MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
264
PSIXOLOGIKK JIXATDAN BOLALARNING O’SISHIDA O‘YIN
FAOLIYATINING TA’SIRI
NAZIROVA ZILOLA XUSNIDDIN QIZI
NOROVA MAHBUBA FAYZI QIZI
NORQOBILOVA MASHXURA OTABEKOVNA
OCHILDIYEVA ZARNIGOR ABDIMURODOVNA
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti
Maktabgacha ta’lim yo’nalishi
1-bosqich talabalari
Annotatsiya: Ushbu maqolada o’yinning bola xayotidagi ahamiyati,
o’yinning bolaga psixik, fiziologik va ma’naviy ozuqa berishi, o’yin orqali bola
hayotga moslashishi dunyoqarashining o’sishi, muloqoting boyishi bilan bog’liq
ma’lumotlar keltirib o’tilgan
Kalit so’z: o’yin, obraz, psixika, agressiya muammo, muhit, muloqot, mehnat
faoliyati
Shaxsning rivojlanishida o‘yin muhim rol o‘ynaydi. Kattalar rolini o‘z
zimmasiga olayotib, ular faoliyatini va o‘zaro munosabatlarini tasvirlayotib, bola
ularga xos bo‘lgan qoida va axloq motivlari bilan tanishadi. Ulardan o‘zaro muloqot
paytida foydalanadilar. Masalan, ustaxonadagi ishchi rolini bajarayotib, bola o‘z
ishiga javobgarlik bilan yondashadi, shifokor rolini bajarayotib kasallarga
jonkuyarlik va e’tiborlilik munosabatida bo‘ladi va h.k..
Kattalar va tengdoshlarning ta’siri asosan faoliyatda amalga oshiriladi.
Bolalarning faoliyatini tashkillashtirib kattalar o‘yin sujeti, rasmlar to‘g‘risida
maslahat va ko‘rsatmalar beradilar. Bolalarni tasvirlangan odamlarning o‘zaro
munosabati va ishi bilan tanishtiradilar, bolalarning ishi va harakatlariga ham ma’lum
talab qo‘yadilar, baholaydilar, faoliyat paytida vujudga keladigan qiyinchilik va
nizolarni hal qilishga yordam beradilar. O‘zaro birgalikdagi faoliyatda bolalar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
265
birlashadilar, bolalar jamoasi asosi bo‘lgan va uning a’zolarida shaxsni rivojlanishiga
yordam beradi- gan o‘zaro aloqaga kirishadilar.
O‘yin bolalarni o‘ziga jalb qiladi, ularni tasvirlanayotgan personajlar hissiy
holatini — mayl, kasallarga, bolalarga hamdardlikni haqiqatdan ham qilishga majbur
qiladi. O‘yin davomida qo‘g‘irchoqlarga va o‘yinchoq hayvonlarga bola muloyimlik
bilan munosabatda bo‘ladi. O‘yinga qiziqish, rolni yaxshi bajarish istagi bolalarda
shunchalar yuqoriki, bunday sharoitlarda o‘zlari uchun murakkab, yoqimsiz
harakatlarni bajaradilar, yoki boshqa xohishlarni qoniqtirishdan o‘zlarini tiyadilar.
Maktab o‘quvchilarini tasvirlayotib, maktabgacha yoshdagi bolalar uzoq vaqt va
hafsala bilan zerikarli, bir xil ish bilan shug‘ullanadilar, ya’ni bir xil harflarni bir
necha marta ko‘chirish ular uchun qiziqarli emas. Sotuvchi rolini o‘ynayotib, besh
yoshli qizaloq o‘z tasarrufidagi pechenyelarni yemaydi, chunki bu xaridorlarga
tegishlidir, sotuvchi manfaatlariga zid.
Lekin o‘yin davomida erishilgan yutuqlar bolalar tomonidan boshqa
sharoitlarga, kundalik xulq-atvorlariga bevosita ko‘chirilishi mumkin deb o‘ylash
noto‘g‘ri. Shifokor rolida bemor qizga g‘amxo‘rlik qilayotgan bola, o‘yin tugagandan
so‘ng shu qizdan, ko‘z yoshlariga ahamiyat bermay o‘yinchoqni tortib olayotganini
ko‘pincha ko‘rish mumkin.
O‘z zimmasiga rol olish tufayli bolalar ma’lum xulq-atvor motivlari, kattalar
harakati, hissiyotlari bilan tanishadilar. O‘yin bolalarni faqat mazmuni,
tavsirlanadigan rollari tomoni bilan tarbiyalamaydi. O‘yin xususida bo‘lgan real
munosabatlar paytida, o‘yin mazmunini muhokama qilishda, rollarni, o‘yin
materiallarini bo‘lishishda bolalar o‘z o‘rtog‘ining qiziqishlarini inobatga olishni,
unga hamdard bo‘lishni, yon berishni, umumiy ishga o‘z hissasini qo‘shishni
o‘rganadilar. Bolalar orasida o‘yinni kim tashkillashtirishi yoki o‘tkazishi xususida
nizo chiqadi. Bunday nizo sababi, odatda, o‘z reja va harakatlarini muvofiqlashtira
olmaslikning natijasidir. Bunday holda yordamga tarbiyachi keladi.
O‘yin qancha murakkab bo‘lsa, qatnashchilar soni ko‘p bo‘lsa, mazmuni ular
orasida birdamlikni, bog‘liqlikni talab qilsa, tarbiyachini bolalar xulqiga, o‘zaro
munosabatlariga, ularning harakatlarini muvofiqlashtirishga bo‘lgan talabi ham
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
266
shuncha katta bo‘ladi. Shuning uchun o‘yinning murakkabligi bilan maktabgacha
yoshdagi bolalar shaxsining rivojlanishidagi ahamiyati ham oshadi.
Aksariyat o‘yinlarda turli xil bolalar tomonidan ijro etiladigan rollar bir xil
bo‘lmaydi. Asosiy rollar (kapitan, shifokor, tarbiyachi ayol) va ikkinchi darajali
(matros va yo‘lovchilar, hamshiralar, sanitarlar va bemorlar, enaga va bolalar) rollar
bo‘ladi.
Asosiy rollar ko‘proq e’tiborga ega bo‘lganligi uchun, ular bolalarni o‘ziga
ko‘proq jalb qiladi. Bola yolg‘iz o‘ynayotganda va boshqa personajlarni,
qo‘g‘irchoqlarni aks ettirayotganda asosiy rolni albatta o‘ziga oladi. O‘yinda bir
necha bola qatnashayotganda esa, tabiiyki, ularning bari asosiy rolga da’vo qila
olmaydilar. Odatda, bolalar bog‘cha guruhlaridanoq o‘yin o‘ylab topadigan va uni
tashkillashtiradigan, rol bo‘lishni boshqaradigan, bolalarga kerakli harakatlarda yo‘l
ko‘rsatadigan bolalar ajralib turadilar. Ular odatda asosiy rolni ijro etadilar, yoki uni
olishni xohlagan boshqa bolaga beradilar.
Bu o‘yin bilan bog‘liq bo‘lgan real munosabatlar qanday ruhda kechishi,
bunday «yo‘lboshchilarni» axloq xususiyatlariga, ular qanday yo‘llar bilan o‘z
talablari bajarilishiga erishishlariga yetarli darajada bog‘liq bo‘ladi. Bunday
vaziyatlarda alohida e’tibor, mehr qozongan, tengdoshlari bilan kelisha oladigan,
ularning istaklarini hisobga oladigan, tushunmovchiliklarni bartaraf etadigan bolalar
bo‘lishi mumkin. Boshqa hollarda esa «yo‘lboshchi» sifatida buyruq berishga
intiladigan, boshqalarni bo‘ysundiradigan, buyruq beradigan, jismoniy ta’sir
o‘tkazadigan bolalar paydo bo‘ladi.
O‘yin orqali bolalar orasida bunday munosabatlarni tashkillashtirish
tarbiyachiga bog‘liq. Ular bola shaxsining rivojiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Zarur
paytda tarbiyachi bolalarga o‘yin mazmunida yordam beradi, rollar taqsimlanishini
tekshirib boradi (ba’zida aralashish kerak bo‘ladi), bolalar kelishib harakat qilish-
larini kuzatib boradi. Bolalar asta-sekin oddiy qatnashuvchilardan o‘zaro
munosabatlar talab qiladigan, bir-birlari bilan ko‘proq maslahatlashishga
majburlaydigan o‘yinlarga o‘tishi lozim. O‘yin «yo‘lboshchilari»ga alohida e’tibor
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
267
berish zarur. Boshqa bolalar ularga taqlid qilganliklari sababli ularning harakatlarini
boshqarish kerak.
Bolaning axloq motivlari butun bolalik davri davomida jiddiy o‘zgaradi.
Maktabgacha kichik yoshdagi bola, his-tuyg‘ulari va istaklari ta’sirida harakat qiladi.
Ular turli xil sabablar tufayli paydo bo‘ladi, bola o‘z harakatlari haqida, uni u yoki bu
ishni qilishga nima majbur qilganligi haqida o‘ziga hisob bermaydi. Maktabgacha
katta yoshdagi bola harakatlarni ko‘proq anglagan holda amalga oshiradi. Ko‘p
hollarda u nega boshqacha emas aynan shunday ish qilganini zehni bilan tushuntirib
beroladi. Uch yoshli bola tovuqlarga donni ularning hamma yoqdan yugurib kelib bir
yerda to‘planishlarini va cho‘qilab yeyishlarini ko‘rish uchun bersa, olti yoshli bola
buni onasiga uy ishlarida yordam bo‘lsin deb qiladi.
Bularga asoslanib, butun maktabgacha yoshga xos bo‘lgan va bola xulqiga
katta ta’sir ko‘rsatuvchi motivlarni bir necha turlarga ajratish mumkin. Bu birinchi
navbatda bolalarning kattalar dunyosiga qiziqishi, ularni kattalardek harakatlarga
intilishi bilan bog‘liq. Bolani katta yoshli odamga o‘xshash xohishi mazmunli- rolli
o‘yinlar orqali amalga oshiriladi. Bunday xohish ko‘pincha bolani kundalik hayotda
u yoki bu talabni bajarishiga erishish quroli sifatida foydalaniladi. «Sen katta bolasan,
kattalar o‘zi ki- yinadi» deyish, bolani mustaqil harakat qilishga undaydi. «Kattalar
yig‘lamaydi» degan gap bola ko‘z yoshini tutishi uchun kuchli turtki bo‘ladi.
Bolalar xulqida doim namoyon bo‘ladigan motivlarning yana bir guruhi bu
o‘yin, o‘yin jarayonining o‘ziga bo‘lgan qiziqish bilan bog‘liq motivlardir. Bu
motivlar o‘yin faoliyatini egallash mobaynida yuzaga keladi va kattalardek harakat
qilish ishtiyoqi bilan chatishib ketadi. O‘yin faoliyatidan chetga chiqqan holda ular
bolani butun axloqini yo‘lga soladi va maktabgacha yosh davrining qaytarilmas
o‘ziga xosligini yuzaga keltiradi. Har qanday ishni bola o‘yinga aylantirishi mumkin.
Kattalar bola jiddiy mehnat bilan band va qunt bilan biron nimani o‘rganayapti deb
o‘ylagan paytda, bola aslida o‘zi xayolida vaziyat yaratib o‘ynayotgan bo‘ladi.
Masalan, psixologik tadqiqot vaqtida bolalarga to‘rt predmet tasviridan (odam, sher,
ot va arava) «ortiqchasini» ajratish so‘raldi. Bolalar sherda to‘xtadilar va o‘z
tanlovlarini shunday izohladilar: «Amaki otni aravaga qo‘shadi va haydab ketadi,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
268
sher unga nimaga kerak bo‘ladi? Sher uni o‘zini ham, otni ham yeb qo‘yishi mumkin,
uni hayvonot bog‘iga jo‘natish kerak».
Kichik va o‘rta bog‘cha yoshidagi bola xulqida kattalar va boshqa bolalar
bilan ijobiy munosabatlar o‘rnatish va ularni saqlab qolish motivlari katta ahamiyatga
ega. Bola atrofdagilar bilan yaxshi munosabatda bo‘lishni xohlaydi, bu bola uchun
juda zarurdir. Kattalarning erkalatishlariga, ma’qullashlariga, maqtoviga erishish
xohishi bola xulqining asosiy vositalaridan biri hisoblanadi. Bolalarning ba’zi
harakatlarini shu xohish bilan izohlash mumkin. Kattalarning ijobiy munosabatiga
intilish bolani ular fikri va baholari bilan hisoblashishiga, ular tomonidan o‘rnatilgan
axloq qoidalarini bajarishga majbur qiladi.
Tengdoshlari bilan aloqa kuchaygani sari bola munosabati doirasi
murakkablashib boradi. Uch yoshli bola birinchi marta bolalar bog‘chasiga kelganda,
u bir necha oy davomida boshqa bolalarni sezmasligi, xuddi ular yo‘qdek harakat
qilishi mumkin. Masalan, o‘tirishni istasa, boshqa bola o‘tirgan stulni tortib olishi
mumkin. Lekin vaqt o‘tgan sari holat o‘zgaradi. O‘zaro faoliyatda bo‘lish, bolalar
jamoasining shakllanishi, tengdoshlarining ijobiy bahosi va ularni e’tiboriga erishish
bola axloq motivlarini ijobiy tomonga o‘zgartiradi.
O‘z shaxsiyatini namoyon qilish, izzattalablik motivlari kichik va o‘rta
bog‘cha yoshi davrida ko‘rina boshlaydi. Maktabgacha yosh davrida o‘zini boshqa
odamlardan ajratish, katta yoshli odamga munosabatda bo‘lgandek muomala qilishni
xohlaydi. Kattalarning ishga borishi, bola ko‘z o‘ngida mehnat turlari bilan
shug‘ullanishi, o‘zaro munosabatlarga kirishishi, shuningdek, uni, bolani
tarbiyalashlari, talablar qo‘yib ularning bajarilishiga erishishlarini kuzatadi, ko‘radi.
Bola uni ham boshqalar hurmat qilishlariga va quloq solishlariga, unga e’tibor
berishlariga, uni is- taklarini amalga oshirishlariga da’vo qila boshlaydi. O‘yin faoli-
yatida ham bosh rolni ijro etish talabi o‘z shaxsiyatini namoyon qilishning
ko‘rinishidir. Bolalar ko‘pincha bola rolini ijro etish- ni yoqtirmaydilar. Hurmat va
obro‘ qozongan katta yoshli odam roli doimo ularni o‘ziga jalb qiladi. Hayotga mos
kelishi yoki kelmasligi haqida o‘ylamasdan ham o‘zlarida jasurlik, kuch va boshqa
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
269
xislatlarni keragidan bo‘rttirib ko‘rsatadilar. Kuchi haqida berilgan savolga, bola
albatta kuchliman, hattoki «filni» ko‘tara olaman, deb javob beradi.
O‘z shaxsiyatini namoyon qilishga intilish ayrim hollarda injiqlik va qaysarlik
kabi salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Maktabgacha yoshdagi bolalar injiqliklari uch yoshli bolalarning krizis
paytida uchraydigan negativizmni juda ham eslatadi. Injiqliklar ko‘pincha bolaga bu
davrda noto‘g‘ri yondashuv, yuzaga kelgan salbiy munosabatlarning oqibati
hisoblanadi. Lekin injiqlikning psixologik tabiati «krizis» shaklidan farq qiladi.
Krizis paytida bola o‘z mustaqilligiga qat’iy ishontirmoqchi bo‘ladi. Injiqlik esa
barchaning e’tiborini o‘ziga qaratish, kattalardan «ustun» kelish usulidir. Ko‘pincha
zaiflashgan, tashab- buskor bo‘lmagan bolalar injiq bo‘lib qoladilar. Ular o‘z shax-
siyatlarini namoyon qilish istagini boshqa yo‘l bilan, ayniqsa tengdoshlar bilan
suhbatda qoniqtira olmaydilar.
Kichik va o‘rta bog‘cha yoshi davrida bolalar faoliyatini murakkablashtirish
bilan bog‘liq bo‘lgan motivlarning yangi turi shakllanadi. Ularga bilim olishga
intilishning o‘zaro raqobatchi- lik motivlari kiradi. Bola uch-to‘rt yoshidayoq
atrofdagilarni sa- vollarga ko‘mib tashlashi mumkin: «Bu nima?»; «Qanday qilib?»;
«Nima uchun?» va h.k.. Keyinchalik «Nimaga?» degan savol ko‘p uchraydigan
bo‘ladi. Bolalar ko‘pincha faqat savol bermaydilar, balki o‘zlari ham unga javob
topishga, kichik tajribalari bilan tushunarsiz narsalarni izohlashga, gohida hattoki
«eksperiment» o‘tkazishga ham harakat qiladilar. Barchaga yaxshi ma’lumki, bolalar
o‘yinchoqlarni «ichida nima borligini bilishga» urinib, «ichak-chavog‘ini olib
tashlashni» yoqtiradilar.
Bunday dalilni maktabgacha yoshdagi bolalarga xos bo‘lgan qiziquvchanlik
belgisi deb hisoblashadi. Aslida esa bolalarning savollari ularni bilimga qiziqishini,
atrof-muhit haqida biron yangi ma’lumot olishga intilishini bildirmaydi. Kichik va
o‘rta yoshdagi bolalar beradigan savollarning aksariyat qismi kattalar e’tiborini
o‘ziga tortishni, ularni suhbatga chorlashni, ular bilan vujudga kelgan kechinmalarni
bo‘lishishni maqsad qiladi. Bolalar ko‘p hollarda o‘z savollariga javobni kutmaydilar
va oxirigacha eshitmaydilar, katta yoshli odamning gapini bo‘lib, yangi savolga o‘tib
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
270
ketadilar. Faqatgina unga o‘rgatuvchi, turli xil bilimlarni yetkazuvchi, shu bilan birga
savollarga asosli va tushunarli tarzda javob beruvchi kattalar ta’siri ostida, bola asta-
sekinlik bilan atrof-muhitga ko‘proq qiziqishni, yangi narsalar haqida bilishga
intilishni boshlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
M.G. Davletshin, Sh. Do‘stmuhamedova, M. Mavlonov, S. To‘ychiyeva.
Yosh
davrlari va pedagogic psixologiya (o‘quv-me- todik qo‘llanma). TDPU, — T.: —
2004.
2.
Z. Nishanova.
Bolalar psixodiagnostikasi. TDPU nashriyoti. Toshkent —
1998.
3.
M. Rasulova, D. Abdullayeva, S. Oxunjonova.
Bolalarning maktabga
psixologik tayyorligi. — Toshkent. — 2003.
4.
S.X. Jalilova va boshqalar.
Shaxsning psixik taraqqiyoti diagnostikasi. —
Toshkent. — 2009.
5.
Шомуротов, У. (2024). ТЕХНОЛОГИЯ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ МЕТОДОВ АРТ-
ТЕРАПИИ В УСТРАНЕНИИ ЛИЧНОСТИ АГРЕССИИ.
Предпринимательства
и педагогика
,
5
(2), 91-95.
6.
Melikboboyevich,
S.
U.
(2024).
MAKTABGACHA
TA’LIM
TASHKILOTLARIDA
BOLALALARNI
MAKTAB
TA’LIMIGA
TAYYORLASHNING
AHAMIYATI,
MAQSAD
VA
VAZIFALARI.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В
МИРЕ
,
42
(1), 123-128.
7.
MELIKBOBOYEVICH, S. U., QIZI, M. M. F., & SALIMJONOVNA, E. F.
(2024). BOLALARNING MAKTAB TA’LIMIGA TAYYORGARLIGIGA TA’SIR
ETUVCHI OMILLAR.
TADQIQOTLAR. UZ
,
37
(4), 203-209.
8.
MELIKBOBOYEVICH, S. U., AKRAMOVNA, O. M., & O‘G‘LI, X. M. A.
(2024).
SHAXSNING
RIVOJLANISHIGA
QOBILIYATNING
O’RNI.
TADQIQOTLAR. UZ
,
37
(5), 12-17.
9.
MELIKBOBOYEVICH, S. U., QIZI, A. M. A., QIZI, T. D. U., & QIZI, Q. S.
Q. (2024). MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTIGA QISQA MUDDATLI
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
271
GURUHLARDA BOLALARNI MAKTABGA TAYYORLASH.
TADQIQOTLAR.
UZ
,
37
(4), 154-158.
10.
Sobirjon, T., & Melikboboyevich, S. U. (2024). KORISHNING VAZIFA VA
FUNKSIYALARI.
TADQIQOTLAR. UZ
,
37
(1), 55-59.
11.
Melikboboyevich, S. U. (2024). BOLALARNI MAKTAB TA’LIMIGA
TAYYORLASH SHAKLLARI VA METODLARI.
Journal of new century
innovations
,
50
(2), 189-195.
12.
Melikboboyevich,
S.
U.
(2024).
MAKTABGACHA
TA’LIM
TASHKILOTLARIDA
BOLALALARNI
MAKTAB
TA’LIMIGA
TAYYORLASHNING
AHAMIYATI,
MAQSAD
VA
VAZIFALARI.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В
МИРЕ
,
42
(1), 123-128.
13.
Melikboboyevich, S. U., & Istamqulovna, N. S. (2024). XX ASRNING
BOSHLARIDA BOLA RIVOJLANISH NAZARIYALARI.
TADQIQOTLAR.
UZ
,
33
(2), 235-239.
14.
Melikboboyevich, S. U. (2024). BOLA SHAXSINING SHAKLLANISHIDA
O ‘YIN FAOLIYATINING TA’SIRI.
NAZARIY VA AMALIY FANLARDAGI
USTUVOR ISLOHOTLAR VA ZAMONAVIY TA'LIMNING INNOVATSION
YO'NALISHLARI
,
1
(3), 24-31.
