizikani o‘qitishda zamonaviy
axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan (AKT) foydalanishning afzalliklari va
kamchiliklari», Journal of universal science research, 12 июль 2024 г. [Онлайн].
Доступно
на:
https://inlibrary.uz/index.php/universal-scientific-
[7] U. Omonqulova, G. Choriyeva, и B. Toshtemirov, «Umumta’lim maktablarida
fizikadan namoyish tajribalarining o‘quv mazmundorligini aniqlash va ularni joriy
etish metodikasi. “Aniq va tabiiy fanlarning rivojlanish istiqbollari», Science and
innovation.
7
май
2024
г.
[Онлайн].
Доступно
на:
https://doi.org/10.5281/zenodo.11116057
[8] U. Omonqulova, M. Xolmurodov, и D. Hakimov, “Umumta’lim maktablarida
fizika о’qitishda zamоnaviy namоyish tajribalar asоsida takоmillashtirish”, Science
and innovation. Aniq va tabiiy fanlarning rivojlanish istiqbollari” respublika ilmiy-
amaliy anjumani, сс. 529–532, 7 май 2024 г. [Онлайн]. Доступно на:
https://doi.org/10.5281/zenodo.11147306
[9] F. To‘raxonov, «Fizik jarayonlarni kompyuterda modellashtirishning metodik
asoslari.», Pedagogik mahorat ilmiy-nazariy va metodik jurnal, сс. 105–108, 20
декабрь
2021
г.
[Онлайн].
Доступно
на:
https://buxdu.uz/media/jurnallar/Pedagogik%20mahorat%202021%20yil%206-
[10] E Yu Turaev, S Ya Shaimardonova, Sh S Zamonova, AO Khodzhamov.
Application Of Mössbauer Spectroscopy To Determine The Parameters Of The EFG
Tensor At Barium Nodes For УBA2CU3O7-X. The American Journal of Applied
sciences. 2021. P-76-80
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
71
[11] Zamonova Shahlo Safar qizi, Abdimurodov Elbek Qahramonovich.
FORMATION OF PRACTICAL SKILLS AND COMPETENCIES OF PUPILS
WHEN PERFORMING EXPERIMENTAL EXERCISES IN PHYSICS. CURRENT
RESEARCH JOURNAL OF PEDAGOGICS. 2024. P-33-37
[12] Zamonova Shahlo Safar Qizi, O Abduraxmonov. FIZIKADAN AMALIY
MASHG ‘ULOTLARNI PEDAGOGIK DASTURIY VOSITALAR ASOSIDA
TAKOMILLASHTIRISH. Science and innovation. 2024. 334-336-b
[13] Zamonova Shahlo Safar Qizi, Abdimurodov Elbek Qahramonovich.
FIZIKADAN EKSPERIMENTAL MASHG ‘ULOTLARNI BAJARISHDA
SHAKLLANTIRISH. Science and innovation. 2024. 330-333-b
[14] Q Kh Bobomurodov, O Kh Babakhanov, Sh S Zamonova, MR Sattorov, SQ
Bobomurodov,
RA
Shokirov.
SUPERCONDUCTIVITY AND MAGNETIC ORDERING OF COPPER
SUBLATTICES IN YBa2Cu3-XFeXO7-X CERAMICS. Technical science and
innovation. 2020. P- 29-35
[15] Фозил Тўрахонов, Умида Омонқулова, Шаҳло Замонова. МЕТОДИКА
ФОРМИРОВАНИЯ КВАЛИФИКАЦИИ И НАВЫКОВ ИЗГОТОВЛЕНИЯ
ПРЕПОДАВАНИИ ФИЗИКИ. Предпринимательства и педагогика. 2025. С 100-
112
[16] Zamonova Shahlo Safar Qizi, Jumayeva Sevara Roʻzimamat Qizi, Madaminova
Fazilat Gʻanisher Qizi, Jumayeva Barchinoy Normengli Qizi. YADRO
NURLANISHLARINING TIBBIYOTDA QOʻLLANILISHI. Science and
innovation. 2024. 267-269 – b.
[17] Abdulla Dursoatov, Safarali Abduqodirov. POLEMIRLI ERITMALARNING
REOLOGIK XOSSALARINI O‘RGANISH. Science and innovation. 2024.134-137-
b
[18] Abdulla Dursoatov, Humoyuddin Boboniyozov. SIRKA KISLOTASIDA
COOH GURUHNING MOLEKULALARARO OʻZARO TA’SIRDAGI ROLI VA
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
72
ULARNING KOMBINATSION SOCHILISH SPEKTRLARINI O‘RGANISH.
Science and innovation. 2024. 138-141-b
[19] Abdulla Dursoatov, Ilhom Turdaliyev. CHUMOLI KISLOTASIDA COOH
GURUHNING MOLEKULALARARO OʻZARO TA’SIRDAGI ROLI VA
ULARNING KOMBINATSION SOCHILISH SPEKTRLARINI O‘RGANISH.
Science and innovation. 2024. 125-129-b
[20] Shokir Tursunov, Abdulla Dursoatov, Ulug‘Bek Qurbonov. SBT BOʻYOQ VA
UNING HOMODIMERLARINING ERITMALARI SPEKTRAL-LUMINESSENT
VA FOTOKIMYOVIY XUSUSIYATLARI. Science and innovation. 2024. 81-85-b
[21] Sh T Boymirov, A Ch Dursoatov, Sh T Tursunov. METHODOLOGY OF
ORGANIZING AND ITS CONDUCT OF STUDY PRACTICE FOR PHYSICS IN
HIGHER EDUCATION WITH PROBLEM CONTENT. International journal of
conference series on education and social sciences (Online). 2023/8/11.
[22] Boymirov Sherzod, Dursoatov Abdulla. Monokarbon kislotalarda cooh
guruhning molekulalararo o ‘zaro ta’siridagi roli va ularning kombinatsion sochilish
spektrlari. Educational Research in Universal Sciences. 244-250-b
