MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
289
QONDAGI GEMOGLOBIN DARAJASINI PASAYTIRADIGAN
SOG'LIQDAGI MUAMMOLAR
G'ulom Rahimov
Iqtisodiyot va pedagogika universiteti
Pedagogika va ijtimoiy-gumanitar fanlar kafedrasi
dotsenti b.f.f.n. (PhD)
Dilfuza Xolboyeva
Iqtisodiyot va pedagogika universiteti
biologiya yunalishi talabasi
Annotatsiya: Anemiya kasallik emas, balki qon tizimining birlamchi
shikastlanishi yoki unga aloqasi bo’lmagan aksariyat kasallik va patologiyalar bilan
bog’liq bo’lgan simptom sanaladi. Odamda kamqonlik o’tkir qon yo’qotishi, qizil qon
hujayralari ishlab chiqarilishining buzilishi, aplastik, temir tanqisligi, megaloblast,
sideroblast turi, surunkali kasalliklarga qarshi kurashish va oldini olish kabi
xususiyatlar yoritilgan.
Kalit so‘zlar: Anemiya, temir tanqisligi, ta’lim sifati, o‘quvchilar salomatligi,
psixologik ta’sir, profilaktika.
Kirish.
Zamonaviy jamiyatda ta’lim sifati va o‘quvchilar salomatligi o‘zaro
bog‘liq bo‘lgan ikki muhim omildir. Yosh avlod orasida keng tarqalgan surunkali
kasalliklardan biri — anemiya (qon yetishmovchiligi) — nafaqat jismoniy, balki
psixologik va pedagogik muammolarni ham yuzaga keltiradi. Anemiya keng tarqalgan
qon kasalligi bo’lib, organizmda to’qimalarga etarli kislorod etkazib berish uchun etarli
darajada sog’lom qizil qon tanachalari yoki gemoglobin etishmaydi. Anemiyani
tushunish uning sabablari, belgilari, tashxisi, davolash usullari, xavf omillari va yuzaga
kelishi mumkin bo’lgan asoratlarni o’rganishni o’z ichiga oladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
290
Anemiya qizil qon tanachalari etarli bo’lmaganda yoki qizil qon tanachalarida
gemoglobin etarli bo’lmaganda paydo bo’ladi. Gemoglobin kislorodni o’pkadan
tananing qolgan qismiga o’tkazish va karbonat angidridni nafas olish uchun o’pkaga
qaytarish uchun zarurdir. Etarlicha gemoglobin bo’lmasa, tanangizning a’zolari va
to’qimalari kerakli kislorodni olmaydilar, bu turli xil sog’liq muammolariga olib
kelishi mumkin.Ushbu maqolada anemiyaning kelib chiqish sabablari, turlari, salbiy
oqibatlari va oldini olish choralari pedagogik hamda psixologik nuqtai nazardan tahlil
qilinadi.
Anemiya: tushuncha va turlari.
Anemiya-bu qonda gemoglobin miqdorining
normadan past bo‘lishi bilan xarakterlanuvchi holat bo‘lib, kislorodning to‘qimalarga
yetkazilishida uzilishlarga sabab bo‘ladi.
Anemiya tasnifi
. Barcha anemiyalar turli yo'llar bilan namoyon bo'ladi.
Patologik holatni keltirib chiqargan sababni va uning alomatlarini hisobga olgan holda,
uning to'rtta asosiy turi mavjud:
posgemorragik anemiya (surunkali / o'tkir qon yo'qotish tufayli);
gemolitik anemiya (qizil qon tanachalarining yo'q qilinishi tufayli
rivojlanadi).
Ushbu guruhga irsiy gemolitik anemiya kiradi:
glyukoza-6 fosfat degidrogenaza etishmasligi bilan
talassemiya
o'roqsimon hujayra;
Minkovskiy-Shoffar;
kamqonlik
(mikroelementlar/vitaminlar/temir
tanqisligi,
ya'ni
gematopoez jarayonida muhim rol o'ynaydigan har qanday elementlar tufayli yuzaga
keladi);
gipoplastik anemiya (bu suyak iligida qon hosil bo'lishining buzilishi, eng
xavfli shakl).
Qonning rang ko'rsatkichiga ko'ra anemiya quyidagilarga bo'linadi:
normoxromik (gemoglobin normal). Ushbu guruhga gemolitik va
posthemorragik anemiya kiradi;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
291
giperxromik (gemoglobin ko'tariladi). Bunga foliy etishmovchiligi va B12
etishmovchiligi anemiyasi kiradi;
gipoxromik (gemoglobin kamayadi). Bu talassemiya, temir tanqisligi va
surunkali posthemorragik anemiyani anglatadi.
Anemiya sabablari:
ko’p qon yo'qotish;
yangi qon hujayralarining shakllanishi jarayonining buzilishi;
qonni yo'q qilinishining patologik jarayonlarini faollashtirish.
Anemiya belgilari
teri/shilliq pardalarning oqarishi;
migren;
charchoqning kuchayishi;
quloqlarda shovqin;
ovqatlanmay qo'yish;
doimiy uyquchanlik;
havo etishmasligi hissi;
bosh aylanishi;
tezlashgan yurak urishi;
libidoning pasayishi, erkaklarda jinsiy kuchsizlik;
hayz siklning buzilishi;
yurak etishmovchiligi.
Asosiy turlari quyidagilardan iborat:
-Temir tanqisligi anemiyasi – eng keng tarqalgan tur bo‘lib, organizmda temir
moddasining yetishmovchiligi tufayli yuzaga keladi. Nomidan ko‘rinib turibdiki,
organizmda gemoglobinning asosiy tarkibiy qismi bo‘lgan temir yetishmasligi. Buning
sabablari yetarlicha bo‘lishi mumkin, ammo ularning eng asosiylari quyidagilardan
iborat: temir yo ovqat bilan yetarli miqdorda ta'minlanmaydi yoki tanadan ortiqcha
chiqariladi. Shifokorlar ushbu sabablarning qaysi biri ko‘proq tarqalgani to‘g‘risida
bahslashishadi, ammo ikkisi ham juda muhimdir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
292
Ko‘p miqdorda temir go‘shtda, jigarda, ozgina kam miqdorda barra
sabzavotlarda, quritilgan mevalarda, dukkakli ekinlarda va hatto butun donli nonda
uchraydi. Do‘konlarda uchraydigan ba'zi mahsulotlar temir bilan alohida boyitilgan
bo‘ladi. Ammo insonning temirni oziq-ovqatdan singdirish qobiliyati juda cheklangan:
kuniga bir necha milligrammdan oshmaydi. Aynan shuning uchun yo‘qotilgan temir
o‘rnini dori vositalari yoki oziq-ovqat bilan to‘ldirish tez bajariladigan ish emas. Ta'sir
sezilishi uchun haftalar va oylar kutish kerak.
Demakki, temirni o‘zlashtirish shunchalik qiyin ish ekan, tanamiz unga
nisbatan ehtiyotkorlik bilan yondashishiga va uni har tomonlama tejashni o‘rganishiga
to‘g‘ri keladi. O‘z hayotini yashab bo‘lgan qizil qon hujayralari (ular bir yarim oydan
ikki oygacha yashaydi) tarkibidagi temirning ko‘p qismi yana ishlatiladi. Shunday
qilib, tanadagi temir miqdori juda barqaror qiymatdir. Unda, nima uchun temir
tanqisligi kamqonligi tez-tez uchrab turadi? Javob oddiy — temirni yo‘qotish yoki
unga bo‘lgan ehtiyojning ortishi tufayli. Anemiyadan ko‘pincha ayollar aziyat
chekadi. Axir, ayol tanasi har oy oz miqdordagi qon va u bilan birgalikda eritrotsitlar
gemoglobini saqlovchi qimmatli temir yo‘qotadi. Uning miqdori oz bo‘lsa ham, temir
yo‘qotilishini oziq-ovqat bilan to‘ldirish qiyinligi oydinlashdi. Ammo, xuddi shu
tarzda, har qanday qon ketishi anemiyaga olib keladi: shikastlanishm yoki oshqozon
yarasi yoki ichakdagi o‘sma natijasida qon ketishi. Aynan shu sababli surunkali
anemiya o‘sma xavfi katta bo‘lgan keksa bemorlarda tashvish uyg‘otadi.
Anemiya uchun yana bir xavf toifasi bolalardir. Rivojlanishning
ma'lum bosqichlarida bu deyarli har bir bolada kuzatiladi: «bo‘y sakrashi» deb
nomlangan davrda, bola tez o‘sib, temirga bo‘lgan ehtiyoj oshganda sodir bo‘ladi.
Shunga o‘xshash sabablarga ko‘ra, temir ehtiyoji ortishi homilador ayollarda ham
kuzatiladi. Bundan tashqari, to‘yib ovqatlanmaslik tufayli kamqonlik yuzaga kelishi
mumkinligini ham yoddan chiqarmaslik kerak. To‘g‘ri, ko‘pincha bu nafaqat
temir yetishmasligi, balki oziq-ovqat tarkibidagi B12 vitamini yetishmasligi bilan ham
bog‘liq. Bunday holda, kamqonlik B12 yetishmovchiligi deb ataladi va qizil qon
tanachalari shakllanishining buzilishi tufayli yuzaga keladi (bu vitamin ushbu
jarayonda qatnashadi). Go‘sht, sut, baliq va tuxum B12 vitaminiga boydir. Shu
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
293
munosabat bilan, vegetarianlarga, odatda, uning yetishmasligi oldini olish uchun
maxsus parhez qo‘shimchalarini ichish tavsiya etiladi.
1-rasm.
Anemiyani aniqlash uchun olingan qon taxlillari.
Yuqorida sanab o‘tilgan sabablarga qo‘shimcha ravishda, anemiya
surunkali buyrak kasalligining (aynan buyrakda eritropoetin hosil bo‘ladi-qizil qon
hujayralari shakllanishini rag‘batlantiradigan gormon), har qanday surunkali
infeksiyalar va yallig‘lanishlar, irsiy sabablar va bir qator dorilarning nojo‘ya ta'siri
natijasi bo‘lishi mumkin. Ammo kamqonlikni keltirib chiqaradigan asosiy omil —
temir tanqisligi.
-B12 vitamini yetishmovchiligi anemiyasi – ko‘pincha noto‘g‘ri ovqatlanish
natijasida paydo bo‘ladi.
-Aplastik anemiya – suyak iligi tomonidan qon hujayralari ishlab
chiqarilmasligi bilan bog‘liq.
-Gemolitik anemiya – qon hujayralarining haddan tashqari tez parchalanishi
natijasida yuzaga keladi.
Kamqonlikni aniqlash.
Qonda gemoglobin kontsentratsiyasining pasayishi
ko’pincha eritrositlar sonining kamayishi va ularning sifat tarkibi o’zgarishi bilan yuz
beradi. Har qanday anemiya qonning nafas funktsiyasi zaiflashuvi va to’qimalarning
kislorod ochligi sezishiga olib keladi. Jins va yoshdan kelib chiqib, bir litri qondagi
gemoglobinning (
Hb
) normal darajasi turlicha bo’lishi mumkin 1-jadval.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
294
1-jadval:
Turli yosh va jinsdagi bolalarda qondago gemoglobinning normal darajasi
Yosh va jins
Hb chegarasi (g / l)
Hb chegarasi (g /%)
Bolalar (3 oy — 5 yosh)
110
11.0
Bolalar (5-12 yosh)
115
11.5
Bolalar (12-15 yosh)
120
12.0
Erkaklar (> 15 yosh)
130-160
13.0-16.0
Homilador bo’lmagan ayollar
(> 15 yosh)
120-140
12.0-14.0
Homilador ayollar
110
11.0
-
Pedagogik va psixologik oqibatlari
-Anemiya bilan kasallangan o‘quvchilar odatda quyidagi muammolarga duch
kelishadi:
-Darslarda charchoq va loqaydlik
-Diqqatni jamlay olmaslik
-Esda saqlash qobiliyatining pasayishi
-O‘ziga ishonchsizlik va ijtimoiy chekinish
-Jismoniy faoliyatda sustlik
Bu holatlar o‘quvchilarning umumiy rivojlanishiga, o‘zlashtirish darajasiga va
psixik barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. O‘qituvchi bunday belgilarni erta aniqlab,
mos chora ko‘rishi muhim.
Statistik ma’lumotlar va tadqiqotlar.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni
saqlash vazirligi tomonidan o‘tkazilgan skrining natijalariga ko‘ra 2023 yilda 7–16
yoshdagi o‘quvchilarning 32% qismida turli darajadagi anemiya aniqlangan. Ayniqsa,
qiz bolalarda bu ko‘rsatkich 36–40% atrofida qayd etilgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
295
Samarqand va Andijon viloyatlarida o‘tkazilgan eksperimental so‘rovnomalar
natijasida, anemiya bilan og‘rigan o‘quvchilarning 68% charchoq, loqaydlik va
diqqatning susayishini bildirgan.
Davolash va profilaktika
-To‘g‘ri ovqatlanish – Temir, B12 vitamini va oqsilga boy mahsulotlar (qizil
go‘sht, tuxum, ismaloq, mevalar).
-Tibbiy ko‘rik – Maktablarda muntazam sog‘liq tekshiruvlarini o‘tkazish.
-Psixologik qo‘llab-quvvatlash – O‘quvchilarga individual yondashuv, ijobiy
va motivatsion muhit yaratish.
-Oilaviy nazorat – Ota-onalarning salomatlikka oid bilim va mas’uliyatini
oshirish.
Xulosa.
Anemiya – bu oddiy tibbiy muammo emas, balki o‘quvchi shaxsini
shakllantirishga salbiy ta’sir ko‘rsatadigan omil hisoblanadi. Ta’lim sifati va sog‘lom
avlodni tarbiyalashda ushbu muammoni erta aniqlash va bartaraf etish muhim.
Pedagoglar, psixologlar, ota-onalar va tibbiyot mutaxassislari o‘zaro hamkorlikda
harakat qilishi zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi. “Yoshlar salomatligi va
ovqatlanish madaniyati”. Toshkent, 2023.
Global prevalence of anaemia in children and women. World Health Organization.
WHO (2021).
Ganieva M., Karimova D. Anemiyaning maktab o‘quvchilari salomatligiga ta’siri.
Sog‘liq jurnali, №2.2022.
UNICEF Uzbekistan (2022). Nutrition and child development.
Raximov G‘. (2024). O‘quvchi salomatligi va ta’lim sifati o‘rtasidagi bog‘liqlik.
PEDAGOGS xalqaro ilmiy jurnali.
