MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
261
DELIKVENT XULQ-ATVORGA EGA KORREKSION GURUHIGA
KIRUVCHI O'QUVCHILAR BILAN ISHLASHDA PSIXOLOGIK
YONDASHUVLAR
Saydaliyeva Mashrabxon Muxtorovna
Andijon viloyati Shahrixon tumani 46- umumta‘lim maktabi psixologi
Nozimaxon Mamajonova Mahmudjon qizi
Andijon viloyati Shahrixon tumani 11-umumta‘lim maktabi psixologi
Annotatsiya: Agar shaxs jamiyat talablarini to‘liq qabul qilsa va ularga
shartsiz amal qilsa, bu konformizm deb ataladi. Aksincha, me’yorlarni rad etish yoki
ularni buzish esa deviatsiya deb yuritiladi va bu holat turli deviant xulq-atvor
shakllarida namoyon bo‘ladi. Tarixan, jamiyat doimo inson xulqatvorining norma va
qadriyatlarga zid bo‘lgan shakllariga qarshi chiqqan. Chunki har qanday og‘ish, xoh
u ijobiy bo‘lsin, xoh salbiy, mavjud ijtimoiy muvozanat va barqarorlikni izdan
chiqarishi mumkin.
Kalit so’zlar: Deviant, delikvent, me`yordan og‘ish, voyaga yetmagan shaxs,
axloqiy me`yorlar, huquqbuzarlik, jinoyat, tarbiya, anomiya, suitsid, oila, antisotsial,
asotsial, depressiv xulq
KIRISH
Jamiyat va me’yorlar o‘zaro bog‘liq murakkab tizimdir. Jamiyat rivojlangan
sari, nafaqat ijtimoiy hayotning barcha jabhalarida yangiliklar yuzaga keladi, balki
me’yorlarning o‘zi ham, ularga bo‘lgan munosabat ham o‘zgarib boradi. Shu bois
me’yordan chetga chiqish, ya’ni uni buzish jamiyat uchun g‘ayritabiiy hol emas, balki
ijtimoiy taraqqiyotning tabiiy oqibati sifatida qaraladi. Agar shaxs jamiyat talablarini
to‘liq qabul qilsa va ularga shartsiz amal qilsa, bu konformizm deb ataladi. Aksincha,
me’yorlarni rad etish yoki ularni buzish esa deviatsiya deb yuritiladi va bu holat turli
deviant xulq-atvor shakllarida namoyon bo‘ladi. Tarixan, jamiyat doimo inson
xulqatvorining norma va qadriyatlarga zid bo‘lgan shakllariga qarshi chiqqan. Chunki
har qanday og‘ish, xoh u ijobiy bo‘lsin, xoh salbiy, mavjud ijtimoiy muvozanat va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
262
barqarorlikni izdan chiqarishi mumkin. Shu bois jamiyat me’yorlardan og‘ishni o‘z
vaqtida aniqlashga, uni tahlil qilishga va nazorat qilishga intiladi.
Deviant xulq-atvor (lotincha “deviare” – og‘ish, chekinish) - bu jamiyat
tomonidan belgilangan ijtimoiy me’yorlar, qadriyatlar va qoidalardan chetga
chiqadigan xattiharakatlardir. Bunday xatti-harakatlar jamiyat tomonidan nomaqbul,
g‘ayrioddiy yoki ijtimoiy jihatdan xavfli deb baholanadi.
Deviant xatti-harakatlar ijtimoiy nazorat tizimi – ya’ni qonunlar, axloqiy
me’yorlar, urf-odatlar orqali tartibga solinadi. Har qanday jamiyatda ayrim individlar
bu me’yorlarga rioya qilmaslik holatini namoyon qilishi mumkin, bu esa ularni
"deviant" sifatida tasniflashga olib keladi.
🔸
Deviant xulq-atvor turlari sifatida quyidagilarni keltieishimiz mumkun.
Ijobiy deviatsiya jamiyat me’yorlaridan og‘ish bo‘lsa-da, ijtimoiy taraqqiyotga
xizmat qiluvchi (masalan, ilm-fan, san’atdagi yangiliklar, jasorat, qahramonlik).
Salbiy deviatsiya jamiyatga ziyon yetkazadigan, ijtimoiy muvozanatga tahdid
soladigan harakatlar (masalan, jinoyat, giyohvandlik, fohishabozlik, tajovuzkorlik, o‘z
joniga qasd qilish va h.k.).
🔹
2. Delikvent xulq-atvor tushunchasi va mohiyati
Delikvent xulq-atvor aynan qonunbuzarlik yoki huquqbuzarlik bilan bog‘liq
bo‘lgan salbiy deviatsiya shaklidir. Bu tushuncha ko‘proq o‘smirlar va yoshlarga
nisbatan qo‘llaniladi va ular tomonidan sodir etilgan jinoyat yoki huquqbuzarliklarni
anglatadi.
Delikvent xulq-atvor huquqiy jihatdan baholanadi va unga nisbatan sud-
huquqiy choralar ko‘riladi. Bu holat jamiyatda xavotir uyg‘otadi, chunki delikvent
xatti-harakatlar keyinchalik og‘irroq jinoyatlarga olib kelishi mumkin.
🔸
Delikvent xulq-atvor turlari:
Maishiy huquqbuzarliklar – urush-janjal, odobsizlik, xulq buzarlik.
Jinoyat sodir etish o‘g‘irlik, bezorilik, zo‘ravonlik, vandalizm.
Maktab intizomini buzish dars qoldirish, o‘qituvchiga hurmatsizlik. Narkotik
vositalar, spirtli ichimliklar iste’moli. Yoshlar o‘rtasidagi jinoiy guruhlarga qo‘shilish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
263
Deviant xulq-atvor muammosi sotsiologiya fanida ilk bor E.Dyurkgeym
tomonidan ilmiy asosda o‘rganilgan bo‘lsa-da, bu muammo insoniyat tarixining eng
qadimiy davrlaridan beri mavjud bo‘lib kelgan. Tarixiy jarayonlarga nazar
tashlaydigan bo‘lsak, deviant holatlarga bo‘lgan munosabatlar avvalo diniy-mifologik
qarashlar asosida shakllanganini ko‘rish mumkin.
Xususan, Qadimgi Misr, Hindiston va Xitoy kabi sivilizatsiyalarda mavjud
bo‘lgan diniy qonun-qoidalar, axloqiy me’yorlar va ijtimoiy qadriyatlar inson xulq-
atvorini tartibga solishga xizmat qilgan. Bu qadimiy jamiyatlarda norma va me’yordan
og‘ish holatlari ko‘pincha g‘ayritabiiy hodisa, jinoyat, yoki ma’naviy buzulish sifatida
qabul qilingan va ularning oldini olish uchun diniy jazolar yoki axloqiy ta’sir vositalari
qo‘llanilgan.
Shuningdek, Qadimgi Yunon va Rim faylasuflari – Platon, Aristotel, Seneka
kabi mutafakkirlar o‘z asarlarida inson xulq-atvoridagi og‘ish holatlarini, axloqiy
buzilishlarni, jamiyat va qonun o‘rtasidagi munosabatlarni chuqur tahlil qilganlar. Ular
deviantlikni nafaqat ijtimoiy zarar nuqtayi nazaridan, balki falsafiy va ma’naviy
jihatdan ham izohlab berganlar. Shu bois, deviant xulq-atvor muammosi insoniyat
taraqqiyoti davomida turli ijtimoiy, madaniy va dini tizimlarda turli shakllarda
namoyon bo‘lgan va har bir tarixiy bosqichda unga bo‘lgan munosabatlar jamiyatning
umumiy rivojlanish darajasini aks ettirgan.
O‘rta asrlarda axloqiy me’yorlarning shakllanishi va nazorat qilinishi asosan
diniy dunyoqarashlar bilan chambarchas bog‘liq edi. Bu davrda jamiyat hayotining
barcha jabhalarida diniy qadriyatlar hukmronlik qilgan. G‘arbiy Yevropada xristian
dini, ayniqsa katoliklik, ijtimoiy me’yorlar tizimini belgilovchi asosiy kuchga aylangan
bo‘lsa, Sharq mamlakatlarida esa axloqiy-huquqiy me’yorlar va ularni tushuntiruvchi
ta’limotlar islom falsafasi asosida shakllangan. Bu jarayonda Qur’oni-karimda va
Hadislar asosida jamiyatda amal qilinadigan me’yor va qadriyatlar belgilab qo‘yilgan,
ularni buzish esa diniy jihatdan gunoh sifatida baholangan.
XVIII-XIX asrlarga kelib, Yevropada ijtimoiy-siyosiy taraqqiyot, sanoat
inqilobi va ma’rifatparvarlik harakatlari tufayli jamiyatda axloqiy me’yorlar
masalasiga dunyoviy yondashuv shakllana boshladi. An’anaviy diniy me’yorlar yangi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
264
ijtimoiy-siyosiy sharoitga mos kelmay qolgan, bu esa ijtimoiy me’yor va normalardan
og‘ish holatlarini tahlil qilishni ilmiy zaruratga aylantirgan.
asr mutafakkirlari – Sharl Lui Monteske, Jan-Jak Russo, Ch.Bekkaria,
B.S.Gelvetsiy, Deni Didro, Pol Golbax, Morelli va Sh.Furye – o‘z asarlarida
jamiyatdagi ijtimoiy tartib va me’yorlarga, ularning buzilishi va natijalariga oid
fikrlarni chuqur o‘rganib chiqdilar. Ular ijtimoiy tartibni faqat diniy jihatdan emas,
balki inson tabiatiga, aqlga va tabiat qonunlariga tayangan holda tahlil qilishga harakat
qildilar. Ayniqsa, Ch.Bekkarianing jinoyat va jazoga oid qarashlari, inson xatti-
harakatlarining sabablarini aniqlashga qaratilgan tahlillari keyingi ijtimoiy fanlar
taraqqiyotiga zamin yaratdi. asr oxirlariga kelib, tabiiy fanlardagi yutuqlar
(evolyutsion nazariya, eksperimental metodlar, statistik tahlil) ijtimoiy fanlarga ham
kuchli ta’sir ko‘rsatdi.
Aynan shu davrda sotsiologiya mustaqil fan sifatida shakllandi. Ijtimoiy
me’yor va og‘ish holatlariga oid birinchi ilmiy-nazariy qarashni Emil Dyurkgeym
ilgari surdi. U o‘zining “anomiya” nazariyasi orqali jamiyatda me’yoriy tartib
buzilishining asosiy sabablarini ochib berdi. Anomiya (fransuzcha anomie –
“me’yorsizlik”) – bu jamiyatdagi qadriyatlar tizimi inqirozga uchragan holat, ya’ni
mavjud me’yorlar ahamiyatini yo‘qotadi, yangi me’yorlar esa hali shakllanmagan
bo‘ladi. Bu esa insonlarning xulq-atvorida tartibsizlik, noaniqlik va beqarorlikni
keltirib chiqaradi, jamiyat esa o‘zining ijtimoiy institutlari orqali ushbu inqirozga
qarshi kurashishga harakat qiladi.
Sotsiologiya fanining shakllanishida ijtimoiy patologiya va deviant xulq-atvor
muammosiga e’tibor qaratilishi alohida ahamiyatga ega. Jamiyat hayotidagi
nomuvofiqliklar, me’yorlardan chetga chiqishlar va bu kabi holatlarning sabab hamda
oqibatlarini o‘rganish sotsiologiyaning mustaqil ilmiy sohaga aylanishida muhim
bosqich bo‘lgan.
Ushbu yo‘nalishda E.Dyurkgeymning xizmatlari alohida ta’kidlanadi. U
tomonidan yozilgan to‘rtta asosiy asardan biri 1897 yilda yozib qoldirgan “O‘z joniga
qasd qilish” kitobi deviant xulq-atvor muammosini sotsiologik yondashuv asosida
tahlil qilgan ilk ilmiy ish hisoblanadi. Dyurkgeym ushbu asarida o‘z joniga qasd qilish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
265
holatlarini faqat shaxsiy psixologik sabablar bilan emas, balki jamiyatdagi ijtimoiy
bog‘liqlik darajasi, ma’naviy muvozanat va ijtimoiy tartibning buzilishi bilan
izohlagan. Bu esa deviantlikni ijtimoiy hodisa sifatida tushunishga asos bo‘ldi.
Amerika sotsiologiyasida esa E.Saterlendning differensial aloqalar nazariyasi
katta e’tibor qozondi. Saterlendga ko‘ra, har qanday xulq-atvor, shu jumladan deviant
xulq-atvor ham ijtimoiy muhitda o‘rganiladi. Insonlar jamiyatda turli guruhlar bilan
muloqotda bo‘lib, shu orqali qanday xatti-harakat maqbul yoki nomaqbul ekanligini
anglab yetadilar. Demak, deviantlik – bu tug‘ma emas, balki ijtimoiy ta’sir natijasida
shakllanadigan xulqdir.
Deviant xulq-atvorni tahlil qilishda R.Mertonning strukturaviy-funksional
yondashuvi muhim o‘rin tutadi. U Dyurkgeymning anomiya konsepsiyasini
rivojlantirib, deviantlikni jamiyatdagi rasmiy me’yor va qadriyatlar bilan aholining
xulq-atvor motivlari hamda ularga erishish imkoniyatlari o‘rtasidagi nomutanosiblik
natijasi sifatida izohladi. Merton deviant xulq-atvorni ijtimoiy struktura ichidagi
muvofiqlikning buzilishi deb qaraydi. U jamiyat tomonidan belgilangan muvaffaqiyat
mezonlariga erishish uchun barcha qatlamlarda teng imkoniyatlar mavjud emasligini
ta’kidlab, ana shu ziddiyat deviantlikka olib kelishini ko‘rsatadi.
Deviant xulq-atvor deganda, jamiyatda yozilgan va yozilmagan me’yorlarga
mos kelmaydigan har qanday xatti-harakatlar tushuniladi. Bu me’yorlar nafaqat
huquqiy, balki madaniy, axloqiy va an’anaviy normalarni ham o‘z ichiga oladi.
Ko‘plab jamiyatlarda qadriyat va urf-odatlarga zid bo‘lgan harakatlar – masalan,
kiyinish uslubi, soch turmagi yoki har qanday “noan’anaviy” fikrlar qattiq nazorat
ostida bo‘lgan. Deviatsiyaga qarshi kurash ko‘p hollarda faqatgina tashqi belgilar yoki
shaxsiy xatti-harakatlarga qarshi yo‘naltirilgan, bu esa ko‘pincha kutilgan natijani
bermagan. Aksincha, deviant xulq-atvor yanada aniqroq, ochiqroq shaklda namoyon
bo‘lishi mumkin. Masalan, 1980-yillarda yoshlarning G‘arb modasiga ergashishi
ayrim jamiyatlar tomonidan ijtimoiy muammo sifatida baholangan bo‘lsa-da, bu
holatni to‘xtatish deyarli imkonsiz bo‘lgan.
Ko‘pchilik jamiyatlarda deviant xulq-atvor nosimmetrik xarakterga ega: ya’ni
jamiyatga zarar yetkazuvchi og‘ishlar qoralanadi, ammo jamiyatga foyda keltiruvchi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
266
“ijobiy deviantlik” holatlari qo‘llab-quvvatlanadi. Shu nuqtai nazardan, deviantlikni
faqat salbiy hodisa sifatida emas, balki ijtimoiy innovatsiyalar, o‘zgarish va rivojlanish
manbai sifatida ham ko‘rish mumkin.
Jamiyatda har bir inson biror ma’noda deviant bo‘lishi mumkin: bu holat
o‘g‘rilik, firibgarlik kabi og‘ir buzilishlardan tortib, ishga kechikish, avtobusda
chiptasiz yurish yoki belgilangan joyda tamaki chekmaslikgacha bo‘lgan keng ko‘lamli
xatti-harakatlarni o‘z ichiga oladi. Shuning uchun deviant xulq-atvorga baho berishda
uning miqdori, shakli va ijtimoiy konteksti hisobga olinishi zarur.
Tor ma’noda esa deviant xulq-atvor – qonunlarga zid bo‘lmagan, biroq
jamiyatda qabul qilingan axloqiy, madaniy yoki an’anaviy me’yorlardan chetga
chiqishlardir. Ularning tahlili orqali jamiyatdagi ijtimoiy nazorat mexanizmlari,
qadriyatlar tizimi va o‘zgarishlarga bo‘lgan munosabat o‘rganiladi.
Deviant xulq-atvorning keng tarqalgan shakllari:
Jinoyatchilik. Jinoyatchilik davlat tomonidan belgilanadigan qonun va
me’yorlarni buzishga asoslangan xatti-harakat bo‘lib, uni sodir etgan shaxs jamiyat
tomonidan “jinoyatchi” deb tan olinadi. Bu deviant xatti-harakatning eng jiddiy
shaklidir.
Ichkilikbozlik. Ichkilikbozlik spirtli ichimliklarni haddan tashqari yoki
nazoratsiz iste’mol qilish bilan bog‘liq deviant xulq-atvor. Uch asosiy bosqichga
bo‘linadi:
Ba’zida ichish ijtimoiy sharoitga bog‘liq holda spirtli ichimliklardan
foydalanish.
Muntazam ichish haftasiga bir necha bor yoki ko‘p miqdorda (masalan, 200
ml
dan ortiq) ichish.
Alkogolizm organizmda jismoniy va ruhiy qaramlik yuzaga kelgan holat, ya’ni
spirtli ichimliklarga patologik o‘rganish.
Giyohvandlik. Giyohvandlik narkotik vositalar yoki psixotrop moddalarga
qaramlik bilan ifodalanadi. Bu moddalarni noqonuniy ishlab chiqarish, tarqatish va
iste’mol qilish qonun bilan qat’iyan taqiqlangan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
267
Byurokratiya. Byurokratiya dastlab "hokimiyatga ega bo‘lgan xodimlar"
boshqaruvi ma’nosini bildirgan. Biroq zamonaviy davrda u salbiy ma’noga ega bo‘lib
qolgan:
Mahalliychilik,
Qog‘ozbozlik,
To‘rachilik,
Mansabni suiiste’mol qilish,
Ish jarayonining ortiqcha murakkabligi, shaklida namoyon bo‘ladi.
Zamonaviy sotsiologiyada deviatsiya, ya’ni ijtimoiy me’yorlardan og‘ish
sabablari orasida jamiyat tomonidan belgilangan maqsadlar va ularga erishish uchun
mavjud ijtimoiy qo‘llab-quvvatlanadigan vositalar o‘rtasidagi nomutanosiblik muhim
omil sifatida ko‘riladi. Bu holat odamlarni odatdagi me’yoriy yo‘ldan chetga chiqishga,
ya’ni deviant xatti-harakatlarga olib keladi.
Amerikalik sotsiolog Robert Merton bu masalani chuqur tahlil qilib, jamiyatga
moslashishning bir necha turini ajratib ko‘rsatadi. U o‘z nazariyasini, asosan, boylikka
erishish jamiyatda asosiy maqsad sifatida ilgari surilgani, biroq barchada bunga
erishish imkoniyati teng emasligi misolida tushuntiradi
Merton tomonidan ajratilgan moslashuv shakllari:
Konformizm. Jamiyatda belgilangan maqsad va vositalarni qabul qilish.
Innovatsiya. Maqsadni tan olish, ammo unga erishish uchun noqonuniy yoki
ruxsat etilmagan vositalardan foydalanish.
Ritualizm. Maqsadlardan voz kechish, biroq ijtimoiy qoida va tartiblarga sodiq
qolish.
Retretizm. Ham maqsad, ham vositalardan voz kechish.
Isyon. Amaldagi maqsad va vositalarni inkor etib, ularning o‘rniga yangi
maqsad va vositalarni taklif qilish.
Deviatsiya shakllari. Ijtimoiy me’yorlarning buzilishi ongli yoki ongsiz, jiddiy
yoki nojiddiy bo‘lishi mumkin. Agar bunday xatti-harakat qonunga zid bo‘lsa, bu holat
delinkvent xatti-harakat deb yuritiladi. Bu tushuncha, asosan, yoshlar yoki
jinoyatchilikka moyil shaxslarning ijtimoiy me’yorlarni buzgan holatlarini anglatadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
268
Amerikalik sotsiolog Howard S. Becker (1963) o‘zining yorliqlash
nazariyasida “qoidabuzarlik” va “deviantlik” tushunchalari o‘rtasidagi muhim farqni
ochib bergan. Uning fikricha, “deviant” atamasi har doim ham xatti-harakatning o‘zini
emas, balki jamiyatning unga bo‘lgan munosabatini bildiradi. Barcha qoidabuzar
harakatlar deviant hisoblanmaydi, chunki jamiyat ayrim harakatlarga e’tibor
bermasligi yoki ularni muqarrar deb qabul qilishi mumkin. Ayni paytda, “deviant” deb
belgilangan har bir shaxs ham real ravishda qoidalarni buzmagan bo‘lishi mumkin.
Shuningdek, Bekker deviantlik tushunchasining nisbiyligini ta’kidlaydi.
Ba’zida biror xatti-harakatning deviant deb tan olinishi unga yo‘l qo‘ygan shaxsning
ijtimoiy mavqei, sinfiy mansubligi yoki irqiga bog‘liq bo‘ladi. Masalan, o‘rta sinfga
mansub voyaga yetmaganlar huquqbuzarligi sud tizimi tomonidan kamroq jiddiy
baholanadi.
Deviant xatti-harakatlarning asosiy turlari
Deviantlik har doim salbiy bo‘lishi shart emas - u ba’zida jamiyatdagi
muammolarni ochib beruvchi yoki ijtimoiy o‘zgarishlarga turtki beruvchi ijobiy
deviantlik sifatida ham qaraladi. Shu bilan birga, deviant xatti-harakatlar odatda
quyidagi uch guruhga bo‘linadi:
Antisotsial deviatsiya
Bu turdagi xatti-harakatlar qonun va ijtimoiy tartib-qoidalarga zid bo‘ladi va
jamiyatga bevosita zarar yetkazadi.
Kichik yoshdagilar orasida: zo‘ravonlik, o‘g‘irlik, mulkka zarar yetkazish.
O‘smirlar orasida: xuliganlik, vandalizm, giyohvandlik.
Kattalar orasida: jinoyatlar, huquqiy javobgarlikka sabab bo‘ladigan
xattiharakatlar.
Asotsial deviatsiya
Jamiyat tomonidan axloqiy jihatdan nomaqbul deb topilgan harakatlar.
Bunga: befarqlik, ichkilikbozlik, odobsizlik, ijtimoiy qadriyatlarga zid xulq-
atvorlar kiradi.
O‘z-o‘zini yo‘q qiluvchi deviatsiya
Shaxs o‘z sog‘lig‘i yoki hayotiga qasddan zarar yetkazadigan xatti-harakatlar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
269
Masalan: o‘z joniga qasd qilish, o‘ziga jismoniy zarar yetkazish, o‘ta darajadagi
spirtli ichimlik yoki giyohvand moddalar iste’moli.
Fikrimizcha
Bekkerning
yondashuvi
bizga
deviantlikni
shunchaki
“qoidabuzarlik” deb emas, balki ijtimoiy baho va munosabat mahsuli sifatida ko‘rib
chiqish imkonini beradi. Bu nazariya, ayniqsa, huquqiy va ijtimoiy tengsizlik
muammolarini chuqurroq tahlil qilishda muhim ahamiyatga ega.
Delinkvent xulq-atvor va Cesare Lombroso nazariyasi. Delinkvent xulq-
atvorning sabablari haqida turli nazariyalar mavjud bo‘lib, ularning eng
mashhurlaridan biri – Italiyalik kriminolog Cesare Lombroso tomonidan ilgari surilgan
biologik (genetik) yondashuvdir Lombrosoga ko‘ra, ayrim insonlar jinoyatga tug‘ma
moyillikka ega bo‘lib, bu holat ularning jismoniy xususiyatlarida aks etadi. Ushbu
nazariya doirasida Lombroso jinoyatchilarni o‘rganib, ularning ko‘pchiligi "atavistik"
belgilar – ya’ni insoniyatning ibtidoiy ajdodlariga xos bo‘lgan xususiyatlarga ega
ekanligini aniqlagan. Unga ko‘ra, jinoyat sodir etishga moyil shaxslar quyidagi
jismoniy xususiyatlarga ega bo‘lishi mumkin:
Past peshona,
Keng jag‘ suyaklari,
Katta quloqlar, Qalin qoshlari,
Bosh suyagidagi o‘zgarishlar va boshqa morfologik farqlar.
Lombroso bu belgilarni jinoyatchilikning biologik ildizlari deb hisoblagan va
jinoyatchilarni evolyutsiya jarayonida to‘liq rivojlanmagan, orqada qolgan shaxslar
sifatida tasvirlagan.
XULOSA
Garchi ushbu nazariya bugungi kunda ko‘plab tanqidlarga uchragan bo‘lsa-da,
u kriminologiya fanining tarixiy rivojlanishida muhim bosqich hisoblanadi.
Zamonaviy ilm esa jinoyatchilikni tushuntirishda biologik omillar bilan bir qatorda
psixologik, ijtimoiy va madaniy omillarni ham inobatga oladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
270
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Merton, R. K. Social Theory and Social Structure (Enlarged ed.). New York:
Free Press. 1968. P-23
2.
Becker, Howard S. Labeling Theory Reconsidered. In P. Rock and M. Mclntoch
(eds.). Deviance and Social Control (1974). (pp. 41-66). London: Tavistock.
3.
Lombroso, C. (1876). The Criminal Man. G. P. Putnam's Sons, New York and
London: Knickerbocker Press, 1911. P. 131.
4.
Internet materiallari
