MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
127
XALQ PEDAGOGIKASIDA KITOBXONLIK MADANIYATI
Shahrisabz davlat pedagogika instituti o‘qituvchisi
Milinorov Xusniddin Xushmatovich
Shahrisabz davlat pedagogika instituti Pedagogika
fakulteti pedagogika yo‘nalishi 2-kurs talabasi
Ergasheva Feruza Boboqulovna
Annotatsiya. Mazkur maqolada xalq pedagogikasida kitobxonlik
madaniyatining o’rni uning bola tarbiyasi va ma’naviy axloqiy rivojlanishidagi
ahamiyati taxlil qilinadi.Shunungdek xalq og’izaki ijodi va urf odatlar orqali kitobga
bo’lgan mehr, bilimga intilish g’oyalari qay tarizda yoritilgani ko’rsatiladi.
Kalit so’zi. Xalq pedagogikasi, kitobxonlik madaniyti , ma’naviyat, tarbiya.
Абстрактный. В статье анализируется роль культуры чтения в
народной педагогике, ее значение в воспитании и духовно-нравственном
развитии ребенка. Показано также, как идеи любви к книгам и стремления к
знаниям отражены в устном народном творчестве и обычаях.
Ключевое слово. Народная педагогика, культура чтения, духовность,
образование.
Kirish
Xalq pedagogikasi asosan og’izaki an’analar orqali tarqlgan va ko’plab
manaviy axloqiy qoidalar hikmatlar, maqollar va ertaklar shaklida namoyon bo’lgan.
Ammo kitoblar ayniqsa yozma va nashr etilgan manbalar bu qadimiy tajriba va
bilimlarni jamlash, saqlash va yangi avlodga yetkazishda muhim vosita bulib xizmat
qiladi. Kitob nafaqat ilm fan va tafakkur taraqiyotining manbai, balki xalqning milliy
madaniyati va tarixini saqlash vositasidir. Xalq pedagogikasida kitobxonlik
madaniyati, avvalom bor xalqning uz tarixi , urf- odatlari va qadiryatlarini aks
etiradi. Kitoblar ulug’ ajdodlarning bilimlari va tajribalari yangi avlodga yetkaziladi.
Ayniqsa kuplab falklor asarlari , hikoyalar sherlar va maqollar xalq pedagogikasining
ajralmas qismi sifatida kitoblarda uz o’rnini topgan. Shuningdek kitoblar va ilim fan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
128
rivijlaninshi xalq pedagogikasining usishiga ta’lim tizimining shakillanishiga ham
kata hissa qushgan. Har bir xalqning uziga xos kitobxonlik an’analari shakillanib
ularda milliy qadiryatlar va an’analar aks etadi. Misol uchun O’zbekistonda
kitobxonlik an’analari milliy taffakur tarjima adabiyoti va hikmatlar orqali kuchli
urinni topgan
Xalq ijodiyotida kitobga bulgan munosabat . O’zbek xalq og’izaki
ijodiyotida kitobning o’rni beqiyos . “ Bilim –nurxonlik , bilimsiz zulmat” , “Kitob
– bilim kuchi “ “Kitob o’qigan - jon tuymas ,ilm bilim suz tug’mas” kabi maqollar
kiobga bulgan hurmatni ifodlaydi .Bu maqollar orqali bolalarda kitobga mehr
o”qishga muhhabbat uyg’otilgan .
Kitobxonlik orqali manaviy tarbiya xalq pedagogikasida kitobxonlik
nafaqat bilim olish vositasi balki axloqiy tarbiya vositasi sifatida xam namoyon
buladi. Masalan xalq dostonlarida “Alpomish “ , “Go’ro’g’li “ , “Sherali” kabi
qaxramonlar kitobxon zexinli va adolatparvar qilib tasvirlanadi. Bu orqali
bolaga nafaqat bilim , balki yuksak axloqiy fazilatlar o’qtiriladi .
Kitobxonlikni targ’ib etuvchi urf odatlar va an’analar. Ayrim hududlarda
bolalarga maktabga chiqish oldidan kitob sovg’a qilish an’anasi mavjud bulub
, bu orqali kitobga mehr uyg’otilgan . Shuningdek mahalliy hikoyachilarning
( dostonchi , masalchi) jamiyatda egallagan o’rni ularning ijodiy kechalari
bolalar ongida kitob va bilimga muhabbatni mustahkamlagan.
Xalq pedagogikasi - milliy qadiryatlar va manaviy xazinasidir . Unda
kitobxonlik madaniyati muhim tarbiyaviy omil sifatida aks etgan . Shu bois
bugungi zamonaviy ta’limda xalq pedagogikasidagi kitobga oid qarashlardan
samarali foydalanish ularni ta`lim tarbiya jarayonida joriy etish dolzarb
ahamiyatga egadir.
O`zbek oilasi kitobxonlikda o`z ananasiga kitob vositasiga tarbiyalashda o`ziga
xos milliy tarjibaga egadir. Qadimdan kitob o`zbek oilasi uchun muqaddas sanalgan,
nondan keyin aziz bo`lgan ma`naviy mulk hisoblanadi.Har bir oilada bola dunyoga
keldimi uni tarbiyalash, uni voyaga yetkazish ota onaning muqaddas burchi sanaladi.
Ota ona farzandini barkamol etib tarbiyalashga intiladi. Barkamollikning birlamchi va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
129
muhim mezoni bilim olish bo`lib, u kitobxonlik bilan bog`liq bo`lgan. Bu qadimdan
qolgan an`ana yosh avlodni ma`naviy -axloqiy barkamol etib tarbiyalashning
hayotning o`zi taqazo etadi. Bunda xalq pedagogikasi bilan bir qatorda
allomalarimizning ijodiy merosiga ham tayanilsa maqsadga muvofiq bo`ladi . Shunday
merosiy asarlardan biri Kaykovisning “Qobusnoma” asaridir Unda muallif
javonmardlik tarbiyasi yo`nalishlarini tavsiya etar ekan, bilim olish yo`liga kirgan
toliblarga kitob o`qishga qunt qilish, ilm yo`lida qayg`u hasratga berilmaslik ilmni
yodda saqlash uchun uni takrorlab boorish, yod olish, ilmda haqiqat uchun kurashish,
taqlid qilmaslik ,doimo o`z yonida kitob va boshqa o`quv qurollarini saqlash, oz
so`zlab ko`b tiklash haqida fikrlarini bayon etadi.
Lekin ilmni kitobdan o`rganish bilan cheklanib qolmay , aql va tafakkur bilan
hukm chiqarish zarurligini ta`kidlaydi. Ana shu talablar asosida u tijorat ilmi, tib
ilmi,ilmi nujum (astranomiya), handasa (geometriya) ilmlari borasida o`z qarashlarini
bayon etadi va bunda ota onalarning o`z farzandlarini tarbiyalashda avvalo ularga ilm-
u odob o`rgatishlari zarurligini ta`kidlaydi.
Ulug` mutafakkir Alisher Navoiyning ota onasi uning bolalik davridayoq ilm
olishga kitob o`qishga katta e`tibor berganlar uning o`qishga havasi erta boshlanib
maktabga borgunuga qadar arab,fors tillarida juda ko`p g`azallarni yod bilgan.
Xulosa
Xalq pedagogikasi – milliy qadriyatlar madaniy meros va tarbiyaviy an`nalar
xazinasidir. U inson ma`naviyatini yuksaltirish axloqiy fazilatlarni shakllantirish va
ilmga muhabbat uyg`otishda beqiyos ahamiyatga ega. Kitobxonlik madaniyati esa
xalq pedagogikasining ajralmas qismi bo`lib, avlodlarni bilimli ma`rifatparvar va
ijtimoiy faol shaxslar qilib tarbiyalashda muhim o`rin tutadi. Xalq og`zaki ijodiyoti
maqollar rivoyatlar doston va an`analar orqali kitobga bo`lgan hurmat va bilimga
intilish keng targ`ib qilingan. Shu bois zamonaviy ta`lim jarayonda xalq
pedagogikasidagi kitobxonlik madaniyatini qayta jonlantirish va undan tarbiyadan
samarali foydalanish muhim vazifalardan biri hisoblanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
130
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–6079-sonli Qarori. “Raqamli
O‘zbekiston – 2030” strategiyasi. 2020-yil 5-oktabr.
2.
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2020 yil 24
yanvarda
Oliy
Majlisga
yo’llagan
Murojaatnomasi.
ttps://nrm.uz/contentf?doc=612868_o%E2%80%98zbekiston_respublikasi_prezidenti
_shavkat_mirzieevning_oliy_majlisga_murojaatnomasi_(2020_yil_24_yanvar)
3.
Xusniddin, Milinorov, and Mavlonova Malika. "Bo’lajak o’qituvchilarni kasbiy-
pedagogik tayyorlash jarayonida kommunikativ kompetentsiyalarini rivojlantirish
metodikasi."
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
7 (2024): 296-304.
4.
Хushmatovich, Milinorov Xusniddin. "Pedagogik faoliyat jarayonida bo ‘lajak
pedagoglarni
raqamli
texnologiyalardan
foydalanish
samaradorligini
oshirish."
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
7 (2024): 305-312.
5.
Милиноров, Хусниддин Хушматович, and П. М. Жалолова. "ПРОЦЕСС
ОРГАНИЗАЦИИ
РАЗВИТИЯ
КОМПЕТЕНЦИЙ
В
ВЫСШЕЙ
ШКОЛЕ."
Proceedings of International Conference on Modern Science and Scientific
Studies
. Vol. 3. No. 5. 2024.
6.
Anatolyevna, Boyarkina Yulia, Sokhibov Akram Rustamovich, and Milinorov
Khusniddin Khushmatovich. "EDUCATIONAL TOURISM AS A POTENTIAL FOR
THE DEVELOPMENT OF THE REGION."
Web of Teachers: Inderscience
Research
2.6 (2024): 185-189.
7.
Milinorov, XX va DN Eshmuratova. “O’ZBEK URNAVALARI,
MAROSIMLARI VA ODAMLARINI SHAXS TARBIYoTIDAGI O’RNI”.
Web of
Teachers: Inderscience Research
2.5 (2024): 205-209.
8. Kaykovus. “Qobusnoma” T. : O`qituvchi, 1986. 168- b
9. Abdurahmon Jomiy . Haft avrang. Tanlangan asarlar. T.:1971,360-b
10. Bobur. Boburnoma. T.: Yulduzcha, 1989. 421-b
11. Al- Buxoriy. Abu Abdulloh Muhammad ibn ismoil . Al- adab al Murod Tarj.,
mushad. va izohlar muall. Sh.Boboxonov . -T.: O`zbekiston , 1990. -6-7 b.
12. Usmonov M . -O`zbek xalq ertaklari va tarbiya , Toshkent,” Fan” 2010
