MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
203
QORAQALPOǴİSTONDAGI SUV TANQISLIGIDA ERLARDAN
SAMARALİ FOYDALANİSH MASALALARI
Reimov Nietbay
1
, Reymov Ómirbay
2
, Reymova Guljahan
3
,
Tursınbekova Gulmira
4
.
Annotaciya-
Qoraqalpoǵiston Respublikasida erlarning degradaciyalanish
jarayoni kuchayib bormaqda. Bunga asosiy sabablardansuv tanqisligi, dehqonchilik
uchun zarur bwlgan suv ehtiyojining 1999-2001 chi yillari 39-41% ga, 2007-2010
chi yillari 50-55% ga va sungi yillari suv ta`minati 54-58 %gacha kamayishi, Orolga
umuman suv tushmay quyganligi, insoniyatni tashvishlantiradi.
Kalit sòzlar- Qoraqalpoǵiston,Orol dengizi, suv tanqisligi, shórlangan
tuproq, rekul`tivaciya, degradaciya,tuproq, yashil landshaft, cheklangan suv limiti,
qishloq xòjaligi.
Annotaciya - V poslednie godı process degradacii zemel` v Respublike
Karakalpakstan usilivaetsya. Osnovnımi prichinami etogo yavlyayutsya deficit vodı,
snijenie potrebnosti sel`skogo xozyaystva v vode na 39-41 % v 1999-2001 gg., na 50-
55 % v 2007-2010 gg., na 54-58 % v poslednie godı. volnuet chelovechestvo.
Klyuchevıe slova - Aral`skoe more, Karakalpakstan, malovod`e, zasolennost`
pochvı, rekul`tivaciya, degradaciya, pochva, zelenıy landshaft, limit vodı, sel`skoe
xozyaystvo.
Abstract - In recent years, the process of land degradation in the Republic
of Karakalpakstan is intensifying. The main reasons for this are the shortage of water,
the decrease in water demand for agriculture by 39-41% in 1999-2001, by 50-55% in
2007-2010, and by 54-58% in recent years. pouring, worries humanity.
Key words- Aral Sea, Karakalpakstan, water scarcity, saline soil,
recultivation, degradation, soil, green landscape, limited water limit, agriculture.
Kirish.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 17 iyundagi PF-
5742-sonli Farmonida qishloq xo’jaligida er va suv resurslaridan samarali
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
204
foydalanish chora-tadbirlari to’g’risida keng qamrovli vazifalar belgilab berilgan edi.
Ushbu
masalani
ijobiy
echishda
O’zbekiston Respublikasi tarkibidagi
Qoraqalpoǵiston Respublikasi asosiy suv daragi bulgan Amudaryoning eng oxirida
va qurib borayotgan Orol dengizining bo’yida joylashganligi sababidan dengizning
qurigan qoridan ko’tarilgan chang-tuzong oralash tuzlar vaqti –vaqta bo’lib turadigan
tuzli dovullar ta`sirida Respublikamizning har bir gektar eriga 425-650
kilogrammgacha chang-tuzong oralash tuzlarni olib kelishini yumshartish uchun va
Respublikaga kelib turgan suǵorish suvining sho’rligi, sizot suvlari da ma`lum
darajada shorlanganligi bois bu erda dehqonchilikni yuritishning o’zi ancha
muommali masala ekanligini vaqt kursatayabdi.
Qoraqalpoǵistondagi ekologik vaziyatni o’z tashrifida kelib kórgan
Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh kotibi Pan Gi Mun «Orol regionidagi
ekologik
tanazzulni óz kózim bilan kórib, men regiondagi holatning juda tashvishlandirarli
ekanligiga ishonch hosil qildim. Men dunyoda juda kup ekologik fojialarni
kuo’rganman, lekin bunday xavflisini hali kurmaganman.Ushbu global muommani
regiondagi barcha davlatlar birlashib echishlari zarur»degandi.
Shuningdak Qoraqalpoǵistondagi ekologik muomma bwyicha «Orol dengizi
insoniyat tomonidan sayyoramizni vayron qilish timsoli bólsin va iqlim bóyicha Parij
kelishuvini amalga oshirishda butun xalqaro hamjamiyatni safarbar etish
barchamizga saboq bólsin... toki men Ózbekistonda kórgan fojialar yana sodir
bólmasin» degandi
Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh kotibi Antoniu Guterresh.
Bugungi kunda dunyo bóyicha dehqonchilikda foydalaniladigan yerlar 4,0
milliard gektar maydonni tashkil etsa da hozirgi vaqtda faqat 1,6 mlrd. gektar erlari
gina faol foydalanishda. Qolgan 2,4 millard gektar yerlar har sabablar (sanoatning
faol rivojlanishi tásirida, suv yetib bormasligi, yangi avto va temir yullar qurilishi,
foydali qozilmalar va óǵitlarning qozib olinishi va boshqa da sabablar bilan holatlari
bózilib rekultivatsiyalash ishlarini talab qilmaqda.
Qoraqalpoǵistondagi suv tanqisligi sharoitida qishloq xwjaligi erlaridan va
agrotexnologiyadan
samarali
foydalanish
uchun,
degradaciyalanib
faol
foydalanishdan chiqqan erlarni qayta foydalanishga kiritish, almashlab ekish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
205
tizimlariga suv taqchilligiga bardoshli ekinlarni kiritish, tabiyy va madaniy
yaylovzorlarni rivojlantirish masalalari dolzarb masalalardan hisoblanadi.
Orol bóyi aholisining oziq - ovqat xavfsizligini táminlash, qishloq xójaligini
yuqori bosqichga olib chiqishda mavjud resurslardan tóǵri foydalanish
,
qishloq
xójaligi
ekinlarining
mahsuldorligini
kótarish
va
tuproq
unumdorligini oshirish, oldingi dasturiy ekilayotgan va boshqa regionlardan
yangidan olib kelinayotgan ekinlarning bizning tuproq iqlim sharoitimizga moslash,
Qoraqalpoǵistondagi suv taqchilligini hisobga olib Respublikaning chorvachilikga
quloy tumanlarida chorva-dehqon xójaligini rivojlantirish uchun dehqonchilikning
boshqa da turlari bilan qator yom –hashak bazasini rivojlantirish, er resurslaridan
natijali foydalanish uchun har xil sabablar bilan foydalanishdan chiqib ketgan yerlarni
qaytadan xalq xójaligida foydalanish uchun foydalanishga kiritish uchun yerlarni
sifatli rekultivatsiyalash dolzarb masala hisoblanadi.
Mavzuning dolzarbligi
Ózbekistonda, jumladan Qoraqalpoǵistondagi suvning taqchilligi, ekologik
muvozonatning talabga tuliq javob bermasligi, hozirgi ekilayotgan qishloq xójaligi
ekinlarining rejalashtirilgan hosilni bermasligi va don mahsuloti bulgan unning narxi
qimmatligi sababli ekinlar tizimiga suvni kam talab qiladigan va tuproq
unumdorligiga ijobiy ta`sir kursatadigan ekinlarni ekishga majburlaydi.
Respublikada Dunyo ekspertlarining kursatgan tahlillaricha Qoraqalpoǵiston
Respublikasi uchun zarur bólgan suv ehtiyojining kamligi sababli suv etishmay,
Orolga umuman suv tushmay quydi. Dunyo ekspertlarining taxminlariga qaraganda
suv tanqisligi kelajakda yana da 15-17% ga ortib, suvsizlik yillari kup qaytalanib,
2050 yillarga kelib hozirgi bulib turgan suv ta`minati yana 5 marta kam bwlishi
mumkin ekan. Ushbu sharoitda Orol bwyida joylashgan Qoraqalpoǵiston
Respublikasida qishloq xójaligida foydalanishdan chiqib ketgan erlarni qayta
foydalanishga kiritish uchun rekultivatsiyalash dolzarb masalalardan hisoblanadi.
Masalaning mazmuni va metodikasi
Orol va Orol bóyidagi salbiy jarayonlarning oldini olish, faol tirikchilik
mazmunini saqlab qolish uchun Prezidentimiz SH.M.Mirziyaev BMT Bosh
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
206
Assambleyasining 48 sessiyasida va 1995-yil 24 oktyabrdagi 50-sessiyasida va 2017
BMT Bosh Assambleyasining 72 sessiyasida butun dunyo va Markaziy Osiyo
mintaqasi mamlakatlari vakillari jahon hamjamiyatini Orol va Orolbwyini
qutqarishda kumak berishga chaqirgan edilar. Natijada 1996-yilda O’zbekiston,
Qozoǵiston, Tojikiston, Qirǵiziston va Turkmaniston ta`sisligida tashkil etilgan
Orolni Qutqarish Xalqaro Jamǵarmasi (OQXJ) tuzilib, kupgina foydali qarorlar qabul
qilingan edi. Albatta, ushbu sayoh harakatlar sababli qurib borayotgan Orol
dengizining qoridagi tuzlarning kutarilib atrof-muxitni ifloslashining oldini olish
uchun suvdan ochilib qolgan 2 millionga yaqin maydoniga har xil tuzga bardoshli va
tez usadigan ósimliklar dunyosi plantaciyalari Prezidentimizning shaxsan
rahbarligida barpo etildi. Ushbu xayrli ishning natijasida sungi yillari
Qoraqalpoǵiston Respublikasida tez tez bulib turadigan chang-tuzangli-tuzli
oralashmalarni olib keladigan changli dovullar soni kamaydi, havo tarkibi ma`lum
miqdorda tozalandi.
Тажрибаларда асосан дала тажрибаси услуби қулланилиб, зарур
жойларида солиштириш учун статистикавий, математик усуллар ҳам
қялланилди.
Tajribaning natijalari
Oldin Qoraqalpoǵistonda dasturiy ekilayotgan sholi va paxta ekinlari
iqtisodiy va strategik jihotdan foydali ekinlar bulgani bilan Respublikada, ayniqsa
shimoliy va ǵarbiy tumanlarda amal davrida suv bulmasligi, erlarning notekisligi,
tuproqning mexanik tarkibining tuliq talabga javob bermasligi, tuproqning
agronomik baholi frakciyasi miqdorlarining pastligi, erta bahordagi ekish vaqtida ob
havo temperaturasining pastligi, tuproqlaring erlarning degradaciya va faol
foydalanishdan chiqib ketishi oqibatidan rekul`tivaciya qilishga zarurligi, almashlab
ekishning kam qullanilishi, chorvani ozuqa bilan ta`minlovchi tabiiy va madaniy
yaylovzorlar hosildorligining kamayib borishi sababidan dasturiy ekilayotgan qishloq
xwjaligi ekinlaridan rejalashtirilgan hosil olinmayabdi. Jumladan sholi doima suvda
ósadigan ekin bulgani uchun umuman hosilga kirmaydi, paxta bulsa amal davrida suv
etishmovchiligi sababidan tepasidan oq gul chiqarib, hosilini tukib yuborayabdi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
207
Erlarni har xil tekislashning samaradorligini o’rganish bo’yicha Nietbay
Reimovning utkazgan tajribasida ǵo’zaning Chimboy 5018 navi hosildorligiga erlarni
har xil tekislash usullarining ta`sirini aniqlash maqsadida Chimboy tumanidagi
«Baxıtlı» QFY hududidagi «Seyfil» massividagi o’rtacha sho’rlangan o’tloqi
allyuvial tuproqlarda o’tkazildi.Tajribada erlarning notekislik holati ± 3 – 5 sm.gacha
keltirib tekislandi.
Tajribaning yer tekislanmagan nazorat usulida sentyabr oyininig 1-sanasiga
kelib o’simlik bo’yi yillarga mutanosib ravishda 89,7-96,3- 99,0 sm ni, hosil shoxlar
soni 10,2-11,6-11,7 donani, ko’saklar soni 7,0-7,7-8,0 donani tashkil etgan bwlsa,
oddiy joriy tekislash o’tkazilgan 2-usulda o’simlik bo’yi 96,3-97,3-98,3 sm ni, hosil
shoxlar soni 12,9-13,8-14,2 donani, ko’saklar soni 7,9-8,4-8,8 donani takshil etgan
holda nazorat usulga nisbatan yuqoriroq bo’ldi.
Tajribada kapital tekislash ishlari olib borilgan 3-usulda o’simlik bo’yi 100,3-
103,6-106,0 sm ni, hosil shoxlar soni 13,5-14,4-14,4 donani, ko’saklar soni 8,3-8,8-
9,2 donani tashkil etdi. Eng yuqori ko’rsatkichlar lazerli tekislash ishlari olib borilgan
usulda kuzatilib, o’simlik bo’yi nazorat usulga nisbatan 13,8-10,2-9,0 sm ga, hosil
shoxlar soni 3,8-3,2-3,9 donaga, ko’saklar soni 1,7-1,7-1,4 donaga ko’p bo’lganligi
aniqlandi.
Erlarni har xil tekislash usullarining Chimboy 5018 ǵo’za navining
hosildorligiga ta`sirini aniqlashda kelgusi yili tekislanmagan (nazorat usuli) da
o’rtacha 19,1 c/ga hosil olingan bo’lsa, joriy tekislashda 27,2 c/ga paxta hosili olindi.
Kapital tekislash usulida nazoratga nisbatan 9,7 va joriy tekislash usuliga nisbatan 1,6
c/ga qo’shimcha hosil olindi.
Tajribada nazorat usulida yillar davomida gektariga urtacha 19,1 c/ga hosil
olinib, hosilning solishtirmali kamligi erning notekisligi, yilning boshqa yillarga
solishtirganda suv ta`minati kamligi va ob-havo noquloyligi sababchi bo’ldi deb
hisoblaymiz.
Nietbay Reimovning yerlarni har xil tekislash usullarining Chimboy 5018
ǵo’za navining hosildorligiga ta`sirini aniqlashda erlarni lazerli tekislashda 2015 yilda
tekislanmagan (nazorat usuli) da wrtacha 20,8 c/ga hosil olingan bo’lsa, joriy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
208
tekislashda 26,7 c/ga paxta hosili olindi. Kapital tekislash usulida 29,3 c/ga, lazerli
tekislash usuldida 32,7 c/ga hosil olinib, nazoratga nisbatan 11,9, joriy tekislash
usuliga nisbatan 6,0 c/ga va kapital tekislash usuliga nisbatan 3,4 c/ga qo’shimcha
hosil olindi.
Ǵo’zaning tup soni 107 ming dona, ǵo’zaning o’rtacha bo’yi 106 sm va
hosildorligi tajriba yillari bwylab 31,4-36,7 c/ga bo’lib, o’rtacha hosildorlik 33,6 c/ga
ga teng bwldi.
Tekislash ishlari o’tkazilmagan nazorat usuliga nisbatan 12,5 c/ga, joriy
ekspluatacion ishlar bajarilgan usulga nisbatan 6,8 c/ga va kapital tekislash ishlari
yurgizilgan usulga nisbatan 9,1 c/ga yuqori paxta hosili olindi.
Erlarni tekislashning har xil usullaridan olingan toza foyda tekislanmagan
nazorat usulida 137,2ming so’m/ga, joriy tekislash usulida 216,2 ming so’m/ga,
kapital tekislashda 333,8 ming so’m/ga va lazerli tekislash usulida 333,8 ming
so’m/gaga teng bo’lib, errlarni har xil tekislash usullari orasida lazerli tekislash usuli
natijali deb topildi.
Ilmiy tadiqiqotlarni taxlili qilib ko’rganimizda, agrotexnika va iqtisodiy
nuqtai nazardan dalalarni tekislash bo’yicha bajarilgan ishlar hajmi va unga
ishlatilgan xarajatlar orasida farq juda kam bo’lganligi bizning tadqiqotlarimizda o’z
isbotini topdi.
Xulosa qilib aytish mumkin, lazerli tekislashni dasturiy turda qishloq xo’jaligi
ekinlari agrotexnologiyasi tizimiga joriy yoki kapital tekislash ishi urniga minnatli
turda kiritilishi zarur.
Olingan ma`lumotlar asosida erlarni lazerli tekislashni ishlab chiqarishga
to’liq tavsiya etish lozim degan xulosaga kelish mumkin.
Qoraqalpog’iston Respublikasi tuproqlari tarkibida gumus miqdori va
o’simliklar dunyosi kamligi, dalaga go’ng chiqarish etarlicha bo’lmaganligi sababli
tuproqlarining unumdorligi, jumladan donadorligi juda past va bu regionda bahorda
erlarni ekishga tayyorlash vaqtida donador tuproq hosil qilish masalasi dolzarb
hisoblanadi. Tuproqlar kam chirindili bo’lganligi tufayli tuproq etilganda tezda
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
209
haydalmasa qurib ketadi va ekish konturlarida umumiy tuproqlar mexanik tarkibida
55-60% miqdorida kesaklar paydo bo’lib, ekish ishlariga zarar keltiradi.
Qishloq xo’jaligida ish uskunasi operaciyalarini biriktiruvchi uskunalarning
paydo bo’lishi bilan erdan intensiv foydalanish uchun uni tekislash, o’simlik uchun
juda zarur, kattaligi razmerlari 0,25 - 10 mm. gacha bo’lgan agronomik qimmatli
frakciyalar hajmini ko’paytiruvchi, yumshatuvchi omillarning foydali ta`siri sezilarli
darajada oshdi. Traktorlarning daladan bir necha marta o’tishi ta`sirida tuproqni
zichlab, tuproqlarning fizik xususiyatlarini pasaytiradi va aksariyat hollarda
samaradorlik darajasini pasaytiradi.
Tuproqni ekishga tayyorlashda, ish samaradorligini oshirishda, qishloq
xo’jaligi texnikalarining aks ta`sir darajasini kamaytiruvchi samarali usullaridan biri
bu murakkab va bir o’tishda keng maydonga ishlov beruvchi agregatlardan
foydalanish muhim hisoblanadi. Qishloq xo’jaligi ekinlarini parvarish qilishning
ko’pchilik usullarini biriktiruvchi, traktorning tortish qobiliyatlarini to’liq tadbiq
etuvchi, keng qamrovli va kombinacion agregatlardan foydalanilganda traktorning
daladan bir o’tishida bir nechta vazifa bajariladi.
Almashlab ekish tizimidagi ekinlarning hosildorligini hamda tuproq
unumdorligini oshirish texnologiyasini takomillashtirish bo’yicha frezerli kulьtivator
KFG-3,6 yordamida tajriba o’tkazildi.
Tajriba uchastkasining tuprog’i qadimdan sug’orilib kelinayotgan o’tloqi
allyuvial tuproq bo’lib, mexanik tarkibi bo’yicha o’rta qumoq, o’rtacha sho’rlangan,
sizot suvlari er sathidan 2,-2,3 metr chuqurlikda joylashgan.
KFG 3,6 agregati tuproqni lapkalar yordamida 12-13 sm. ga va chuqur
yumshatgichlar yordamida 18-23 sm.gacha yumshatadi xamda 10-13 sm. gacha
tuproqni uskuna frezasi yordamida frezalaydi.
Tuproq donadorligi qancha yaxshi bo’lsa, kapillyar tizim orqali namlikni isrof
bo’lishi shuncha kamayadi. O’simliklar hayotida juda muhim bo’lgan mayda tuproq
frakciyalari, agronomik qimmatli frakciyalar miqdori 80-86 % ga etgani sababli
KFG-3.6 agregati bilan ishlangan usulda nihollar tekis unib chiqdi va tez rivojlana
boshladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
210
Tadqiqotning tuproq suv - fizikaviy xususiyatlariga, nihollar paydo bo’lishiga
va g’o’zaning o’sib rivojlanishi bilan hosildorligiga ta`siri bo’yicha olingan
ma`lumotlarni tahlil qilib ko’rsak, erni haydashdan so’ng 3 marta borona-molalash
bilan ekish vaqtida o’lchovlari 10-0,25 mm bo’lgan tuproq agregatlari miqdori, ya`ni
agronomik qimmatli agregatlar miqdori 63,5 %, KFG – 3,6 bilan ishlash va molalash
bilan ekish vaqtida o’lchovlari 10-0,25 mm bo’lgan tuproq agregatlari miqdori 76,9 %
va KFG – 3,6 bilan ishlash va katoklash bilan ekish vaqtida o’lchovlari 10-0,25 mm
bo’lgan tuproq agregatlari miqdori, ya`ni agronomik noyob tuproq bo’lakchalari
miqdori 83,2 % ga etdi.
Tuproqni haydashdan so’ng oddiy usulda 3 marta borona-mola bilan
ishlanganda tuproqning zichlanish darajasi 0,43 Mpa ga teng bo’lgan bo’lsa, ekishdan
oldin tuproq KFG – 3,6 bilan ishlanib va mola bilan tekislanib, zichlanganda 0,34 Mpa
ga teng, tuproq KFG – 3,6 uskunasi bilan ishlanib va katok bilan zichlanganda 0,41
Mpa ga teng bo’ldi. Agar, qishloq xo’jaligi ekinlarining normal o’sib rivojlanishi uchun
0,40 - 0,41 Mpa zarur bo’lsa tuproq KFG – 3,6 uskunasi bilan ishlanib va katok bilan
zichlanishi o’simliklarning urug’ini unib chiqishi uchun juda zarur usul deb
hisoblanadi.R.Zabidullaeva
Tadqiqotlar natijasida tuproqqa ekish oldidan tuproqni ekish oldi ishlov KFG-
3,6 frezali chuqur yumshatgich kultivatori va mola bilan amalga oshirilganda
nazoratga nisbatan 3,7 c/ga va tuproqga ishlov berish KFG-3.6 frezali chuqur
yumshatgich kulьtivatori va katok bilan amalga oshirilganda nazorat usulga nisbatan
5,2 c/ga qo’shimcha hosil, qo’shimcha hosil olindi. Ya`ni tuproqni ekish oldi ishlovi
KFG-3.6 frezali chuqur yumshatgich kultivatori va katok bilan amalga oshirilgan
usulda esa tuproqqa ekish oldidan ishlov KFG-3.6 frezali chuqur yumshatgich
kulьtivatori va mola bilan ishlov berilgan usulga nisbatan 1,5 c/ga qo’shimcha paxta
hosili olindi.
Tuproqni haydashdan so’ng oddiy usulda 3 marta borona-mola bilan
ishlaganda g’o’zaning uch yildagi o’rtacha hosili 30,6 c/ga bo’ldi. Ekishdan oldin
tuproq KFG – 3,6 bilan ishlanib va mola bilan tekislanib, zichlanganda 34,3 c/ga hosil
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
211
olingan bo’lsa, tuproq KFG – 3,6 uskunasi bilan ishlanib va katok bilan zichlanganda
olingan hosil 35,8 c/ga teng bo’ldi.
Qoraqalpog’iston Respublikasidagi suv tanqisligi sharoitida ixtisoslashuv
masalalarini tahlillash orqali suvni kup talab qiladigan qishloq xo’jaligi ekinlari
urniga suvni kam talab qiladigan juxori, kunjut, tariq, lobiya, mash va beda
maydonlarini kupaytirish buyicha Gulan Kdыrbaevaning o’tkazgan tajribalarida
paxta ekilganda jami olingan daromad 13 million 640 ming so’m bulgan bulsa, suvni
kam talab qiladigan ekinlardan jo’xori ustirilganida 23 million 50 ming so’m
daromad olingan, ya`ni paxta ustirishga nisbatan 9 million 400 ming so’m, beda
ustirishda 1 million 360 ming so’m, kunjut ustirilganida 610 ming so’m ziyod foyda
olinishi dalillandi.
Suvni kup talab etadigan ekinlar – paxta, bug’doy, sholi va ovosh poliz
ekinlarini ekishdan olinadigan jami daromad 32 million 890 ming sum daromad
olingan bulsa va suvni kam talab qiladigan ekinlardan - jo’xori, kunjut, tariq va beda
ustirishda 62 million 50 ming sum daromad olindi. Suvni kup talab qiladigan
ekinlarni ustirishga nisbatan suvni kam talab qiladigan ekinlardan 29 million 160
ming so’m ziyod daromad olindi.
Suvni kup talab qiladigan ekinlar-paxta, sholi, bug’doy va ovosh poliz
ekinlariga ishlatiladigan sug’orish suvi jami 41,8 ming kub bulgan bulsa, suvni kam
talab qiladigan ekinlar – juxori, tori, kunjut va bedani ustirishga ishlatiladigan
sug’orish suvi jami 18,8 ming kub bulib 23,0 ming kubometr suv tejalishini bizning
ilmiy tadqiqotlarimizdagi ma`lumotlar dalilladi.
Qishloq va suv xo’jaligini moddiy texnik bazasini kuchaytirish zarur.
Qishloq xo’jaligining noananaviy sohalarni (asalarichilik, baliqchilik va b.h.)
rivojlantirish zarur.
Suv tanqisligi sharoitida er resurslaridan samarali foydalanish uchun
ixtisoslashuvning joyning suv ta`minatiga qarab olib borilishi lozim.
Dunyo ekspertlari taxminlariga asosan 2050 yillarga kelib suv ta`minati yana
da 15-17 % ga kamayishi kutilayotgan sharoitda Orol bo’yidagi Qoraqalpog’iston
Respublikasida agroklasterlik faoliyatni kuchaytib, dehqonchilikda suvni kam talab
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
212
qiladigan va oziq ovqatlik ekinlarni ekish va chorvachilik hajmini kengaytirish
maqsadga muvofiq.
Qoraqalpog’iston Respublikasida tadqiqot yillari suvni kup talab etadigan va
maydanlari qisqargan paxta, sholi va boshqa da suv sevar o’simliklar urnida 1 ga sholi
etishtirish uchun ishlatiladigan suv (24,6 ming m
3
) hisobidan 7 ga tariq, yoki 6 ga
kunjut, yoki 4,4 ga beda, yoki 4,6 ga jo’xori etishtirish mumkin bulganligi sababli
kam suv talab qiladigan qishloq xo’jaligi ekinlari – juxori, kunjut, tariq, lobiya, mash
va beda ekinlarining maydonlarini kengaytirishni va chorvachilik sohasida yirik
shoxli qoramollar barcha turlari 101,3% ga, quy eshkichilik 114,2% ga, otchilik 102-
124% ga, parrandachilik 107,0%, tuxum etishtirish 116,7% ga, jun etishtirish 109,8
% ga, asal etishtirish 112,9 % ga, ovlangan baliq miqdori 123, 6% ga, pilla 112%ga
usganligi sababli ixtisoslashuv rejalariga o’zgarishlar kiritishlar orqali erlardan
samarali foydalanishni taklif qilamiz.
Erlarni rekultivaciyalash orqali qaytadan faol foydalanishga qo’shish
samaradorligini aniqlash bóyicha doktorant Reymov Omirbayning o’tkazgan dala
tajribalari Qoraqalpoǵiston Respublikasi Taxtakópir tumani “Aǵitay Adilov” qishloq
fuqaralar yiǵinidagi “Atabay muxtar”, “Kaharman taxta” va “Toranǵil say” fermer
xójaligi yerlaridagi tajriba dalasin buldozer, skreper va lazerli yer tekislagich
yordaminda ularning pasti balandligin 77-81 sm dan 0-5 sm gacha keltirib tekislandi.
Rekultivatciyalangannan songi barsha agrotexnologik ishlar ekilgan ekinlar
texnologik xaritasi boyicha ózgarishsiz bajarildi.
Yerlarni rekultivatsiyalash usullarning ǵózaning hosiliga tasirini urgangan
tajribada oddiy rekultivatsiya ishlangan nazorat usulida tajriba qaytariqlari bwyicha
gektariga 23,6 centnerdan boshlab 25,6 centnergacha ǵóza hosili olingan bòlsa,
tajribaninǵ twrtta qaytariǵining wrtachasi 24,6 centnerga teng bwldi. Variant
qaytariqlari orasida eng yuqori hosil (25,6 c/ga) turtinchi qaytariqda va eng past hosil
kwrsatgichi (23c/ga) uchinchi qaytariqda bwldi.
Tajribadaning maydonidan yiǵilgan qurigan yovvoyi ót shóplar maydalanib
kumilgan va rekultivatsiya ishlangan usulta tajriba qaytariqlari bwyicha gektariga
25,1 centnerdan boshlab 26,4 centnergacha ǵóza hosili olingan bwlsa, tajribaninǵ
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
213
turtta qaytariǵining o’rtachasi 25,8 centnerga teng bòldi. Variant qaytariqlari orasida
eng yuqori hosil (26,4c/ga) turtinchi qaytariqda va eng past hosil kòrsatgichi
(25,4c/ga) uchinchi qaytariqda olindi. Qurigan ót shóplar maydalanib kumilgan va
rekultivatsiya ishlangan usuldan qwshimcha 1,2 c/ga ǵóza hosili olindi. Ushbu
kòrsatgich bizinińg Respublikamiz tuproqlaridagi ozuqa moddalarning juda kamlini
va tuproǵining past unumdorli ekanligini kursatadi.
Bizning tajribamizdagi rekultivatsiya ishlangan va gektariga 30 t/ga
hisobidan gung berilgan usulida (uchinshi usul) tajriba qaytariqlari bóyicha gektariga
27,0 centnerdan boshlab 29,4 centnergacha ǵóza hosili olingan bwlsa, tajribaninǵ
turtta qaytariǵining órtachasi 28,3 centnerga teng bóldi. Variant qaytariqlari orasida
eng yuqori hosil (29,4c/ga) turtinchi qaytariqda va eng past hosil kòrsatgichi (27,0
c/ga) uchinchi qaytariqda olindi. rekultivatsiya ishlangan va gektariga 30 t/ga
hisobidan gung berilgan usulida faqat rekul`tivaciya ishlangan usulga nisbatan
gektariga ± 3,7 centner qwshimcha ǵóza hosili, qurigan ót shóplar maydalanib
kumilgan va rekultivatsiya ishlangan usulga nisbatan 2,5 c/ga qóshimcha ǵóza hosili
olindi.
Tajribaning tòrtinchi usulida, yani rekultivatsiya ishlangan, gektariga 30 t/ga
hisobidan gung berilgan va 300 kg fizik vaznda ammofos berilgan usulida (uchinshi
usul) tajriba qaytariqlari bwylab gektariga 30,8 centnerdan boshlab 32,3
centnergacha ǵóza hosili olingan bólsa, tajribaninǵ turtta qaytariǵining órtachasi 31,7
centnerga teng bwldi. Rekultivatsiya ishlangan va gektariga 30 t/ga hisobidan gung
berilgan usulida faqat rekul`tivaciya ishlangan usulga nisbatan gektariga 3,4
centner qóshimcha ǵóza hosili, qurigan yovvoyi ót shóplar maydalanib kumilgan va
rekultivatsiya ishlangan usulga nisbatan 5,9 tc/ga va rekul`tivaciya qilinmagan
birinchi nazorat usulga nisbatan 7,1 c/ga qòshimcha ǵóza hosili olindi.
Ilmiy tadqiqotchi doktorant Guljaxan Reymova Qoraqalpoǵistonning past
unumdorli tuproqlari unumdorligini saqlash, yuqorilatib borish bilan birga qishloq
xwjaligi ekinlaridan rejalashtirilgan hosilni olish imkoni haqida ilmiy tajribalar olib
bormaqda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
214
Tadqiqotchi Gulmira Tursınbekova Qoraqalpoǵiston Respublikasi sharoitida
asalarining Karnika va Karpat zotlaridan asal va boshqa da unumlarni olish bilan bir
qatorda asalarilarning qishloq xwjaligi ekinlarini changlantirishida muhim
ahamiyatga ega ekanligini dalilladi.
Xulosalar
Suvni kup talab etadigan ekinlar – paxta, sholi ekinlarini ekishdan
olinadigan jami daromad 32 million 890 ming sum daromad olingan bulsa va suvni
kam talab qiladigan ekinlardan - jóxori, kunjut, tariq va beda ustirishda 62 million 50
ming sum daromad olindi. Suvni kup talab qiladigan ekinlarni ustirishga nisbatan
suvni kam talab qiladigan ekinlardan 29 million 160 ming sóm ortikcha daromad
olindi.
Suvni kup talab qiladigan ekinlar-paxta, sholi, kuzgi buǵdoy va ovosh poliz
ekinlariga ishlatiladigan suǵorish suvi jami 41,8 ming kub bulgan bulsa, suvni kam
talab qiladigan ekinlar – juxori, tariq, kunjut va bedani ustirishga ishlatiladigan
suǵorish suvi jami 18,8 ming kub bulib 23,0 ming kubometr suv tejalishini bizning
ilmiy tadqiqotlarimizdagi ma`lumotlar dalilladi.
Suv tanqisligi sharoitida paxta ekilganda jami olingan daromad 13 million
640 ming sóm bulgan bulsa, suvni kam talab qiladigan ekinlardan jóxori ustirilganida
23 million 50 ming sóm daromad olingan, ya`ni paxta ustirishga nisbatan 9 million
400 ming sóm, beda ustirishda 1 million 360 ming sóm, kunjut ustirilganida 610 ming
sóm kuproq foyda olinishi dalillandi.
Qoraqalpoǵiston Respublikasida tadqiqot yillari suvni kup talab etadigan va
maydanlari qisqargan paxta, sholi va boshqa da suv sevar ósimliklar urnida 1 ga sholi
etishtirish uchun ishlatiladigan suv hisobidan 7 ga tariq, 6 ga kunjut, 4,4 ga beda yoki
4,6 ga jóxori etishtirish mumkin bulganligi sababli kam suv talab qiladigan qishloq
xójaligi ekinlari – juxori, kunjut, tariq va beda ekinlarining maydonlarini
kengaytirishni taklif etamiz.
O’zbekistonda, jumladan Qoraqalpog’istonda degradaciya sababli faol
foydalanishdan chiqib ketgan erlarni faol foydalanishga qaytarib, degradaciya
jarayonining oldini olishimiz zarur bo’ladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
215
Foydalanishdan chiqib ketgan yerlarda ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy
barqarorlikni saqlash uchun buzilgan erlarni rekultivatsiyalash orqali qayta
foydalanishga kiritish maqsadga muvofiq.
Tajribaning ikkinchi usulida rekultivatsiyalash ishlari vaqtida konturdan yiǵib
olingan qurigan ót shóplar (hisobli maydonda 20x20=400 metrda 81 kg va gektarga
hisoblaganda 2025 kg) maydalanib kumilgan usulda gektariga órtacha 25,8 centner
hosil olindi. Olingan sof foyda 3 million 949 ming sómga va rentabellik darajasi 32,8
% ga teng bóldi.
Tajribaning uchinshi usulida rekultivatsiya vaqtida gektariga 30 t/ga
hisobidan gung berilgan usulda ǵózadan tajriba qaytariqlari bóylab gektariga órtacha
28,3 centner hosil olindi. Olingan sof foyda 4 million 666 ming sumga va rentabellik
darajasi 36,2% ga teng bo`ldı.
Tajribaning tórtinshi usulida, yani rekultivatsiya ishlangan, gektariga 30 t/ga
hisobidan gung berilgan va 300 kg fizik vaznda ammofos berilgan usulda gektariga
órtacha 31,7 centner hosil olindi. Olingan sof foyda 5 million 774 ming sumga va
rentabellik darajasi 41,6% ga teng boldı.
Buǵdoyning «Langar» navni ekib, rekultivatsiya ishlangan, lekin qóshimcha
óǵit berilmagan, tuproqning tabiiyǵiy unumdarliǵi bilan, yani óǵitsiz ósirgan usulida
43,1 ts/ga unum olinganda olingan sof foyda 2 million 178 mingta sómga va
rentabellik darajasi 25,3 % ke teng bóldi.
Ikkinchi usulda rekul`tivaciya ishlaridan sung ushbu konturdan yiǵib olingan
qurigan ót shóplar (hisobli maydonda 20x20=400 metrda 81 kg va gektarga
hisoblaganda 2025 kg) maydalanib kumilgan usulda buǵdoydan 46,0 ts/ga unum
olinib,olingan sof foyda 2 million 577 ming sómga va rentabellik darajasi 28, 8 % ga
teng bóldi.
Rekul'tivatsiya ichlangan, gektariga 30 t/ga hisobidan gung berilgan va 300
kg fizik vaznda ammofos berilgan usulda buǵdoyning «Langar» navidan 54, 8 ts/ga
unum olinib olingan sof foyda 3 million 8227 ming sómga va rentabellik darajasi 38,
6 % ga teng bóldi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
216
Rekul`tivaciya ishlaridan sung ushbu konturdan yiǵib olingan qurigan ót
shóplar maydalanib kumilgan (hisobli maydonda 20x20=400 metrda 81 kg va
gektarga hisoblaganda 2025 kg) usulda gektariga 46,7 centner beda pichani
etishtirilganda olingan sof foyda 3 million 319 ming sómga teng bólib, rentabellik
darajasi 39,7% ga etdi.
Rekul`tivaciya ishlaridan sung rekultivatsiya ishlangan va gektariga 30 t/ga
hisobidan gung berilgan usulda gektariga 49,4 centner pichan uchun beda
etishtirilganda olingan sof foyda 3 million 829 ming sómga teng bólib, rentabellik
darajasi 34,9% ga etdi.
Rekultivatsiya ishlangan, gektariga 30 t/ga hisobidan gung berilgan va 300
kg fizik vaznda ammofos berilgan usulda gektariga 52,7 centner pichan uchun beda
etishtirilganda olingan sof foyda 4 million 459 ming sómga teng bólib, rentabellik
darajasi 51,1% ga etdi.
Qoraqalpoǵiston Respublikasinindagi faol foydalanishdan chiqib ketgan
erlarida rekultivatsiya ishlarida qushimsha tadbirlarsiz (organic va mineral uǵtlardan,
maydalangan begona utlardan uǵit sifatida foydalanish ǵuzadan 24,6ts/ga hosil olib,
3 million 425 ming sóm/ga , bugdoydan 43,1 ts/ga hosil olib 2 million 178 ming
sum/ga va 43,4 ts/ga beda pichanlari hosillarini olib, 2 665 ming sum/ga toza foydani
gektaridan olinadi.
Rekultivatsiyalash vaqtida mineral va organic uǵtlarga pul sarflamay, ushbu
joydagi konturni bosib ketgan evvoyi utlarni uǵit sifatida foydalanganda ǵuza
ekkanda 25,8 centner hosil olinib, olingan sof foyda gektariga 3 million 949 ming
sómga, buǵdoydan 46,0 ts/ga hosil olinib,olingan sof foyda gektariga 2 million 577
ming sómga va gektariga 46,7 centner beda pichani etishtirilganda olingan sof foyda
3 million 319 ming sómga teng sof foyda olindi.
Tajribaning uchinshi usulida rekultivatsiya vaqtida gektariga 30 t/ga
hisobidan gung berilgan usulda gektariga órtacha 28,3 centner hosil olindi. Olingan
sof foyda 4 million 666 ming sumga, buǵdoydan esa 49, 2 c/ga unum olinib, oligan
sof foyda 2 million 929 ming sómga va 49,4 centner pichan uchun beda etishtirilganda
olingan sof foyda gektariga 3 million 829 ming sómga teng buldi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
217
Rekultivatsiya vaqtida gektariga 30 t/ga hisobidan gung berilgan va 300 kg
fizik vaznda ammofos berilgan usulda gektariga órtacha 31,7 centner hosil olindi.
Ǵuza ekishdan olingan sof foyda 5 million 774 ming sumga, buǵdoyda 54, 8 ts/ga
unum
olinib
olingan
sof
foyda
3
million
8227
ming
sómga
va
43,4 ts ga beda hosili olinib, bedadan olingan sof foyda gektariga 2 665 ming sum/ga
etdi.
Qoraqalpog’istonda madaniy yaylovzorlarning samaradorligini oshirish
bo’yicha madaniy yaylovzorlar hosildorligini va maydonlarini kupaytirish bo’yicha
mustaqil izlanuvchi Venera Utepbergenova tomonidan amalga oshirilayotgan ilmiy
tadqiqot ishlar tahlillanganda kam suv talab qiladigan, serhosil yaylovbop
o’simliklardan jo’xorining istiqbolli, ko’p yillik «Azamat» navi suv etishmovchiligi
sharoitida yam yaxshi unum beradi, jo’xorining ko’p urib olish mumkin bulgan
Vaxsh-10 navi, raygras o’simliklarini madaniy yaylovzorlarda kupaytirish lozimligi
aniqlangan. Madaniy yaylovzorlarni kupaytirish va samaradorligini oshirish bo’yicha
Beruniy qorakul klaster MChJ si, Qorauzyak qorakul klaster MChJ si, Ustyurt
qorakulchilik klaster MChJ si, Panaev S. qorakulchilik klaster MChJ larida e`tiborli
ishlar amalga oshirilayabdi.
Mustaqil izlanuvchi Reymova Feruzaning ilmiy tadqiqot ishlarida
Qoraqalpog’iston Respublikasi sharoitida bahori bug’doyning İntensiv, Xazrati
Bashir va Janub Gavxari, donnik ekini navlarini sinash bo’yicha ilmiy natijalar
olingan. Bahori bug’doyning İntensiv navidan 32,6 Xazrati Bashir navidan 38,7 va
Janub Gavxari navidan 38,2 c/ga hosil olinganligini dalillagan. Shuningdak oq va
sariq donnikning Qoraqalpog’iston Respublikasida hosil berishi mumkinligini dala
tajribasida sinab kurgan.
Respublikamizda tabiiy yaylovzorlarga suv etib bormasligi va etishmasligi,
iqlim o’zgarishi, erlarning sho’rlanishi, chorva mollarining yaylovzorlarda navbatlab
boqishga riya qilinmay boqilishi sababidan tanazzulga uchrayatgan tabiiy
yaylovzorlarni saqlab qolish va
rivojlantirish bo’yicha ilmiy tadqiqot ishlarini olib borayotgan doktorant
Jaksıbay Kalimbetovning ilmiy ishlari xulosalarida tabiiy yaylovzorlar dalalariga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
218
chorva mollarini navbatlab boqish, iaylovzorlardagi usimliklarga usishga imkon
berish, tabiiy iaylavzorlar dalalarini bir nechta bulimlarga bulib foydalanish,
shuningdak tabiiy yaylovzorlar hududlariga artezian va boshqa da er osti suvlaridan
foydalanish tabiiy yaylovzorlardan samarali foydalanishga poydevor bo’lishini
dalillagan.
Qoraqalpog’istondagi suv tanqisligini, global iqlim o’zgarishini, erlarning
sho’rlanib borayotganligini va tanazzulini hisobga olib, almashlab ekish kompleksiga
suv taqchilli va tuproqning sho’rlangan sharoitida rejalashtirilgan hosilni berishi
mumkin bulgan hamda tuproq unumdorligini saqlaydigan qishloq xo’jalik ekinlarini
rejalashtirish loyihasi ustida ilmiy tadqiqot ishlarini olib borayotgan doktorant Nilufar
Xudaybergenovaning olgan ma`lumotlarida almashlab ekishning birinchi zvenosiga
dukkakli ekinlardan mash, lobiya,
beda, kleverlarni va almashlab ekishning ikkinchi
zvenosiga jo’xori,kunjut, bahori bug’doy va tariqlarni loyihalash afzalligi aniqlangan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROYXATI
1. Ózbekiston Respublikasi Prezidenti 2020 yil 28 yanvardagi PQ-4574 sonli
qarorida qishloq xójaligini barqaror rivojlantirishda yer va suv resurslaridan
foydalanish samaradorligini oshirishni táminlash hamda atrof-muhitni muhofaza
qilish tizimlaridan foydalanilish» tuǵrisida. Toshkent. 2020 yil 28 yanvar.
2. Реимов Н.Б. и др. Сохранение, повышение плодородия почвы и улучшение
агроекологии в Каракалпакстане. //Материалы ИВ Европейской конференции
по сельскому хозяйству проведенное по инициативу ассоциации
перспективных исследований и высшего образование «Восток-Запад».
Австрия. Вена. 23-декабря 2014г.
3. Reimov N.B., Utepbergenova V.M. Development of Cultivated Pastures in the
Ecological Crisis and Water Deficiency in the Aral Sea Area. //EPRA International
Journal of Multidisciplinary Research (IJMR) - Peer Reviewed Journal. Volume: 7|
Issue: 12| December 2021|| Journal DOI: 10.36713 || SJIF Impact Factor 2021: 8.047.
296-298 pp. 2021 5 paper
4. Reimov N.B., Kdirbaeva G.U. Issues of agricultural specialization and
improvement of crops agrotechnology in the aral sea region. Epra international
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
219
journal of «Research & development». Sjif impact factor 2021: 8.013| isi
i.f.value:1.241| journal doi: 10.36713/. (ijrd). 147-148 pp. 24-12-2021.
5.
Reimov
N.B.,
Reymov
O.N.,
Djolımbetov
O.N.,
Reymova
F.N.
Rekultivaciyalangan erlarda jońıshqa jetistiriwdiń tiykarǵı ilajları. Rekomendatsiya.
Nókis 2022. 1,25b/t.
6. Reimov N.B., Utepbergenova V.M. Deficiency of cultural conditions for improved
plants. //British Journal of Global Ecology and Sustainable Development Volume-16,
May, 2023 ISSN (E): 2754-9291, SJIF-5,576, JIF -8,355, 111-113 pp.
7. Reimov N.B., Kdirbaeva G.U. Suv tanqisligida Qoraqalpoǵistonda qishloq xójaligi
ixtisoslashuvini takomillashtirish. Xorazm Ma`mun akademiyasi Axborotnomasi
.
2023-6-1. İyun soni. OAK ruyxatidagi jurnal). 211-215 betlar.
8. Reimov N.B., Kdirbaeva G.U. Повышение эффективности использования
земель путем усовершенствования специализаций сельского хозяйства.
//Журнал «Актуальные проблемы современной науки. №1(136). 2024 г. ISBN-
1680-2721. Журнал официально включен в перечень журналов ВАК Республики
Узбекистан. Адрес редакции: Россия, Москва, Рязанский проспект, д. 8А.
. Sputnikplus.ru. E-mail: print @sputnikplus.ru 109428, стр 34-37.
9. Reymov O.N.,Reymova F.N., Reimov N.B., The need for efficient land use during
water shortage in Karakalpagistan. // Web of Agrikulture: Jornal of Agrikulture and
Biological Sciences. Volume 2, Issue 1, January 2024.
ISSN (E):
2938-3781.38-
42pp.
10. Реимов Н.Б., Кдырбаева Г.У, Реймов О.Н Қишлоқ хўжалигида ердан
фойдаланиш самарадорлигини ошириш// «Ўзбекистон замини- Lahd of
Uzbekistan» илмий-амалий-инновацион журнали. 2023 йил 4 сон. 46-51 бетлар.
«Ўздаверлойиҳа» илмий лойиҳалаш институти нашриёти.
11. Reimov N.B., Qudaybergenova N.B. Suv tanqisligi sharoytida almashlab ekish
tizimlariga suvga bardoshli ekinlarni kiritish. //In an International Conference-
Scientific Conference. Moscow. Russia. Date:10.08.2023 ISSN(E):2835-5733
SJIF:5.111. 46-53 бетларда.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–8_ Январь –2025
220
Mualliflar haqida málumot;
1.Reimov Nietbay Baynazarovich –
Qoraqalpoǵiston qishloq xo`jaligi va
agrotexnologiyalar instituti «Suv xújaligi va yerdan foydalanish» kafedrasi kafedra
mudiri, qishloq xójaligi fanlari doktori, professor. Turon fanlar Akademiyasi
Akademigi;
2.Reimov Omirbay Nietbaevich
- Qoraqalpoǵiston qishloq xo`jaligi va
agrotexnologiyalari institutining «Suv xújaligi va yerdan foydalanish» kafedrasi
assistenti;
3.
Reymova Guljahan
Nietbaevna -
O’zbekistan Respublikasi Fanlar Akademiyası
Qoraqalpog’iston bo’limi 02.00.13- «Noorganik moddalar va asosidagi materiallar
texnologiyasi » ixtisosligi bo’yicha 1-bosqish tayanch doktoranti.
4.
Tursınbekova Gulmira Janabaevna -
Qoraqalpoǵiston qishloq xo`jaligi va
agrotexnologiyalari institutining 2 bosqich tayanch doktoranti
