MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
130
FOYDA SOLIG'I STAVKALARI, SOLIQNI HISOBLAB CHIQARISH
VA TOʻLASH TARTIBI MAVZUSINI O'QITISHDA INTERFAOL
METODLARDAN FOYDALANISH
Tojiboev Ilxomjon Ixvoldinovich
Toshkent TDIU Andijon fakulteti
Annotatsiya: Mazkur maqolada foyda solig‘i stavkalari, soliqni hisoblab
chiqarish va to‘lash tartibi mavzusini talabalarga samarali yetkazish bo‘yicha
interfaol o‘qitish metodlari yoritilgan. Mavzuning nazariy asoslari bilan birga amaliy
yondashuvlar, xususan muammoli vaziyatlar, “aqliy hujum”, klaster, SWOT-tahlil
kabi metodlar qo‘llanishi orqali o‘quv jarayonida erishilayotgan yutuqlar tahlil
qilinadi.
Kalit so‘zlar: foyda solig‘i, interfaol metodlar, soliq stavkasi, o‘qitish
samaradorligi, oliy ta’lim, soliq hisobi, SWOT-tahlil, muammoli o‘qitish
Bugungi kunda O‘zbekiston iqtisodiyotining rivojlanishi, uning barqarorligini
ta’minlashda samarali soliq siyosati muhim omil hisoblanadi. Ayniqsa, foyda solig‘i-
davlat byudjetiga tushadigan asosiy daromad manbalaridan biri sifatida iqtisodiy
faoliyat sub’ektlarining moliyaviy barqarorligini, iqtisodiy samaradorligini baholashda
katta ahamiyatga ega. Shuning uchun, oliy ta’lim muassasalarida iqtisodiyot, moliya
va soliq hisoboti bo‘yicha ta’lim berishda foyda solig‘i mavzusining chuqur va har
tomonlama o‘zlashtirilishi talab etiladi.
Foyda solig‘i stavkalari, soliqni hisoblab chiqarish va to‘lash tartibini to‘g‘ri
tushunish va amaliyotga tatbiq etish yuridik shaxslarning moliyaviy hisobotini to‘g‘ri
yuritishi, soliq qonunchiligiga rioya qilishi, shuningdek davlat va tadbirkorlik
sub’ektlari o‘rtasida soliq to‘lovining qonuniyligini ta’minlashda hal qiluvchi rol
o‘ynaydi. Bu mavzuning murakkabligi va ko‘p qirraliligi o‘quv jarayonida talabalar
uchun qiyinchiliklar tug‘dirishi mumkin. Shu sababli, an’anaviy auditoriya darslaridan
farqli o‘laroq, interfaol metodlardan foydalanish talabalarning mavzuni chuqur
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
131
tushunishlari, mustaqil fikrlashlari va amaliy ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun
samarali vosita hisoblanadi.
Zamonaviy ta’lim jarayonida faqat nazariy bilim berishdan ko‘ra, talabalarni
faol ishtirok etishga undash, ularning tanqidiy tafakkurini oshirish, guruhda hamkorlik
qilish va real iqtisodiy holatlarga asoslangan masalalarni yechishga o‘rgatish muhim
ahamiyat kasb etadi. Interfaol o‘qitish metodlari aynan shunday maqsadlarni ko‘zlaydi
va o‘quv jarayonini yanada samarali, qiziqarli hamda amaliy asosda tashkil etishga
yordam beradi.
Foyda solig‘i-davlatning soliqqa tortish tizimidagi eng muhim soliqlardan biri
bo‘lib, yuridik shaxslarning sof foydasidan olinadigan majburiy to‘lov hisoblanadi. Bu
soliq turi orqali davlat o‘z byudjetini moliyalashtiradi, iqtisodiyotning barqaror
rivojlanishini ta’minlash uchun zarur infratuzilma va xizmatlarni yaratishga mablag‘
ajratadi. Shu bilan birga, foyda solig‘i iqtisodiy faoliyat sub’ektlarining
samaradorligini rag‘batlantirish, ularning soliqqa tortish yukini adolatli taqsimlash va
byudjet daromadlarini oshirishda asosiy vosita hisoblanadi.
Nazariy jihatdan foyda solig‘i iqtisodiy va huquqiy elementlarni o‘zida
mujassamlashtiradi. U soliq qonunchiligi, moliya nazariyasi va buxgalteriya hisoboti
asoslaridan kelib chiqib shakllanadi. Soliq stavkalari, hisoblash metodikasi va to‘lov
tartibi yuridik hujjatlar-O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi va unga oid normativ-
huquqiy hujjatlar bilan tartibga solinadi. Shu sababli, bu mavzuni chuqur tushunish
uchun talabalar nafaqat iqtisodiy tushunchalarni, balki soliq qonunchiligi talablarini
ham mukammal egallashlari zarur.
Foyda solig‘ining stavkalari iqtisodiyotdagi turli tarmoqlar va faoliyat
sohalarining o‘ziga xos xususiyatlari hisobga olinib belgilanishi lozim. Masalan, kichik
biznes sub’ektlari uchun yengilliklar, investitsion loyihalar uchun soliq imtiyozlari
mavjud bo‘lib, bu iqtisodiyotning ijobiy rivojlanishini rag‘batlantiradi. Soliq
stavkalarining dinamikasi va ularning amaliy hisob-kitobi moliyaviy strategiyalarni
shakllantirishda, soliqqa tortish siyosatini tahlil qilishda asosiy ko‘rsatkichdir.
Mavzuning ta’limiy ahamiyati ham katta. Talabalar foyda solig‘i stavkalari va
hisoblash tartibini puxta o‘zlashtirib, kelajakda iqtisodiy faoliyatda, auditorlik,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
132
moliyaviy nazorat, soliq hisobi va boshqaruv sohalarida samarali faoliyat yurita oladi.
Shuningdek, soliqqa tortish jarayonlarini to‘g‘ri tushunish soliqlarni qonun doirasida
hisoblash va o‘z vaqtida to‘lashga ko‘maklashadi, bu esa davlat va biznes o‘rtasidagi
munosabatlarni mustahkamlaydi.
Mavzuning murakkabligi talabalarni nazariy bilimlar bilan cheklanmasdan,
amaliyotga yo‘naltirishni, real misollar va vaziyatlar asosida faol o‘qitishni taqozo
etadi. Shu maqsadda interfaol metodlar qo‘llanilishi o‘quv jarayonini samarali qiladi.
Interfaol o‘qitish usullari-
muammoli vaziyatlar, jamoaviy muhokamalar,
vazifalar yechish orqali talabalar bilimini mustahkamlashga yordam beradi, ularning
tahliliy fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi. Bu esa, o‘z navbatida, mamlakatimizda
sifatli moliyaviy kadrlarni tayyorlashga xizmat qiladi.
Shunday qilib, foyda solig‘i stavkalari, soliqni hisoblash va to‘lash tartibi
mavzusining nazariy asoslarini chuqur o‘rganish oliy ta’lim muassasalarida talabalarni
nafaqat nazariy bilimlar bilan ta’minlash, balki amaliy ko‘nikmalarni shakllantirish
uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Bu esa o‘z navbatida O‘zbekiston iqtisodiyotining
barqaror rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etadi.
Zamonaviy ta’lim jarayoni talabalar faolligini oshirish, ularning mustaqil
fikrlash qobiliyatini rivojlantirish va o‘rganilgan bilimlarni amaliyotga samarali tatbiq
etishni taqozo etadi. An’anaviy dars usullari ko‘pincha faqat ma’ruza shaklida olib
borilib, talabalarni passiv tinglovchilarga aylantiradi. Shu sababli, o‘quv jarayonining
sifatini oshirish, talabalarning o‘rganish jarayonida faol ishtirokini ta’minlash uchun
interfaol metodlardan foydalanish zaruriy ahamiyat kasb etmoqda.
Interfaol metodlar o‘quvchilar va o‘qituvchilar o‘rtasidagi an’anaviy axborot
almashinuvini faol munosabat va muloqotga aylantiradi. Bu metodlar talabalarni bilim
olish jarayonining faqat pasiv qabul qiluvchisi emas, balki faol ishtirokchisi sifatida
qamrab oladi. Shu bilan birga, o‘quv jarayonida turli fikrlarni muhokama qilish,
tanqidiy fikrlash va jamoaviy ishlash imkoniyatlari kengayadi.
Foyda solig‘i kabi murakkab iqtisodiy tushunchalarni o‘rgatishda interfaol
metodlar quyidagi jihatlari bilan ahamiyatli:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
133
Tushunchalarni chuqurroq anglash:
Interfaol metodlar talabalarni
mavzuni mustaqil o‘rganishga, savollar berishga va o‘z fikrlarini asoslashga undaydi.
Bu esa foyda solig‘i stavkalari, hisoblash usullari va to‘lov tartibini yanada yaxshiroq
tushunishga yordam beradi.
Amaliy ko‘nikmalarni shakllantirish:
Nazariy bilimlarni real hayotdagi
iqtisodiy vaziyatlar va hisob-kitoblar asosida qo‘llash orqali talabalar mustaqil ishlash,
muammolarni hal qilish qobiliyatiga ega bo‘ladilar.
Shaxsiy va guruh ishlari:
Talabalar mustaqil hamda guruh bo‘lib ishlash
orqali bir-biridan o‘rganadilar, muloqot va jamoada ishlash ko‘nikmalari rivojlanadi.
Interfaol o‘qitishning turli usullari foyda solig‘i mavzusini o‘rgatishda keng
qo‘llaniladi va ularning har biri o‘ziga xos imkoniyatlarga ega:
Muammoli vaziyatlarni tahlil qilish:
Real yoki yarim real iqtisodiy
holatlar (masalan, kompaniyaning foydasi va soliq hisoboti) talabalarni mavzuni
amaliyotga tatbiq etishga undaydi, mustaqil qaror qabul qilishni rivojlantiradi.
“Aqliy hujum” (brainstorming):
Talabalar birgalikda turli fikrlar va
yechimlarni taklif qilib, mavzu bo‘yicha ijodiy fikrlashni rivojlantiradilar. Bu usul
foyda solig‘i stavkalarining asoslari va ularning iqtisodiyotdagi roli haqida keng
tasavvur hosil qilishga yordam beradi.
Klaster usuli:
Talabalar tushunchalarni grafik tarzda guruhlab, o‘zaro
bog‘liqliklarni ko‘radi. Bu usul mavzuni vizual yondashuv bilan o‘rganishga imkon
beradi, murakkab tushunchalarni sodda qilib taqdim etadi.
SWOT-tahlil:
Soliq tizimining kuchli va zaif tomonlari, imkoniyatlari va
tahdidlarini aniqlash orqali talabalar tizimli fikrlashni o‘rganadilar. Bu usul iqtisodiy
tahlil ko‘nikmalarini oshirishga xizmat qiladi.
Rol o‘yinlari va simulyatsiyalar:
Soliq to‘lovchilar va soliq organlari
o‘rtasidagi munosabatlarni o‘rganish uchun rol o‘yinlari tashkil qilish talabalarga
qonuniy talablarni amaliyotda qo‘llashni o‘rgatadi.
O‘zbekiston oliy ta’lim tizimida interfaol metodlarning qo‘llanilishi bir qator
ijobiy natijalarni beradi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
134
Ta’lim sifatining oshishi:
Talabalar mavzuni chuqurroq tushunib, bilimi
mustahkamlanadi.
Faollik va motivatsiyaning ortishi:
Faol o‘qish jarayoni talabalarning
ta’limga qiziqishini oshiradi.
Ijtimoiy ko‘nikmalar rivojlanishi:
Guruhda ishlash, fikr almashish,
muloqot qilish ko‘nikmalari shakllanadi.
Amaliy tayyorgarlik:
Talabalar kelajakda kasbiy faoliyatlarida duch
keladigan real muammolarni oldindan o‘rganadi.
Interfaol metodlar nafaqat talabalarning bilim darajasini oshiradi, balki ularni
mustaqil fikrlashga, yangi bilimlarni yaratishga va jamoada samarali ishlashga
tayyorlaydi. Shu sababli, foyda solig‘i kabi muhim iqtisodiy mavzuni o‘rgatishda
interfaol yondashuvni joriy etish oliy ta’lim tizimining zamonaviy talablariga javob
beradi va ta’lim jarayonining samaradorligini sezilarli darajada oshiradi.
Foyda solig‘i stavkalari, soliqni hisoblash va to‘lash tartibi mavzusini
o‘rgatishda o‘quv natijalarini aniq belgilash va ularni baholash tizimini yaratish ta’lim
jarayonining samaradorligini oshirishda muhim ahamiyatga ega. O‘quv natijalari —
bu talabalar dars yakunida ega bo‘lishi kerak bo‘lgan bilimlar, ko‘nikmalar va
malakalardir. Baholash mezonlari esa bu natijalarni qanday o‘lchash va baholash
usullarini belgilaydi.
Baholash nafaqat talabalar bilimini tekshirish, balki ularni o‘rganishga
rag‘batlantirish, kamchiliklarni aniqlash va o‘quv jarayonini takomillashtirish
imkonini beradi. Shu bois, baholash mezonlari aniq, adolatli va shaffof bo‘lishi talab
etiladi.
Interfaol metodlar qo‘llanilganda baholash ko‘proq jarayoniy bo‘lib, faollik,
muhokamalarda qatnashish va amaliy ko‘nikmalarni shakllantirish jarayonida olingan
natijalar asosida amalga oshiriladi. Bu ta’lim sifatini oshirishda muhim omildir.
Foyda solig‘i stavkalari, soliqni hisoblab chiqarish va to‘lash tartibi mavzusi
oliy ta’lim muassasalarida moliya va iqtisodiyot sohasida ta’lim berishda muhim o‘rin
tutadi. Ushbu mavzu nafaqat nazariy bilimlar majmuasini o‘z ichiga oladi, balki
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
135
talabalarni amaliy ko‘nikmalar bilan ta’minlash, soliq qonunchiligiga to‘liq rioya
qilishni o‘rgatishda ham asosiy ahamiyatga ega.
Xulosa sifatida shuni qayd etish lozimki, foyda solig‘i stavkalari va soliqni
hisoblash tartibini o‘rgatishda interfaol metodlarni qo‘llash nafaqat o‘quvchilarning
bilim va ko‘nikmalarini oshiradi, balki ularning mustaqil fikrlash va tahliliy
qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Bu esa O‘zbekiston iqtisodiy
rivojlanishining barqarorligi va moliyaviy siyosatining muvaffaqiyatli amalga
oshirilishida muhim rol o‘ynaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Xolmurodov I.X. Soliq tizimi va soliqqa tortish asoslari. Toshkent: “Moliya”, 2021.
2.
Sobirov A.S. Soliq nazariyasi va amaliyoti. Toshkent: O‘zbekiston Davlat
Iqtisodiyot Universiteti nashriyoti, 2020.
3.
Islomov B.N. Moliya va soliq qonunchiligi. Toshkent: “Akademnashr”, 2019.
4.
Qodirov M.R. Oliy ta’limda interfaol ta’lim metodlari. Toshkent: “Ilm-ziyo”, 2022.
5.
Usmonov J.T. Ta’limda interfaol metodlar: nazariy va amaliy jihatlar. — Toshkent:
“Fan va ta’lim”, 2021.
6.
Alimov S.R. Foyda solig‘ini hisoblash va nazorat qilish usullari. — Toshkent:
“Iqtisodiyot”, 2022.
