MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
23
"TEXNOLOGIK TAʼLIMDA INNOVATSION METODLARNI
QOʻLLASHNING SAMARADORLIGI"
Mamajonova Guluzro Abdurashitovna
Andijon davlat pedagogika instituti
fizika va texnologik talim V.b dotsent
Annotatsiya: Ushbu maqolada texnologik ta’limda innovatsion metodlarni
joriy etishning zarurati, ularning o‘quv jarayoniga ta’siri hamda samaradorligi
atroflicha tahlil qilingan. An’anaviy ta’lim shakllaridan farqli ravishda, interfaol va
innovatsion metodlar o‘quvchilarni dars jarayonida faol ishtirok etishga, mustaqil
fikrlash va muammoli vaziyatlarni yechishga o‘rgatadi. Xususan, loyiha asosida
o‘qitish, “aqliy hujum”, “fikrlar kartasi”, rolli o‘yinlar, “besh barmoq” va “klaster”
metodlarining qo‘llanilishi orqali o‘quvchilarning amaliy ko‘nikmalari, ijodiy
yondashuvi va ijtimoiy faolligi rivojlanishi ta’kidlangan. Shuningdek, maqolada
zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) yordamida darslarni
interaktiv tashkil etish, multimediya vositalari orqali mavzuni chuqurroq o‘zlashtirish
imkoniyatlari ham yoritilgan. Ilmiy-nazariy tahlillar va amaliy kuzatuvlarga tayangan
holda, innovatsion metodlarning texnologik ta’lim sifatini oshirishdagi roli asoslab
berilgan va tavsiyalar ilgari surilgan.
Kalit so‘zlar: texnologik ta’lim, innovatsion metodlar, interfaol yondashuv,
loyiha asosida o‘qitish, ijodiy fikrlash, AKT, samaradorlik.
Kirish:
XXI asrda jamiyatning barcha sohalarida yuz berayotgan o‘zgarishlar,
ayniqsa, ta’lim tizimiga yangicha yondashuvni talab qilmoqda. Rivojlangan
mamlakatlar tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki, ta’limda innovatsion texnologiyalarni
joriy qilish, o‘quvchilarning faolligini oshirish, ularning mustaqil fikrlash qobiliyatini
rivojlantirish va nazariy bilimlarni amaliyot bilan uyg‘unlashtirishda muhim omil
bo‘lib xizmat qilmoqda. Shu nuqtai nazardan, texnologik ta’lim ham zamon bilan
hamnafas bo‘lishi, an’anaviy yondashuvlardan zamonaviy va interfaol metodlarga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
24
o‘tishi zarur. Innovatsion texnologiyalar – bu ta’lim jarayonini yanada sifatli tashkil
etish, o‘quvchilarning individual qobiliyatlarini hisobga olgan holda samarali ta’lim
berish imkonini beruvchi zamonaviy vosita va usullardir.
Bugungi kunda texnologiya fanini o‘qitishda nafaqat bilim berish, balki
o‘quvchilarning amaliy ko‘nikmalarini shakllantirish, kreativ tafakkurini rivojlantirish
ham muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Bu esa, o‘z navbatida, o‘qituvchidan
yangilikka ochiqlikni, doimiy izlanishni va pedagogik mahoratini doimiy
takomillashtirishni talab etadi. Interfaol o‘qitish metodlari, axborot-kommunikatsiya
texnologiyalaridan foydalanish, loyihaviy faoliyat, rolli o‘yinlar, o‘yinli texnologiyalar
kabi yondashuvlar texnologiya darslarini samarali tashkil etish imkonini beradi.
Ayniqsa, bunday usullar o‘quvchilarning darsga bo‘lgan qiziqishini oshiribgina
qolmay, balki ularning mustaqil ishlash, muammoli vaziyatlarda to‘g‘ri qaror qabul
qilish, ijtimoiy faollik va jamoada ishlash ko‘nikmalarini ham rivojlantiradi.
Shuni alohida ta’kidlash kerakki, texnologik ta’limda innovatsion
yondashuvlarni muvaffaqiyatli joriy etish uchun o‘qituvchilarning kasbiy
kompetensiyasi, ularning zamonaviy texnologiyalarni o‘zlashtirish darajasi ham katta
ahamiyatga ega. O‘quvchilarning ijtimoiy, psixologik va individual xususiyatlarini
inobatga olgan holda dars jarayonini tashkil qilish, ularning har biriga yondashuvni
shaxsga yo‘naltirilgan tamoyil asosida qurish bugungi ta’limda dolzarb vazifalardan
biridir. Shu asosda, mazkur ishda texnologik ta’lim darslarida innovatsion
texnologiyalardan foydalanish imkoniyatlari, ularning samaradorligi va amaliy
ahamiyati tahlil qilinadi.
O‘zbekiston Respublikasida ta’limni tizimli isloh qilishning ustuvor
yo‘nalishlarini belgilash, zamonaviy bilim va yuksak ma’naviy-axloqiy fazilatlarga
ega, mustaqil fikrlaydigan yuqori malakali kadrlar tayyorlash jarayonini sifat jihatidan
yangi bosqichga ko‘tarish, maktab ta’limni modernizasiya qilish, ilg‘or ta’lim
texnologiyalariga asoslangan holda ijtimoiy soha va iqtisodiyot tarmoqlarini
rivojlantirish va Maktabgacha va maktab ta’lim muassasalarida ilmiy-tadqiqot ishlari
natijadorligini oshirish, yoshlarni ilmiy faoliyatga keng jalb etish, ilm-fanning
innovatsion infratuzilmasini shakllantirish O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
25
“O‘zbekiston Respublikasi maktab ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish
konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risi” dagi 08.10.2019 yil PF-5847-sonli farmonida
keltirilib o‘tilgan.Ta’lim sohasidagi innovatsion texnologiyalar doimiy ravishda
rivojlanib, ularning turlari kengayib bormoqda.
Innovatsion faoliyat sohasiga,ta’lim berishda axborot texnologiyalariga
aloqador dolzarb muammolarning yechimini izlashga o‘z vaqtida F.I.Peregudov
munosib hissa qo‘shdi. Bugungi kunda pedagogika sohasida yangi ilmiy yo‘nalish -
pedagogik innovasiya va ta’lim jarayonini yangilash g‘oyalarining paydo bo‘lishi
natijasida o‘qituvchining pedagogik faoliyatida ham yangi yo‘nalish «O’qituvchining
innovatsion faoliyati» tushunchasi paydo bo‘ldi. «Innovatsion faoliyat» tushunchasini
tahlil qilar ekanmiz: G.A.Mkritichyanning bu haqdagi fikri diqqatga sazovar: -
«Pedagogik tajriba sinov faoliyatining 3 ta asosiy shaklini ajratish mumkin: xususiy
tajriba, tajribasinov ishi, o‘qituvchining innovatsion faoliyati. Pedagogik faoliyatda
innovasiyalar qancha ko‘p bo‘lsa, o‘qituvchi xususiy eksperimentni shuncha yaxshi
tushunadi». Bizning mamlakatiimzda pedagogik innovatsiyani yaratilishi va
rivojlanishi keng jamoatchi pedagoglar harakati maktablarining tez rivojlanishi,
moderinizatsiya
qilinishi,
standartlarni
takomillashtirilishi
va
dasturlarni
yangilanishiga bo’lgan katta extiyoj tug’ildi.
Yangiliklarni izlash, yaratish, qo’llash ishlari jadallashib bordi. Shu sababli
yangi bilimlarga bo’lgan talab, “yangilik”, “innovatsiya” va “innovatsion jarayonlar”
paydo bo’ldi va u tushunchalarni izohlash, anglash zaruriyatini keltirib chiqardi.
Innovatsion jarayonlarning mikrostrukturasini o’rganib olimlar yangilik kiritishning
“hayotiy qismi (davri)” kontseptsiyasini ishlab chiqdilar, u yangilik kiritish vaqt
davomida o’tib boradigan jarayon degan fikrni ilgari surdilar. Bu jarayonda
yangilikning yaratilishi va ijro etilishini ta’minlovchi faoliyatlarni turlarga ajratuvchi
bosqichlarga bo’linadi. Shu davrga kelib ilmiy adabiyotlarda innovatsion jarayonlarni
quyidagi bosqichlarga ajratilmoqda: Yangi g’oya paydo bo’lishi yoki yangilik
kontseptsiyasi yuzaga kelishi bosqichi. Uni shartli ravishda fundamental va amaliy
ilmiy tekshirishlar (yoki birdan paydo bo’ladigan) natijalardan kelib chiqadigan
yangilik bosqichi deb ataydilar. Kashf etish vaqti, ya’ni amalga oshgan ob’ekt, moddiy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
26
yoki ma’naviy mahsulot namuna ko’rinishdagi yangilik yaratish. Yaratilgan yangilikka
amaliy ko’rinish topilib, uni qo’shimcha ishlab mukammallashtirish amalga oshiriladi.
Bu bosqich yangilik kiritishdan mustahkam samaradorlikka erishish bilan yakunlanadi.
Shundan so’ng yangilikning mustaqil mavjudligi boshlanib, yangilik kiritish jarayoni
keyingi bosqichga o’tadi. Bu bosqich faqatgina yangilikni qabul qilish shartida amalga
oshadi. Yangilikdan keyingi bosqichlar ko’rinadi. Yangilikning biror sohada tarqalishi,
uning boshqa sohalarga diffuziyalanib (qo’shilib) keng tatbiq etilishi bilan
yakunlanadi.
Yangilikning biror sohada xukmron bo’lishi, bunda xususan yangilik o’z
yangiligini yo’qotib, yangilik sifatida mavjud bo’lmay qoladi. Bu bosqich yangi
samarali yangilik paydo yoki undan ko’ra yanada samaralirog’i bilan almashtirilishi
bilan yakunlanadi. Yangilik doirasi qisqarib, uni yanada mahsuldorrog’i bilan
almashtirilishi bilan yakunlanadi. Yuqorida keltirilgan innovatsion jarayonning bir –
birini vaqtlar davomida yangi bosqichga ketma – ket almashtirib, muntazam tizim,
uning rivojlanib borishining soddalashtirilgan ko’rinishlarida ifodalaydi. Biroq aniq
innovatsion jarayon bu bosqichlarni o’z ichiga olib, ularning ketma – ket va
bog’liqliklariga har doim rioya qilinishi shart emas. Yangilikni kiritishni yangilik
yaratish va tarqatish kompleks va maqsadga muvofiq jarayon sifatida qarab, uning
maqsadi inson talab va extiyojlarini yangi vositalar bilan qondirilishi bo’lib, uning
samaradorligi muntazam va hayotiy yangilikni ta’minlovchi uslub va tizimlarni
ma’lum sifatli o’zgarishiga olib keladi. Innovatsion jarayon boshqa sifatli holatga
eskirib qolgan hamda vaziyat va ahamiyatlarini qayta ko’rib chiqish bilan bog’liq
bo’ladi. Bir darajali qator yangiliklar yig’indisi (umumiyligi) innovatsion yaxlitlikni
tashkil etadi. Innovatsion faoliyat davrida yangiliklar, innovatsiyalar, tom ma’noda
ta’lim jarayoniga kirib keladi. Shu sababli ta’lim tizimidagi innovatsiyalarni pedagogik
jarayonlarga kiritish to’rt bosqichda amalga oshiriladi: Muammoni tahlil asosida
aniqlash; Mo’ljallanayotgan ta’lim tizimini loyihalash; O’zgarish va yangiliklarni
rejalashtirish; O’zgarishlarni amalga oshirish. Yangilik kiritish ichki mantiq va
yo’nalishlarga ega bo’lib, u yangilik g’oyasi (fikrini) tug’ilishdan to uni foydalana
boshlanishigacha bo’lgan xarakterlarni rivojlantirish ham innovatsion ishtirokchilari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
27
o’rtasidagi munosabat mantig’ini belgilaydi. Shu tariqa yangilik kiritish dinamik tizim
bo’lib, ichki mantiq kabi vaqt davomida qonuniy rivojlanishi, uning atrof – muhit bilan
o’zaro bog’liqligini ifodalaydi. Innovatsion jarayoni tuzilishi yangilikning bir
bosqichdan ikkinchi bosqichga o’tib borishi bilan o’zgarib boradi.
Shu bilan yangilikning dinimaki xususiyatlaridan uning natija – yakuni va
samarasi o’zaro bog’liq bo’ladi. Yangilikning yakunlanganligi va uning imkoniyatlari
amalga oshirilganlik darajasi innovatsion jarayonning hamma bosqichlari qanchalik
muvafaqqiyatli o’tib borishiga bog’liq bo’ladi. Oddiy ishlab chiqarishdan
kengaytirilganiga o’tish keskin vaziyat hisoblanadi, bu o’tish amaliyotida ko’p
hollarda amalga oshirilmaydi, bu hol qaysidir yangilikning yakunlanmasligiga sabab
bo’lib, ko’pgina innovatsion muammolar mavjudligini yuzaga keltiradi.
Xulosa:
Texnologik ta’lim darslarida innovatsion texnologiyalarni qo‘llash
ta’lim jarayonini sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqadi. Bunday texnologiyalar
o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, ijodiy yondashuv, muammoli vaziyatlarni hal etish,
amaliy ko‘nikmalarni shakllantirish va darsga bo‘lgan qiziqishni oshirishda muhim
o‘rin tutadi. Interfaol usullar, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, loyiha
asosidagi yondashuvlar, rolli o‘yinlar kabi metodlar o‘quv jarayonini interaktiv va
mazmunli tashkil qilish imkonini beradi.
Bundan tashqari, innovatsion yondashuvlarning samarali qo‘llanilishi
o‘qituvchining kasbiy mahorati, doimiy o‘z ustida ishlashi va zamonaviy
texnologiyalarga moslasha olishi bilan chambarchas bog‘liqdir. Shu boisdan,
pedagogik kadrlar malakasini muntazam oshirib borish, ularni yangi metod va
texnologiyalarni qo‘llashga tayyorlash ta’lim sifatini oshirishning muhim omillaridan
biridir.
Umuman olganda, texnologik ta’limda innovatsion texnologiyalarni joriy etish
nafaqat ta’lim samaradorligini ta’minlaydi, balki o‘quvchilarni kelajakda
raqobatbardosh, ijodkor va tashabbuskor mutaxassislar sifatida shakllantirishga xizmat
qiladi. Bu esa zamonaviy jamiyatda muvaffaqiyatli faoliyat yurita oladigan avlodni
tarbiyalashning asosiy kafolati hisoblanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
28
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI:
1.
“Taʼlim
to‘g‘risida”gi
Qonun.
O‘RQ-637-son.
2020-yil
23-
sentabr.https://lex.uz/
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi “O‘zbekiston
Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar Strategiyasi to‘g‘risida”gi
PF-4947-son Farmoni //O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2017-y.,
6-son, 70-modda
3.
O‘zbekiston Respublikasi oliy taʼlim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish
konsepsiyasini to‘g‘risida”gi PF-5847-son Farmoni, Qonun xujjatlari to‘plami milliy
bazasi.
4.
Ishmuhamedov, R., Abduqodirov, A., & Pardayev, A. (2008).
Ta’limda
innovatsion texnologiyalar: Amaliy tavsiyalar.
Toshkent: Iste’dod.
5.
Qodirov, N. (2017).
Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat.
Toshkent:
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi.
6.
Azizxo‘jaeva, N. N. (2003).
Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat.
Toshkent: Fan.
7.
Soliyev, A., & Rasulov, B. (2018).
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini
ta’lim tizimida qo‘llash.
Toshkent: TDPU.
Elektron ta’lim resurslari
1. www. Ziyonet. uz
2. www. edu. uz
3. tdpu-INTERNET. Ped
