MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
236
YANGI AVLOD ONA TILI DARSLIKLARIDA YOZMA NUTQNI
RIVOJLANTIRISH TOPSHIRIQLARINING PEDAGOGIK TAHLILI
Yusufova Arofat Vali qizi,
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat òzbek tili va adabiyoti universiteti
talabasi
Annotatsiya. Ushbu maqolada O‘zbekiston umumta’lim maktablari uchun
ishlab chiqilgan yangi avlod ona tili darsliklarida yozma nutqni shakllantirishga
qaratilgan topshiriqlarning pedagogik ahamiyati tahlil qilinadi. Tadqiqotda
topshiriqlar turlari, ularning sinflar kesimidagi murakkablik darajasi, vazifalari va
o‘quvchining muloqot kompetensiyasiga ta’siri o‘rganiladi. Shuningdek,
topshiriqlarning shaxsiy fikr bildirish, ijodiy tafakkurni rivojlantirish va matn yaratish
ko‘nikmalarini shakllantirishdagi roli empirik kuzatuvlar asosida baholanadi.
Natijalar yangi darsliklar tarkibida yozma nutq topshiriqlarini takomillashtirish
bo‘yicha metodik tavsiyalarni ishlab chiqishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar: ona tili darsligi, yozma nutq, pedagogik tahlil, ijodiy topshiriq,
kompetensiyaviy yondashuv, o‘quvchi nutqi, matn tuzish.
Kirish.
O‘zbekiston Respublikasi ta’lim tizimida so‘nggi yillarda amalga
oshirilayotgan islohotlar doirasida umumta’lim fanlari bo‘yicha darsliklar va metodik
qo‘llanmalar yangilanishi dolzarb masalalardan biriga aylandi. Ayniqsa, ona tili fani
bo‘yicha ishlab chiqilgan yangi avlod darsliklarida o‘quvchilarning og‘zaki va yozma
nutq kompetensiyasini shakllantirishga alohida e’tibor qaratilgan. Yozma nutq —
o‘quvchining fikrini izchil, mantiqiy, grammatik jihatdan to‘g‘ri hamda uslubiy
jihatdan aniq ifoda eta olish ko‘nikmasi sifatida, uning umumiy nutqiy va ijtimoiy-
madaniy rivojlanishida muhim o‘rin tutadi.
Zamonaviy ta’limning asosiy yo‘nalishlaridan biri sifatida kompetensiyaviy
yondashuv yozma nutqni rivojlantirishda ham o‘z aksini topmoqda. Shu munosabat
bilan, ona tili darsliklariga kiritilgan ijodiy topshiriqlar, bahsli savollar, matn
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
237
yaratishga qaratilgan mashqlar nafaqat til bilimlarini mustahkamlash, balki shaxsning
tafakkur, muloqot va ijodiy salohiyatini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Ushbu maqolada yangi avlod ona tili darsliklarida berilgan yozma nutq
topshiriqlarining pedagogik tahlili amalga oshirilib, ularning o‘quvchilarda
mustahkam yozma nutq kompetensiyasini shakllantirishdagi roli yoritiladi. Maqola
pedagogik va metodik nuqtai nazardan yozilgan bo‘lib, mazkur topshiriqlarning shakli,
mazmuni, bosqichlar bo‘yicha murakkablik darajasi hamda ularning amaliy
samaradorligi tahlil qilinadi.
Adabiyotlar tahlili.
Yozma nutqni shakllantirishga oid adabiyotlar tahlili,
mavzuning ilmiy-nazariy va metodik asoslari chuqur ishlab chiqilganini ko‘rsatadi.
Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi tomonidan tasdiqlangan
o‘quv dasturi [1] va Xalilova, Usmonova muallifligidagi yangi avlod darsliklari [2]
yozma nutqni rivojlantirishga yo‘naltirilgan topshiriqlarning kompetensiyaviy
mazmunini ochib beradi.
D.R. Nazarova va S.A. Turaevalar o‘z maqolalarida matn strukturasini
shakllantirish, ijodiy yondashuv, tanqidiy fikrlash ko‘nikmalari haqida asosli tahlillar
bergan [3][4]. Bu fikrlar maqolada ilgari surilgan pedagogik xulosalarni
mustahkamlaydi.
N. Qodirova. metodik yondashuvlar, konstruktiv ta’lim va baholash tizimiga
oid nazariy asoslar taqdim etgan [5]. Xorijiy adabiyotlardan Richards & Rodgers [6]
hamda Harmer [7] tomonidan yozilgan qo‘llanmalar zamonaviy til o‘rgatish uslublari
va yozma nutqni bosqichma-bosqich shakllantirish metodikasiga oid muhim manbalar
hisoblanadi.
Asosiy qism.
Yozma nutq — bu inson tafakkuri, bilimi va muloqot ehtiyojini
ifodalovchi murakkab jarayon bo‘lib, u til vositalari orqali fikrni izchil, mantiqiy va
aniq shaklda bayon qilishni talab etadi. Pedagogika va lingvistika sohalarida yozma
nutq ko‘nikmasi shaxsning kommunikativ kompetensiyasining asosiy tarkibiy
qismlaridan biri sifatida qaraladi. Ayniqsa, umumiy o‘rta ta’lim bosqichida bu
kompetensiyani shakllantirish tilni o‘rgatish jarayonining muhim vazifasidir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
238
Zamonaviy ta’limda kompetensiyaviy yondashuv asosida tuzilgan o‘quv
dasturlari va darsliklarda o‘quvchilarning mustaqil fikrlashi, izchil muloqot yuritishi,
shaxsiy pozitsiyasini asoslangan holda ifoda etishiga alohida urg‘u berilmoqda. Yozma
nutq kompetensiyasi shunchaki grammatik jihatdan to‘g‘ri matn tuzish emas, balki
mazmuniy chuqurlik, matn tuzilishi, stilistik moslik va mantiqiy izchillik kabi bir
qancha ko‘nikmalar majmuasini o‘z ichiga oladi.
Shuningdek, yozma nutqni o‘rgatishda sintaktik, semantik va pragmatik
kompetensiyalar birgalikda shakllanadi. Masalan, o‘quvchi matnni faqat grammatik
jihatdan emas, balki mohiyatan aniq, maqsadga yo‘naltirilgan tarzda qurishga
o‘rganadi. Bu esa tanqidiy fikrlash, muloqotga kirishish, madaniyatlararo aloqa
yuritish kabi zamonaviy ta’lim maqsadlariga xizmat qiladi.
Bundan tashqari, yozma nutqni shakllantirish jarayonida o‘quvchining yosh
xususiyatlari, psixologik tayyorgarligi ham e’tiborga olinadi. Masalan, 5–7-sinf
o‘quvchilarida deskriptiv (tavsiflovchi), narrovativ (hikoya tarzida) topshiriqlar
ko‘proq samarali bo‘lsa, yuqori sinflarda esse, tanqidiy tahlil, muammoli matnlar bilan
ishlash samaradorlik beradi.
Tilshunoslikda yozma nutqni rivojlantirish quyidagi asosiy bosqichlarda
amalga oshiriladi:
1-rasm. Yozma nutqni rivojlatirish bosqichlari.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
239
Demak, yozma nutqni rivojlantirish o‘z ichiga nazariy bilimlar, amaliy
mashqlar, ijodiy yondashuv va metodik izchillikni olgan tizimli pedagogik jarayon
bo‘lib, bu jarayonning darsliklardagi ifodasi asosli bo‘lishi zarur.
O‘zbekiston Respublikasi ta’lim tizimida so‘nggi yillarda amalga
oshirilayotgan o‘quv dasturlari va darsliklarni yangilash jarayonlari kompetensiyaviy
yondashuv asosida tashkil etilmoqda. Ona tili fanidan ishlab chiqilgan yangi avlod
darsliklarida, xususan, yozma nutqni rivojlantirishga oid topshiriqlar mazmuni va
shaklida sezilarli o‘zgarishlar kuzatilmoqda. Bu topshiriqlar o‘quvchining shaxsiy
fikrini mustaqil, mantiqiy va izchil ifoda etish, matn yaratish ko‘nikmasini
shakllantirish, ijodiy yondashuvni rivojlantirish kabi maqsadlarga yo‘naltirilgan.
Topshiriqlar klassifikatsiyasi va ularning lingvodidaktik vazifalari.
Yangi
darsliklarda yozma nutqqa oid topshiriqlar quyidagi asosiy turlarga bo‘linadi:
Deskriptiv topshiriqlar (tavsifiy) — hodisa, shaxs, predmet yoki voqelikni
tasvirlash orqali nutqiy tafakkurni rivojlantirish;
Narrativ topshiriqlar (hikoya asosidagi) — voqelikni izchil va xronologik
ketma-ketlikda bayon qilishni talab etadi;
Argumentativ topshiriqlar — fikr bildirish, dalillash, nuqtai nazarni asoslash
orqali tanqidiy fikrlashni rivojlantiradi;
Ijodiy topshiriqlar (esse, matn davom ettirish, erkin yozuv) — o‘quvchining
o‘z g‘oyasi, shaxsiy pozitsiyasi, uslubiy va leksik tanlovlarini amalga oshirishiga
zamin yaratadi.
Bu topshiriqlar o‘z mohiyatiga ko‘ra lingvodidaktik vazifalarni bajaradi, ya’ni:
til birliklarini kommunikativ maqsadga muvofiq qo‘llash, matn tuzish mexanizmlarini
egallash, kontekstual fikrlashga o‘rganish, uslubiy ongni shakllantirish va ijtimoiy-
madaniy kompetensiyalarni rivojlantirish.
Sinf bosqichlariga ko‘ra murakkablik dinamikasi.
Yozma nutq topshiriqlari
sinflar kesimida bosqichma-bosqich murakkablashadi. 5–6-sinflarda ko‘proq
ko‘chirma asosida, namunali yozuvga suyangan topshiriqlar ustun bo‘lsa, 9–11-
sinflarda esse, muammoli vaziyatlar asosidagi tahliliy matnlar ustunlik qiladi. Bu esa
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
240
o‘quvchining psixologik va intellektual o‘sishini hisobga olgan holda kompozitsion va
mazmuniy murakkablikni oshirishga xizmat qiladi.
1-jadval.
Quyidagi jadval sinf bosqichlaridagi yozma topshiriqlar dinamikasini aks
ettiradi
Sinf bosqichi
Dominant
topshiriq
shakli
Didaktik xususiyatlar
5–6-sinf
Tavsif,
matn
asosida
hikoya
Reproduktiv,
namuna
asosidagi yozuvlar
7–8-sinf
Fikr
bildiruvchi
topshiriqlar
Mustaqil nuqtai nazar
shakllanishi
9–11-sinf
Esse, tahliliy matnlar
Yaratmali yozuv, ijtimoiy
fikrlash elementi
Pedagogik samaradorlik va metodik yondashuvlar.
Yangi darsliklardagi
yozma nutq topshiriqlari shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim, muammoli o‘qitish, kritik
fikrlashni rivojlantirish, differensial yondashuv kabi zamonaviy metodik prinsiplar
asosida shakllantirilgan. Ular quyidagi pedagogik funksiyalarni bajaradi:
O‘quvchining shaxsiy tajribasi va dunyoqarashini hisobga olgan holda nutqiy
ijodini rag‘batlantiradi;
Matn yaratishda mantiqiy izchillik, struktura va kompozitsion yaxlitlikka
o‘rgatadi;
Tanqidiy yondashuvni shakllantirish orqali ijtimoiy faollikni oshiradi.
Amaliy misol: 6-sinf darsligidan tahlil
. 6-sinf ona tili darsligidagi quyidagi
topshiriqni misol tariqasida ko‘rib chiqamiz:
“Quyidagi rasm asosida hikoya tuzing. Hikoyada kim, qayerda, nima qildi
degan savollarga javob bo‘lishi shart.”
Bu topshiriq orqali quyidagi lingvodidaktik maqsadlar amalga oshiriladi:
O‘quvchi matn yaratishda sabab-oqibat bog‘lovchilarini qo‘llashga o‘rganadi;
Matn strukturasini tushunadi: kirish, asosiy qism, xulosa;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
241
Fikrni izchil bayon qilish orqali tafakkur, leksik boylik va muloqot
ko‘nikmalari rivojlanadi.
Kamchilik va takomillashtirish ehtiyoji.
Darsliklarda ayrim sinflarda ijodiy
topshiriqlar soni yetarli emasligi, ba’zan baholash mezonlarining aniqligi
ta’minlanmagani kuzatiladi. Bu esa o‘qituvchining subyektiv qaroriga olib kelishi,
yozma nutqni mustaqil rivojlantirish imkonini cheklashi mumkin. Shuningdek,
topshiriqlar orasida kommunikativ kontekst yetarli darajada aks ettirilmagan holatlar
ham mavjud.
Natijalar.
O‘quvchilarning yozma nutq ko‘nikmalarini shakllantirishda
darslikdagi topshiriqlarning pedagogik ahamiyati beqiyosdir. Pedagogik tahlil
ko‘rsatadiki, yozma topshiriqlar nafaqat til o‘rganish vositasi, balki shaxsiy fikrni erkin
va mantiqiy ifoda qilish, tanqidiy va ijodiy tafakkurni rivojlantirish, madaniy-ijtimoiy
kompetensiyalarni mustahkamlash omili sifatida xizmat qiladi.
O‘quvchining tafakkur va muloqot kompetensiyasiga ta’siri.
Yozma nutq
topshiriqlari orqali o‘quvchi:
Tanqidiy fikrlash ko‘nikmasini shakllantiradi: masalan, “Bir fikrga munosabat
bildiring” kabi topshiriqlar muammo yechimiga yo‘naltiradi;
Muloqot kompetensiyasi rivojlanadi: o‘quvchi matnni o‘quvchi yoki tinglovchi
uchun moslashtirib tuzishga o‘rganadi;
Ijodiy tafakkur faollashadi: esse, hikoya, matn davom ettirish kabi mashqlar
yangi g‘oya va uslubiy yondashuvlar orqali shaxsiy fikrni ifoda qilish imkonini
yaratadi.
Bu jarayonda o‘quvchi o‘z fikrini mantiqiy, izchil, maqsadga muvofiq va
uslubiy jihatdan mos shaklda bayon qilishga o‘rganadi. Bu esa nafaqat til fanidan, balki
boshqa fanlardan ham samarali foydalanishga olib keladi.
Nutqiy ko‘nikmalar va uslubiy ong shakllanishi.
Yozma topshiriqlar
o‘quvchilarda quyidagi nutqiy tarkibiy komponentlarni shakllantiradi:
Grammatik moslik: gap bo‘laklari, so‘z tartibi, morfologik shakllar;
Matn tuzilishi: kirish, asosiy qism, yakuniy xulosa;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
242
Bog‘lovchilik: sabab-oqibat, izohlovchi, qarama-qarshi bog‘lovchilarni to‘g‘ri
qo‘llash;
Uslubiy moslik: matnning janri va maqsadiga mos leksik-semantik vositalarni
tanlash.
Bu omillar yozma nutqni o‘rganishda sintaksis, semantika va pragmatikani
uyg‘unlashtiradi. Shuningdek, har bir topshiriq o‘z ichida o‘quvchining intellektual
mustaqilligini rag‘batlantiradi.
Ta’limiy, tarbiyaviy va rivojlantiruvchi funksiyalar.
Yozma nutq topshiriqlari
faqat til o‘rganish vositasi emas, balki kompleks ta’limiy vosita sifatida quyidagi
funksiyalarni bajaradi:
Funksiya turi
Namuna va ta’sir yo‘nalishi
Ta’limiy Matn orqali til birliklarini mustahkamlash, fikr ifodasini o‘rganish
Tarbiyaviy Ma’naviy-axloqiy qadriyatlar asosida matn yozish (vatan, oila,
mehnat haqidagi yozuvlar)
Rivojlantiruvchi Fikrni erkin ifodalash, tafakkurni kengaytirish, muloqot
malakasini oshirish
Bunday topshiriqlarning psixologik va ijtimoiy ta’siri ham mavjud: o‘quvchi
o‘z ichki kechinmalari, qarashlari va nuqtai nazarini og‘zaki emas, balki yozma
shaklda ifodalash orqali nutq madaniyatini rivojlantiradi.
O‘quvchining motivatsiyasi va ishtirok darajasiga ta’siri.
Ilmiy kuzatuvlar
shuni ko‘rsatadiki, topshiriqlar qiziqarli, hayotiy va ijtimoiy kontekstda tuzilganida
o‘quvchilarning yozishga bo‘lgan motivatsiyasi ortadi. Ayniqsa, ijodiy topshiriqlar
(masalan, “Shaxsiy qahramoning haqida yoz”, “O‘zing boshdan kechirgan voqeani
hikoya qil”) o‘quvchini shaxsiy tajribasini qayta ko‘rib chiqishga undaydi.
Motivatsiyaga ta’sir qiluvchi omillar quyidagilardan iborat:
Topshiriqning o‘quvchining dunyoqarashi bilan bog‘liqligi;
Erkinlik va tanlov imkoniyatining mavjudligi;
Baholashning ochiqligi va adolatliligi;
O‘qituvchining
konstruktiv
fikr-mulohazalari
va
rag‘batlantiruvchi
yondashuvi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
243
Empirik asos: dars kuzatuvlari va tahlillar.
2023–2024 o‘quv yilida ayrim
umumta’lim maktablarida olib borilgan amaliy kuzatuvlar shuni ko‘rsatdiki, yozma
nutqqa oid topshiriqlarni samarali bajarayotgan o‘quvchilar umumiy muloqotda ham
faolroq, erkinroq va izchil fikr yuritadi. Aksincha, namunaviy matnlarga ortiqcha
bog‘langan o‘quvchilar esa ijodiy va mustaqil fikr bildirishda qiyinchilikka duch
kelmoqda. Bu esa metodik yondashuvni diversifikatsiyalash zaruratini ko‘rsatadi.
Xulosa.
Yozma nutqni rivojlantirish umumta’limning asosiy maqsadlaridan
biri sifatida o‘quvchilarning muloqot madaniyati, tafakkur kengligi, ijodkorlik
salohiyati va shaxsiy nuqtai nazarini shakllantirishga bevosita xizmat qiladi. Yangi
avlod ona tili darsliklarida bu maqsadga erishish yo‘lida topshiriqlarning shakli va
mazmuni tubdan yangilangan bo‘lib, ularning lingvodidaktik va pedagogik ahamiyati
yuqori baholanishi mumkin.
O‘tkazilgan pedagogik tahlillar shuni ko‘rsatadiki, topshiriqlar o‘quvchilarda
yozma nutq kompetensiyasining barcha tarkibiy jihatlarini – grammatik,
matnshunoslik, stilistik va kommunikativ ko‘nikmalarni – shakllantirishga xizmat
qilmoqda. Shu bilan birga, topshiriqlarning ijtimoiy mazmuni, tanqidiy va ijodiy
fikrlashga yo‘naltirilganligi, o‘quvchining shaxsiy tajribasini aks ettirish imkoniyati
ularning samaradorligini oshiradi.
Shunga qaramay, ayrim sinflarda yozma topshiriqlarning faqat reproduktiv
xarakterda bo‘lishi, baholash mezonlarining yetarli darajada ochiqlanmagani,
kommunikativ kontekstning kamligi kabi metodik cheklovlar mavjud. Bu esa
kelgusida darsliklarni takomillashtirishda muhim omil sifatida e’tiborga olinishi lozim.
Maqola natijalariga tayangan holda quyidagi tavsiyalarni ilgari surish mumkin:
1.
Yozma topshiriqlar turlarini differensial va bosqichma-bosqich yondashuv
asosida takomillashtirish;
2.
Baholash mezonlarini aniq va shaffof qilib belgilash;
3.
Kommunikativ va interaktiv yozuv vaziyatlarini ko‘proq kiritish;
4.
O‘quvchilarning shaxsiy hayot tajribasini aks ettirishga yo‘naltirilgan
topshiriqlar sonini ko‘paytirish;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
244
5.
Har bir topshiriq uchun o‘qituvchi uchun metodik yo‘riq va baholash
mezonlarini biriktirish.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YHATI
1.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. Ona tili fanidan
umumta’lim maktablari uchun o‘quv dasturi (5–11-sinflar). – Toshkent, 2021.
2.
Xalilova G., Usmonova M. Ona tili darsligi: 6–9-sinflar. – Toshkent:
O‘qituvchi, 2021–2023.
3.
Nazarova D. R. Nutq madaniyati va yozma nutq kompetensiyasini
shakllantirish usullari, Til va adabiyot ta’limi. – 2022. – №2. – B. 65–72.
4.
Turaeva S. A. Yozma nutqni o‘qitishda ijodiy topshiriqlarning ahamiyati,
Pedagogik izlanishlar. – 2023. – №4. – B. 51–57.
5.
Qodirova N. Yozma nutq ko‘nikmalarini shakllantirishda zamonaviy
metodik yondashuvlar, Filologiya fanlari. – 2022. – №1. – B. 38–44.
6.
Richards J. C., Rodgers T. S. Approaches and Methods in Language
Teaching. – Cambridge: Cambridge University Press, 2014.
7.
Harmer J. The Practice of English Language Teaching. – London: Pearson
Longman, 2007.
