MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
76
ZAMONAVIY SHAROITDA DAVLAT XARIDLAR TIZIMIDAGI
MOLIYAVIY MUNOSABATLARNI TAKOMILLASHTIRISH
Bayirov Nurali Faxriddinovich
O`zbekiston Respublikasi
Toshkent Bank-moliya akademiyasi
Davlat xaridlari tizimi bugungi kunda iqtisodiy barqarorlik va ijtimoiy
farovonlikni ta’minlashning muhim mexanizmi sifatida ahamiyat kasb etadi. Ushbu
tizim orqali davlat byudjeti mablag‘larining samarali va oqilona sarflanishi nazorat
qilinadi. Davlat xaridlari tizimi nafaqat iqtisodiyotning turli tarmoqlarini
moliyalashtirish vositasi, balki kichik va o‘rta biznes sub’ektlari uchun yangi bozor
imkoniyatlarini yaratadi, shuningdek, mamlakat ichidagi ishlab chiqarishning
rivojlanishiga turtki beradi. Zamonaviy sharoitda ushbu tizimning shaffofligini
ta’minlash, raqamlashtirish jarayonlarini keng joriy etish va korrupsiyaning oldini
olish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Davlat xaridlari tizimida moliyaviy munosabatlar strategik ahamiyatga ega
bo‘lib, ular byudjet mablag‘larini to‘g‘ri taqsimlash, davlat resurslaridan samarali
foydalanish va iqtisodiy rivojlanishni qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi. Ushbu
munosabatlar nafaqat byudjet tashkilotlari va tadbirkorlar o‘rtasidagi moliyaviy
aloqalarni, balki davlatning iqtisodiy islohotlarini amalga oshirishdagi vosita sifatida
qaraladi. Davlat xaridlari orqali iqtisodiyotga kiritilayotgan investitsiyalar, ishlab
chiqarish hajmining oshishi va ish o‘rinlari yaratilishi kabi ijobiy iqtisodiy ta’sirlarni
ko‘rish mumkin. Shu bilan birga, ushbu jarayonda moliyaviy intizomning buzilishi
yoki resurslarning noto‘g‘ri taqsimlanishi iqtisodiy samaradorlikka salbiy ta’sir
ko‘rsatishi mumkin.
Mazkur tadqiqotning dolzarbligi shundan iboratki, zamonaviy davlat xaridlari
tizimining samaradorligi nafaqat davlat byudjetining iqtisodiy barqarorligi, balki
davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi moliyaviy munosabatlarning sifat darajasiga ham
bog‘liq. Aholi farovonligini ta’minlashda davlat xarajatlarining maqsadli va samarali
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
77
ishlatilishi muhim ahamiyatga ega. Tadqiqotning maqsadi davlat xaridlari tizimining
zamonaviy talablar asosida takomillashtirilishini tahlil qilish, mavjud muammolarni
aniqlash va moliyaviy munosabatlarni samarali boshqarish bo‘yicha ilmiy-amaliy
tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Shu orqali davlat xaridlari tizimida
raqamlashtirish, shaffoflik va korrupsiyaga qarshi kurash kabi ustuvor vazifalarni
amalga oshirish yo‘nalishida takliflar berish ko‘zda tutiladi.
Davlat xaridlari tizimi mamlakatning iqtisodiy siyosatida muhim o‘rin egallab,
u tegishli qonunchilik va normativ-huquqiy bazaga asoslanadi. Ushbu tizimning
huquqiy asoslari davlat mablag‘larining samarali boshqarilishini, raqobatni
ta’minlashni va korrupsiyaga qarshi kurashni ko‘zda tutadi. O‘zbekistonda davlat
xaridlari “Davlat xaridlari to‘g‘risida”gi qonun va unga tegishli qoidalar asosida
boshqariladi. Shuningdek, xalqaro standartlarga mos keladigan normativ-huquqiy
hujjatlar qabul qilinishi tizimni xalqaro bozor talablariga muvofiqlashtirishga xizmat
qiladi. Iqtisodiy asoslari esa davlat byudjetini samarali boshqarish, mahalliy ishlab
chiqaruvchilarni qo‘llab-quvvatlash va iqtisodiy faollikni rag‘batlantirish kabi
vazifalarni bajaradi.
Davlat xaridlari tizimining asosiy afzalliklaridan biri bu byudjet
mablag‘larining ochiq va shaffof taqsimlanishini ta’minlash imkoniyati, bu esa davlat
mablag‘laridan maqsadli foydalanish imkonini yaratadi. Bundan tashqari, tizimning
raqamlashtirilishi va elektron platformalarning joriy etilishi xarid jarayonlarini
soddalashtirish hamda vaqt va resurslarni tejash imkonini beradi. Biroq, mavjud
tizimda bir qator kamchiliklar ham uchraydi. Jumladan, tender jarayonlarida
raqobatning yetarli darajada ta’minlanmasligi, ayrim hollarda korrupsion xavflarning
mavjudligi va tadbirkorlar o‘rtasida noteng sharoitlarning yaratilishi muammoli
jihatlar sifatida qayd etilishi mumkin. Bundan tashqari, moliyaviy nazoratning zaifligi
va ayrim holatlarda davlat xarajatlarining oqilona rejalashtirilmasligi tizim
samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Davlat xaridlari tizimida moliyaviy nazorat davlat mablag‘larining maqsadli va
oqilona sarflanishini ta’minlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Mavjud holatda
davlat xaridlarida shaffoflikni oshirish maqsadida elektron platformalarning joriy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
78
qilinishi muhim qadam bo‘ldi. Bu jarayonda barcha xarid jarayonlari real vaqt
rejimida kuzatilib, iste’molchilar va manfaatdor tomonlarning jarayonga ishonchi
ortadi. Biroq, nazoratning yetarli darajada tashkil qilinmagani ayrim hollarda tender
jarayonlarining noqonuniy o‘tishiga yoki mablag‘larning noto‘g‘ri taqsimlanishiga
olib kelishi mumkin. Shu sababli moliyaviy nazoratni kuchaytirish uchun mustaqil
auditorlik tizimlarini kengaytirish va davlat xaridlari jarayonlarini real vaqt rejimida
kuzatib boruvchi mexanizmlarni yanada rivojlantirish zarur. Shaffoflik darajasini
oshirish uchun esa axborot almashinuvi ochiqligi va barcha manfaatdor tomonlarning
jarayonda ishtirokini ta’minlash lozim.
Davlat xaridlari tizimida korrupsiyaning oldini olish zamonaviy boshqaruv
siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biridir. Bu borada birinchi navbatda shaffoflikni
ta’minlash, ya’ni xarid jarayonlaridagi barcha ma’lumotlarni ochiq va hammaga teng
darajada kirish mumkin qilish talab etiladi. Shuningdek, tender jarayonlarida barcha
ishtirokchilar uchun teng imkoniyatlarni yaratish va qonuniy mezonlarga qat’iy rioya
qilish korrupsiya xavflarini kamaytirishda hal qiluvchi omildir. Davlat organlari va
fuqarolik jamiyati o‘rtasida samarali hamkorlikni yo‘lga qo‘yish, xarid jarayonlarini
kuzatuvchi mustaqil tashkilotlarni jalb qilish korrupsiyaning oldini olishda muhim
vosita hisoblanadi. Bundan tashqari, korrupsiyaga qarshi kurashda xizmat qiladigan
raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt vositalaridan foydalanish, jumladan,
shubhali tranzaktsiyalarni aniqlash va kuzatish uchun maxsus algoritmlar yaratish
zarur.
Davlat xaridlari tizimida innovatsion yondashuvlarni joriy etishning asosiy
yo‘nalishi raqamlashtirish va elektron xaridlar platformalarini keng ko‘lamda tatbiq
etishdir. Elektron xaridlar tizimi barcha xarid jarayonlarini avtomatlashtirish va
ma’lumotlarni ochiq saqlash imkonini yaratadi. Bu esa nafaqat korrupsiya xavfini
kamaytiradi, balki xarid jarayonlarini soddalashtirish va tezlashtirishga xizmat qiladi.
Raqamli texnologiyalarni qo‘llash orqali xarajatlarni rejalashtirish, yetkazib
beruvchilarni baholash va shartnomalarni tuzish jarayonlari real vaqt rejimida
kuzatiladi. Bundan tashqari, davlat xaridlari tizimida sun’iy intellekt va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
79
ma’lumotlarni tahlil qilish algoritmlarini joriy qilish orqali xarid jarayonlarining
samaradorligini oshirish va ma’lumotlarning aniqligini ta’minlash mumkin.
Davlat xarajatlarining samaradorligini oshirish uchun birinchi navbatda
iqtisodiy rejalar va prognozlarni aniq shakllantirish zarur. Xarid jarayonlarida
moliyaviy resurslardan oqilona foydalanish uchun xarajatlarni rejalashtirishning
ilmiy yondashuvlariga asoslangan model va metodlarni joriy etish talab qilinadi.
Moliyaviy intizomni kuchaytirish uchun davlat xarajatlari bo‘yicha hisobotlar va
monitoring jarayonlarini yanada takomillashtirish lozim. Shu bilan birga, davlat
byudjeti mablag‘larining maqsadli ishlatilishini ta’minlash uchun nazorat tizimini
mustahkamlash ham muhim ahamiyat kasb etadi. Elektron moliyaviy nazorat
tizimlari va blokcheyn texnologiyalarini joriy qilish xarajatlarni kuzatib borish va
moliyaviy intizomning yuqori darajasini ta’minlashda samarali vosita bo‘lib xizmat
qiladi. Bu usullar orqali davlat xarajatlari nafaqat tejashga, balki iqtisodiy
samaradorlikni oshirishga yo‘naltiriladi.
1-jadval.
Dunyo mamlakatlarida davlat xaridlari tizimining tajribasi
Mamlaka
t
Davlat xaridlari tizimining xususiyatlari
AQSh
Ochiq savdolar va raqobatga asoslangan tizim. Davlat xaridlari
jarayonlari maxsus elektron platformalarda amalga oshiriladi.
Shaffoflik va fuqarolik jamiyati ishtiroki yuqori darajada ta'minlanadi.
Yevropa
Ittifoqi
Davlat xaridlari qoidalari umumiy standartlarga asoslangan. Tizim
milliy darajada uyg‘unlashgan bo‘lib, raqobatni rag‘batlantirish va
shaffoflikni ta'minlashga xizmat qiladi.
Janubiy
Koreya
KONEPS (Korea Online e-Procurement System) tizimi orqali xaridlar
to‘liq raqamlashtirilgan. Tender jarayonlari avtomatlashtirilgan va real
vaqt rejimida kuzatiladi. Bu tizim korrupsiyaning oldini olishda
samarali.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
80
Singapur
Sun’iy intellekt va ma’lumotlar tahliliga asoslangan tizim. Elektron
xaridlar jarayonida xarajatlarni optimallashtirish va tezkor qarorlar
qabul qilishga yordam beradi.
Davlat xaridlari tizimi iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash va byudjet
mablag‘laridan samarali foydalanishda muhim ahamiyatga ega. Turli mamlakatlar
tajribasi bu sohada turli yondashuvlarni ko‘rsatadi. AQShda ochiq savdolar va
raqobatga asoslangan tizim joriy etilgan bo‘lib, u shaffoflikni ta’minlash va fuqarolik
jamiyatining ishtirokini kuchaytiradi. Yevropa Ittifoqi davlat xaridlari uchun yagona
standartlar qabul qilgan bo‘lib, bu raqobatni adolatli tashkil etish va milliy tizimlarni
uyg‘unlashtirishga xizmat qiladi. Janubiy Koreyada esa KONEPS deb nomlanuvchi
to‘liq raqamli tizim yo‘lga qo‘yilgan, bu tizim tender jarayonlarini avtomatlashtirish,
real vaqt rejimida kuzatish va korrupsiyani kamaytirishda yuqori samaradorlikni
ko‘rsatmoqda. Singapur davlat xaridlari jarayonlarida sun’iy intellekt va
ma’lumotlarni
tahlil
qilish
texnologiyalaridan
foydalanib,
xarajatlarni
optimallashtirish va tezkor qaror qabul qilishni ta’minlamoqda. Ushbu tajribalarni
o‘rganish va milliy sharoitlarga moslashtirish orqali O‘zbekistonda davlat xaridlari
tizimini yanada takomillashtirish imkoniyati mavjud.
Xulosa
Davlat xaridlari tizimi zamonaviy iqtisodiyotni boshqarishning eng muhim
vositalaridan biri bo‘lib, mamlakatning iqtisodiy barqarorligi, shaffoflik va
samaradorlikka bo‘lgan intilishlarini aks ettiradi. Turli mamlakatlarning tajribasi
davlat xaridlarida raqobat, shaffoflik, raqamlashtirish va sun’iy intellekt
texnologiyalaridan foydalanish orqali yuqori natijalarga erishish mumkinligini
ko‘rsatadi. Jumladan, AQSh va Yevropa Ittifoqining ochiq savdo va standartlashuvga
asoslangan
yondashuvlari,
Janubiy
Koreyaning
KONEPS
tizimi
orqali
raqamlashtirish tajribasi va Singapurning sun’iy intellekt vositalarini joriy etishi
davlat xaridlarida korrupsiyani kamaytirish, vaqtni tejash va moliyaviy intizomni
kuchaytirishda yuqori samaradorlikka erishish imkoniyatlarini yaratgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
81
O‘zbekiston davlat xaridlari tizimida raqamlashtirish va shaffoflikni oshirish
borasida muhim qadamlar qo‘yilgan bo‘lsa-da, xorij tajribasini milliy sharoitlarga
moslashtirish orqali tizimni yanada takomillashtirish mumkin. Bunda tender
jarayonlarini
avtomatlashtirish,
korrupsion
xavflarni
minimallashtirish
va
resurslardan oqilona foydalanish bo‘yicha chora-tadbirlarni kuchaytirish lozim.
Shuningdek, xalqaro standartlarga mos keladigan tartib va qoidalarning joriy qilinishi
mahalliy va xalqaro ishtirokchilar o‘rtasida teng raqobat muhitini yaratadi. Shu tariqa,
davlat xaridlari tizimining samaradorligini oshirish orqali nafaqat davlat byudjeti
mablag‘larining oqilona sarflanishiga erishiladi, balki iqtisodiy rivojlanish va jamiyat
farovonligiga ham katta hissa qo‘shiladi.
MANBALAR RO’YXATI
1.
HAMRAYEV M.U. DAVLAT BYUDJETI VA UNING SAMARADORLIGI.
– TOSHKENT: MOLIYA, 2021. – 88 B.
2.
JALOLOV D.X. DAVLAT XARIDLARI TIZIMIDA SHAFFOFLIKNI
OSHIRISH: NAZARIY VA AMALIY YONDASHUVLAR. – TOSHKENT: O‘ZFA
NASHRIYOTI, 2022. – 124 B.
3.
KIM, S., & LEE, J. (2021). TRANSPARENCY AND EFFICIENCY IN
PUBLIC PROCUREMENT: THE CASE OF SOUTH KOREA’S KONEPS.
JOURNAL OF PUBLIC ADMINISTRATION
, 45(2), 112–125.
4.
MUN, S.X. (2020). JANUBIY KOREYA DAVLAT XARIDLARI MODELI:
MUAMMOLAR VA ISTIQBOLLAR.
OSIYO-TINCH OKEANI HUDUDI:
IQTISODIYOT, SIYOSAT VA HUQUQ
, №4, 77–88.
5.
OECD.
PUBLIC
PROCUREMENT
FOR
INNOVATION:
GOOD
PRACTICES AND STRATEGIES. OECD PUBLISHING, PARIS, 2020. – REJIM
6.
O‘ZBEKISTON
RESPUBLIKASINING
"DAVLAT
XARIDLARI
TO‘G‘RISIDA"GI QONUNI. – REJIM DOSTUPI:
7.
RASMAN O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI MOLIYA VAZIRLIGI VEB-
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
82
8.
SMITH, A. (2023). DIGITAL TRANSFORMATION IN GOVERNMENT
PROCUREMENT: LESSONS FROM SINGAPORE.
GLOBAL ECONOMIC
REVIEW
, 55(1), 22–39.
9.
DAVLAT XARIDLARI: XALQARO TAJRIBA VA UNING MOSLASHUVI
/ TAHRIR V.I. PETROV. – MOSKVA: MOLIYA VA STATISTIKA, 2020. – 176
B.
