MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
51
AVTOMOBILNING IKKILAMCHI VALINING TASNIFI VA
VAZIFALARI
Andijon davlat texnika instituti
“Avtomobilsozlik va transport” kafedrasi donsenti
Sherboyev Murodjon Foziljon o’g’li
Andijon davlat texnika instituti talabasi
Amirov Ziyadulla To’rayevich
Annotatsiya: Mazkur maqolada avtomobil uzatmalar qutisining muhim
konstruktiv elementi bo‘lgan ikkilamchi valning tuzilishi, vazifalari va ishlash prinsipi
chuqur texnik tahlil asosida ko‘rib chiqilgan. Ikkilamchi val avtomobilning harakatga
kelishida dvigatelda hosil bo‘lgan burama momentni g‘ildiraklarga uzatishda asosiy
bog‘lovchi bo‘g‘in hisoblanadi. Uning konstruktiv xususiyatlari, joylashuvi, ishlash
mexanizmi, material tanlovi va xizmat ko‘rsatish jarayonlari haqida ishonchli
manbalarga asoslangan holda batafsil ma’lumotlar keltirilgan.
Аннотация:
В данной статье на основе глубокого технического анализа
рассмотрены конструкция, функции и принцип работы вторичного вала —
важного конструктивного элемента коробки передач автомобиля. Вторичный
вал является основным связующим звеном в передаче крутящего момента,
возникающего в двигателе, к ведущим колёсам автомобиля. В статье подробно
изложены сведения о конструктивных особенностях, расположении, механизме
работы, выборе материалов и процессе технического обслуживания
вторичного вала на основе достоверных источников.
Kalit so‘zlar: Ikkilamchi val, uzatmalar qutisi, transmissiya tizimi, burama
moment, sinxronizator, tebranish va rezonans, texnik xizmat ko‘rsatish, avtomobil
mexanikasi, ishqalanish va moylash, val muvozanati.
Ключевые слова: Вторичный вал, коробка передач, трансмиссионная
система, крутящий момент, синхронизатор, вибрация и резонанс, техническое
обслуживание, автомобильная механика, трение и смазка, балансировка вала.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
52
Zamonaviy avtomobillar murakkab mexanik, gidravlik va elektron
tizimlarning uyg‘unlashgan majmuasidir. Bu tizimlar orasida uzatmalar qutisi
(transmissiya) avtomobilning harakatlanishi, dinamikasi va yoqilg‘i sarfi
samaradorligida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Uzatmalar qutisining ichki tuzilmasini
tashkil etuvchi asosiy elementlardan biri bu
ikkilamchi val
(yoki
chiqish vali
)
hisoblanadi. Uning tuzilishi, ishlash prinsipi va funktsional yuklamasi avtomobilning
harakatga kelishidagi uzluksiz va samarali energiya uzatishini ta’minlaydi.
Uzatmalar qutisida ikkilamchi val deb, dvigatelning burama momentini
birlamchi val orqali qabul qilgan holda, u orqali g‘ildiraklarga uzatuvchi, ya’ni harakat
energiyasining chiqish nuqtasini ta’minlovchi elementga aytiladi. U odatda tishli
g‘ildiraklar, sinxronizatorlar va podshipniklar orqali bog‘langan bo‘lib, uzatma
nisbatlarini o‘zgartirish orqali avtomobil tezligini va momentini muvofiqlashtirib
turadi. Texnik nuqtai nazardan qaralganda, ikkilamchi valning ish faoliyati
avtomobilning umumiy ekspluatatsion xususiyatlariga bevosita ta’sir qiladi. Masalan,
yuqori aniqlikda ishlangan ikkilamchi val nafaqat yoqilg‘i sarfini kamaytiradi, balki
uzatmalarni almashtirishda silliqlikni, uzluksiz harakatlanishni ham kafolatlaydi.
Shuningdek, valning balanslanganligi va muvozanatlangan konstruksiyasi avtomobil
tebranishlarini kamaytirishda, shovqinni yutishda va butun uzatmalar tizimining
ishlash barqarorligini ta’minlashda muhim omil hisoblanadi.
Ikkilamchi valning asosiy vazifalari: Avtomobil uzatmalar qutisining tarkibiy
elementi sifatida ikkilamchi val o‘ziga xos konstruktiv yuklamalarni bajaradi. U
dvigatelda hosil bo‘lgan mexanik energiyani avtomobilning yurish tizimiga — ya’ni
g‘ildiraklarga uzatishda asosiy “chiqish bog‘in”i bo‘lib xizmat qiladi. Quyida
ikkilamchi valning asosiy vazifalari kengroq yoritiladi:
1. Burama momentni uzatish
Ikkilamchi valning eng asosiy va ajralmas funksiyasi — bu birlamchi val orqali
kelayotgan burama momentni transmissiya orqali g‘ildiraklarga samarali tarzda
uzatishdir. Bu uzatish nafaqat momentning yo‘nalishini, balki uning qiymatini ham
boshqarish imkonini beradi. Bu orqali avtomobil harakatining silliqligi, yo‘l
sharoitlariga mosligi va yoqilg‘i sarfi muvofiqlashtiriladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
53
2. Uzatmalar nisbatlarini o‘zgartirishda ishtirok etish
Ikkilamchi val odatda bir nechta tishli g‘ildiraklar bilan jihozlanadi va ularni
sinxronizatorlar orqali birlamchi valdagi tishli g‘ildiraklar bilan bog‘lash orqali har xil
uzatma nisbatlarini hosil qiladi. Bu esa avtomobilga tezlikni o‘zgartirish, quvvat va
momentni boshqarish imkonini beradi. Aynan ikkilamchi val orqali haydovchi
tanlagan uzatma tezlik g‘ildiraklarga uzatiladi.
3. Transmissiya ichida aylanishni barqarorlashtirish
Ikkilamchi val muvozanatlangan holatda ishlashi kerak, chunki transmissiya
ichida harakatlanuvchi mexanizmlarning o‘zaro dinamik ta’siri avtomobilning
umumiy ishlash sifatiga ta’sir ko‘rsatadi. Agar valning geometrik yoki og‘irlik markazi
nuqsonli bo‘lsa, bu tebranishlar, shovqinlar va kuchlar notekisligini keltirib chiqaradi.
Shu sababli, ikkilamchi valning aylanish barqarorligini ta’minlash uzatmalar qutisi
ishonchliligining garovidir.
4. Chiqish harakatini mexanik uzatish vositalariga yetkazish
Ikkilamchi val avtomobilning boshqaruv tizimlari bilan konstruktiv jihatdan
bevosita bog‘liq bo‘lib, oraliq uzatmalar orqali differensialga ulanadi. Bu esa
g‘ildiraklarga harakat momentining uzluksiz va yo‘nalgan tarzda taqsimlanishini
ta’minlaydi. Bunday mexanik bog‘liqlik avtomobilning yurish barqarorligi va
boshqaruvchanligini saqlab qolishda katta ahamiyatga ega.
5. Tezlik va momentni moslashtirish
Dvigatel yuqori aylanish tezligida, ammo nisbatan past momentda ishlaydi,
g‘ildiraklar esa aksincha — past aylanish tezligida, lekin katta moment talab qiladi.
Ikkilamchi val uzatma nisbatlarini o‘zgartirish orqali aynan shunday energetik
muvozanatni
yaratishga
xizmat
qiladi.
Bu
avtomobilning
harakatlanish
samaradorligini oshiradi va dvigatel ish rejimini optimal holatda ushlab turadi.
6. Uzatmalarni almashtirishda sinxronizatsiyani ta’minlash
Zamonaviy
transmissiyalarda
ikkilamchi
val
sinxronizatorlar
bilan
integratsiyalashgan bo‘lib, uzatmalar almashtirish jarayonida tishli g‘ildiraklarning
aylanish tezliklarini muvofiqlashtiradi. Bu esa uzatma almashishini silliq, tebranishsiz
va ishonchli bo‘lishini kafolatlaydi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
54
Avtomobil uzatmalar qutisining ajralmas bo‘lagi bo‘lgan ikkilamchi val o‘z
funksionalligi bilan bir qatorda bir qator konstruktiv va ekspluatatsion kamchiliklarga
ham ega. Ushbu kamchiliklar, asosan, mexanik yuklamalarning yuqoriligi, doimiy ish
rejimida ishlashi va uzluksiz aylanishda yuzaga keladigan texnik muammolar bilan
bog‘liqdir.
Ikkilamchi val avtomobil dvigatelidan kelayotgan burama momentni qabul
qiladi va uni uzatmalar orqali g‘ildiraklarga yetkazadi. Bu jarayonda val doimiy
mexanik zo‘riqish ostida ishlaydi. Agar material tanlovi yoki termik ishlov sifatsiz
bajarilgan bo‘lsa, valda charchoq sinishlari (ustalost) yuzaga kelishi mumkin. Bu esa
transmissiya tizimining umumiy ishdan chiqishiga sabab bo‘ladi.
Ikkilamchi valning balanslanmagan holatda ishlashi, ya’ni og‘irlik
markazining notekis taqsimlanishi dinamik muvozanatsizlikni keltirib chiqaradi. Bu
esa yuqori tezlikda rezonans holatlari, shovqinlar va tebranishlarning ortishiga olib
keladi. Ayniqsa, yaroqsiz podshipniklar bilan birgalikda ishlaganda bu muammo
kuchayadi va valning erta ishdan chiqishiga sabab bo‘ladi.
Ba’zan sinxronizatorlar va tishli g‘ildiraklar orasidagi nosoz muvofiqlik
uzatmalarni almashtirishda qiyinchilik tug‘diradi. Bu holat, ayniqsa, valning tishli
g‘ildiraklaridagi aşınmalar (e’shish) tufayli yuzaga keladi. Sinxronlashuvning buzilishi
uzatma qutisida “g‘ijirlagan” ovozlar, zarbalar va qisqa muddatda valning
shikastlanishiga olib keladi.
Ikkilamchi val, ayniqsa, qattiq ish rejimlarida ishlayotgan vaqtda etarli
moylama olmasa, uning tayanch nuqtalarida ishqalanish darajasi ortadi. Bu esa
podshipniklar, tayanchlar va valning kontakt yuzalarining qizib ketishiga, hatto valning
egilishi yoki qiyshayishiga olib kelishi mumkin. Yog‘ yetishmovchiligi metall
yuzalarning yeyilishini tezlashtiradi.
Xulosa:
Avtomobil transmissiyasi tizimining ajralmas va muhim qismi bo‘lgan
ikkilamchi val o‘zining ko‘p qirrali funksiyalari bilan avtomobilning harakatlanish
mexanizmidagi uzluksiz energiya uzatish zanjirida markaziy o‘rinni egallaydi.
Maqolada ko‘rib chiqilganidek, valning asosiy vazifalari — burama momentni uzatish,
uzatma nisbatlarini shakllantirish, harakatni barqarorlashtirish va har xil tezlik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
55
sharoitlariga moslashishdir. U aynan mana shu funksiyalari bilan avtomobil
harakatining silliqligi, iqtisodiyligi va ekspluatatsion qulayligini ta’minlaydi.
Shu bilan
birga, ikkilamchi val konstruktiv va ekspluatatsion nuqtai nazardan bir qator
kamchiliklarga ham ega. Yuqori yuklamalar, tebranishlar, moy yetishmovchiligi,
material yaroqsizligi yoki montajdagi aniqliklar yo‘qligi kabi omillar valda charchoq
sinishlari, korroziya, rezonans holatlari yoki egilishlar yuzaga kelishiga olib kelishi
mumkin. Bu muammolar o‘z vaqtida aniqlanmasa, butun transmissiya tizimining
ishdan chiqishiga sabab bo‘ladi.
Shuning uchun ham zamonaviy avtomobilsozlikda ikkilamchi valni ishlab
chiqarishda mustahkam materiallar, aniq ishlov berish texnologiyalari, balanslash
usullari va yog‘lash tizimlarining mukammal loyihasidan foydalanilmoqda. Bundan
tashqari, texnik xizmat ko‘rsatish reglamentiga qat’iy amal qilish, diagnostika
vositalaridan foydalanish va ekspluatatsiya intizomini saqlash orqali ikkilamchi
valning xizmat muddatini sezilarli darajada uzaytirish mumkin.
Umuman olganda, ikkilamchi valning konstruksiyasi va ishlash prinsiplari
chuqur tahlil qilinib, uning avtomobil tizimidagi o‘rni va ahamiyati yana bir bor
tasdiqlandi. Ushbu bilimlar avtomobilsozlik sohasida tahsil olayotgan talabalar, texnik
mutaxassislar va servis xodimlari uchun amaliy va nazariy asos sifatida xizmat qilishi
mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Tadjixodjayev A., Komilov Z.
"Avtomobil va traktorlar tuzilishi"
, Toshkent:
O‘zbekiston, 2019.
2.
Xabibullaev A.K.
"Avtomobil uzatmalar qutilari"
, Toshkent: Mexanika
nashriyoti, 2018.
3.
Gurevich A.S.
"Detal va uzellar mexanikasi"
, Moskva: Mashinostroenie,
2015.
4.
Ergashev N., Abdurahmonov O.
"Avtomobillarga texnik xizmat ko‘rsatish"
,
Toshkent: Innovatsiya, 2020.
5.
Vlasov P.A.
"Konstruktsii avtomobilnykh transmissiy"
, Sankt-Peterburg:
Politekhnika, 2017.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
56
6.
Bosch Automotive Handbook.
9th Edition
, Robert Bosch GmbH, Germany,
2014.
7.
Rajput R.K.
"A Textbook of Automobile Engineering"
, Laxmi Publications,
India, 2013
