MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
272
BOLALARNING RIVOJLANISHIDA YANGICHA NAZARIYALAR
VA ULARNING TA’SIRI
NORQUVVATOVA MAFTUNA O‘ROL QIZI
YAXSHIBOYEVA GULSANAM CHORI QIZI
OCHILDIYEVA ZARNIGOR ABDIMURODOVNA
XURRAMOVA SABINA YO‘LDOSH QIZI
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti
Maktabgacha ta’lim yo’nalishi
1-bosqich talabalari
Annotatsiya: Maqolada bo‘lajak psixologlarda bola rivojlanish nazariyalari
haqida ilmiy bilimlarni hosil qilish, bola psixik rivojlanishining ijtimoiy va biologik
omillari ahamiyatini singdirish va mavzuning ta’limiy va tarbiyaviy o‘quv
maqsadlari asosida talabalar dunyoqarashini kengaytirish qaratilgan.
Kalit so’zlar: ontogenez, genetik metod, genetik psixologiya, psixologiya,
M.Montessori Syoll, filogenez,
XX asrning birinchi 10-yilligida bola shaxsi rivojlanishi muammosi bilan
shug‘ullangan psixologlar orasida eng yetakchilari sifatida A.Bine, E.Meyman,
D.Syolli, E.Klaperd, V.Shtern, A.Gezell va boshqalarni kiritish mumkin. Ingliz olimi
Dj.Syolli inson psixikasini shakllanishiga nisbatan assotsiativ yondashuv
pozitsiyasidan qaragan. U aql his-tuyg‘u va irodani psixikaning asosiy tarkibiy qismi
sifatida ajratib ko‘rsatgan. Uning izlanishlari bolalar tarbiyasi amaliyoti uchun
bolalardagi birinchi assotsiatsiya va ularni yuzaga kelishining ketma-ketligi tarkibini
aniqlashdan iborat edi.
M.Montessori Syollining izdoshi sifatida uning xulosalariga tayanib
maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning bilish jarayoni rivojlanish tizimini ishlab
chiqdi. U bola shaxsini o‘rganishda ular rivojlanishining ichki impulslarini bilish va
inobatga olish haqidagi tasavvurlaridan kelib chiqadi. Bolalarning bu davri hissiylik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
273
davri deb e’tirof etilib, bu vaqtda o‘zining moyilligi mavjud bo‘lgan bilimlarini
o‘zlashtirishga imkon berishi kerak. M.Montessori turli xil his-tuyg‘u va harakatlarni
mashq qildirish orqali ularni sekin-asta anglashga murakkablashtirishga,
mukammallashtirishga katta ahamiyat qaratgan. Natijada bu tafakkur jarayonining
rivojlanishiga olib keladi. Maktabgacha yoshdagi bolalarning ta’limi va tarbiyasini
tashkil etishga nisbatan Montessorining g‘oyasi juda keng tarqaldi va hozirgi vaqtda
Rossiyada bu tamoyillar bo‘yicha bir nechta bolalar bog‘chasi yoki guruhlarga
qo‘Jlanilgan.
Nemis psixologi va pedagogi E.Meyman ham bolalarning bilish jarayonlarini
rivojlanishi muammolariga, shuningdek, ta’limning metodologik asoslarini ishlab
chiqishga asosiy e’tiborini qaratgan. Meyman tomonidan davrlashtirishda 3
bosqichga, ya’ni fantastik sintez bosqichi, analiz bosqichi, fikriy sintez bosqichlariga
ajratilgan.
E.Meyman laboratoriyasi qoshida tashkil etilgan eksperimental maktabda
bolalarning ta’lim dasturlariga tayyorlik darajasini diagnostika qilish metodlari ishlab
chiqilgan. Unga ko‘ra, ta’lim dasturlari va sinflarni shakllantirish mezonlari sinovdan
o‘tkazilgan (masalan, intellekt darajasi, qiziqishlari, o‘qituvchi bilan hamkorlik
bo‘yicha).
Shveysariyalik psixolog E.Klapared Xollning rekapitulatsiya tasavvurlarini
tanqid qilib chiqqan. Uning psixika filogenezi va ontogenezi umumiy mazmunga ega
va bu rivojlanishning birinchi qatorini o‘xshashligiga olib keladi, ammo ularni bir xil
demaydi. Klaparedning o‘ylashicha bola psixikasining rivojlanish bosqichlari
instinktiv jihatdan aniqlanmagan, u qobiliyatlarni o‘zida shakllantirish g‘oyasini
taqlid va o‘yin mexanizmlari yordamida deb hisoblagan. Tashqi omillar rivojlanishga
ta’sir etib, uni yo‘nalishini aniqlaydi hamda tempini kuchaytiradi.
Bugungi kunda bolalar psixologiyasi fanining oldida bir qancha muhim
nazariy va amaliy vazifalar turadi. Bolalar psixologiyasining nazariy vazifalari uning
nazariy muammolarini yechishga qaratilgan. Jumladan, uning nazariy vazifalariga
quyidagilar kiradi:
1.
Turli yoshdagi bolalarga xos bo‘lgan psixologik xususiyatlarni, ya’ni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
274
bolalarning idrokiga, sezgi — tuyg‘ulariga, diqqatiga va xotirasiga, nutqi va
tafakkuriga, xayoliga, irodasiga xos xususiyatlarni o‘rganish.
2.
I.P.Pavlovning oliy nerv faoliyati haqidagi ta’limoti asosida turli
yoshdagi bolalar psixik jarayonlari xususiyatlarining nerv- fiziologik asoslarni
o‘rganish.
3.
Bolaning psixik taraqqiyotiga faol ta’sir qiluvchi omillarni aniqlab
berish.
4.
Turli yoshdagi bolalarning rivojlanishiga xos bo’lgan qonuniyatlarni
o‘rganish.
5.
Bola shaxsiga xos bo‘lgan psixologik xususiyatlarni o‘rganish.
6.
Bolani maktab ta’limiga tayyorlash.
7.
Maktabda muvaffaqiyatli o‘qish uchun bolaning aqliy jarayonlarini
faollashtirish.
8.
Ta’lim jarayonida bolaning mustaqil, ijodiy, faol tafakkurini
shakllantirish.
9.
Ta’lim-tarbiya jarayonida bolaning maxsus qobiliyatlarini shakllantirish.
10.
Ta’lim-tarbiya ishlarini psixologik mazmunini ochib berishdan iboratdir.
Uning amaliy vazifalariga turli yoshdagi bolalarning psixik taraqqiyoti
xususiyatlariga doir bilimlarni tarbiyachilar, o‘qituvchilar, ota-onalar, ya’ni
jamoatchilar o‘rtasida keng yoyishdan iborat. Bolalar psixologiyasining amaliy
vazifasi — keng jamoatchilik bola ruhiy taraqqiyotiga, yoshlik xususiyatlari orasidagi
farqlar va ularga individual munosabatda bo‘lish yo‘llariga doir, ruhiy taraqqiyot
qonunlariga doir psixologik bilimlardan bahramand bo‘lmoqlarini ta’minlashdan
iborat. Jamoatchilikni psixologik bilimlardan xabardor qilish, ro‘znoma va
oynomalarga maqolalar yozish, radio va teleko‘rsatuvlarda turli eshittirishlar tashkil
qilish, ota-onalar bilan suhbatlashish, mahallalarda bola tarbiyasi haqida ma’ruza,
suhbat va bahslar uyushtirish yo‘li bilan amalga oshiriladi. Bu vazifalarni amalga
oshirish komil insonni shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Psixik rivojlanishni Klapared tafakkur rivojlanishiga tenglashtirilgan va
tafakkur tipining o‘zgarishiga tayanib 4 bosqichga ajratgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
275
1-bosqichda (2 yoshgacha) predmetlarning tashqi ko‘rinishini eslab qolish
idrokni shakllanishi sodir bo‘ladi;
2-bosqichda (2 yoshdan 3 yoshgacha) nutqiy predmetlar nomlari
o‘zlashtiriladi.
3-bosqichda (3 yoshdan 7 yoshgacha) tafakkur bolaning umumiy aqliy
qobiliyatlari
4-bosqichda (7 yoshdan 12 yoshgacha) maxsus qiziqishlar shakllanadi va
individning individual moyilliklari ifodalanadi.
E.Meyman va E.Klapared ishlari bolalar yosh davrlari psixologiyasiga asos
bo‘ldi va uning predmetini aniqlab maxsus vazifa va muammolarni shakllantiradi.
Bolalar psixologiyasi pedalogiya pedagogikani rivojlanishi, bolalar psixik
rivojlanishini tadqiq etishning ishonchli metodlarini ishlab chiqilishini taqozo etdi.
Fransuz psixologi A.Bine bolalar psixologiyasida testologik va normativ
yo‘nalishlarning asoschisidir. Bine bolalarda tafakkur rivojlanishining darajalarini
eksperimental tadqiq etdi. Ularning oldiga tushunchalarni aniqlash topshirig‘ini
qo‘ygan holda («stul» nima, «ot» nima va boshqalar). Turli yoshdagi bolalarning
javoblarini umumlashtirib, u 3 yoshdan 7 yoshgacha bolalar tushunchalari
rivojlanishining 3 bosqichini aniqladi: sanoq bosqichi, ta’riflash bosqichi va
interpretatsiya bosqichi. Наг bir bosqich ma’lum yosh bilan tenglashtirilgan va Bine
intellektual rivojlanishni ma’lum normativlari mavjudligi haqida xulosa qildi.
Ta’lim vazirligi talabiga ko‘ra Bine rivojlanishda normadan og'ishgan va shu
tariqa yordamchi maktabda ta’lim olishga muhtoj bo‘lgan bolalarni ajratib oluvchi
metodni ishlab chiqdi. Keyinchalik u 3 yoshdan 18 yoshgacha bo‘lgan bolalarni
intellektual rivojlanishning umumiy diagnostika qilish uchun testlar ishlab chiqdi.
Har bir yosh davri uchun Bine murakkablik darajasi bo‘yicha variatsiyalari bilan
intellektual rivojlanishini turli tomonlarini tadqiq etuvchi topshiriqlarni tanlab oldi.
Ularga so‘z boyligini, sanoqni, xotirani, umumiy bilimini, makoniy mo‘ljalga olishni,
mantiqiy tafakkurni va boshqalarni tekshiruvchi topshiriqlar kiritilgan. Bine
g‘oyasiga ko‘ra, topshiriqlar bu yoshdagi barcha bolalarga xos bo‘lgan minimal
malakaga yo‘naltirilgan. Faqat shundagina teng diagnostik sharoitda tug‘ma yuqori
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
276
intellektual darajali bolalar, ya’ni qobiliyatli va tarbiyali bolalar bo‘ladilar. Binening
shogirdi T.Simon tomonidan tuzilgan maxsus shkala yordamida bolaning aqliy yoshi
hisoblangan.
Keyinroq aniqroq diagnostika qilish uchun nemis psixologi Shtem intellekt
koeffitsientini kiritishni taklif etdi. Bine intellekt darajasi tug‘ma qobiliyat sifatida
hayot mobaynida o‘zgarmaydi va turli topshiriqlarni bajarishga yo‘naltirilgan.
Intellektual norma 70 dan 130% koeffitsient deb hisoblangan. Shunga ko‘ra aqlan
qoloq bolalar 70% dan past ko‘rsatkichlarni olganlar, iqtidorlilar 130% dan yuqori
ko‘rsatkichni olganligini ko‘rishimiz mumkin.
Bolalar psixologiyasi fanining asosiy e’tibori tug‘ilganidan yetuklik
davrigacha inson psixikasi va ongining qanday rivojlanishiga qaratilgan, ya’ni har bir
shaxs uzoq bolalik davrini boshdan kechiradiki, bu davrda unda alohida psixik
jarayon va xususiyatlar yuz beradi. Shuning uchun ham bu davrni fanda alohida
ajratib o‘rganiladi va uni ontogenetik (tug‘ilgandan ulg‘aygungacha o'sib yetilish
davri) taraqqiyot yo‘li deyiladi.
Bolalar psixologiyasi bola psixikasining taraqqiyoti hamda shaxsiy
xususiyatlarining yuzaga kelishiga ta’sir qiluvchi omillarni ham o‘rganadi. Bolalar
psixologiyasi bu muammolarni hal qilishda mustaqil fan sifatida o‘ziga xos
vazifalarni hal etmog‘i lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Davletshin M.G. va boshqalar. «Yosh davrlar va va peda- gogik psixologiya».
— T.: TDPU. 2009.
2.
Nishanova Z.T., Dusmuxamedova Sh.A. va b. «Yosh davr- lari va
pedagogik psixologiya». — T.: Fan va texnologiyalar nashri- yotining bosmaxonasi.
2013. -344 b.
3.
MELIKBOBOYEVICH, S. U., O‘G‘LI, E. B. M., &
XAYRULLOYEVICH, D. U. (2024). OILAVIY TARBIYA USLUBLARI VA
ULARNING SHAKILANISHI.
TADQIQOTLAR. UZ
,
37
(1), 41-45.
4.
Melikboboyevich, S. U., & Yusufaliyevna, H. S. (2024). EDUCATOR'S
SKILL IN ELIMINATING AGGRESSIVE SITUATIONS OF CHILDREN RAISED
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
277
IN PRESCHOOL EDUCATION ORGANIZATION.
SAMARALI TA’LIM VA
BARQAROR INNOVATSIYALAR JURNALI
,
1
(6), 611-616.
5.
Melikboboyevich, S. U. (2024). MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALAR
FAOLIYATNING PSIXOLOGIK TAHLILI.
NAZARIY VA AMALIY FANLARDAGI
USTUVOR ISLOHOTLAR VA ZAMONAVIY TA'LIMNING INNOVATSION
YO'NALISHLARI
,
1
(2), 93-103.
6.
Melikboboyevich,
S.
U.
(2024).
MAKTABGACHA
YOSHDAGI
BOLALARDA O ‘YIN FAOLIYATINING XUSUSIYATLARI. BOLA
HAYOTIDA O ‘YINNING AHAMIYATI.
NAZARIY VA AMALIY FANLARDAGI
USTUVOR ISLOHOTLAR VA ZAMONAVIY TA'LIMNING INNOVATSION
YO'NALISHLARI
,
1
(2), 85-92.
7.
Melikboboyevich,
S.
U.
(2024).
BOLALARNING
PSIXIK
RIVOJLANISHIGA O ‘YINCHOQLARNING TA’SIRI.
SAMARALI TA’LIM VA
BARQAROR INNOVATSIYALAR JURNALI
,
2
(2), 172-179.
8.
MELIKBOBOYEVICH, S. U., QIZI, O. R. Z. S., & QIZI, Q. K. A. (2024).
INSONIY
MUOMALA
VA
MULOQOTNING
PSIXOLOGIK
VOSITALARI.
SAMARALI TA’LIM VA BARQAROR INNOVATSIYALAR
JURNALI
,
2
(2), 180-188.
9.
Melikboboyevich, S. U. (2024). MEASURES TO PREVENT AGGRESSIVE
ATTITUDES BY THE TEACHER TO THE STUDENT FOR LATING TO THE
LESSONS.
SAMARALI
TA’LIM
VA
BARQAROR
INNOVATSIYALAR
JURNALI
,
2
(2), 127-134.
10.
Abdukarimovich, T. Y. L., Melikboboyevich, S. U., & Isokovich, U. F. (2024).
Xotira haqidagi qarashlar va xotirani rivojlantirish.
SAMARALI TA’LIM VA
BARQAROR INNOVATSIYALAR JURNALI
,
2
(2), 109-117.
