MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
164
ME'YOR VA ME'YORLARDAN CHEKINISH (O‘QISH)
TUSHUNCHASI
Mallayeva Dilrabo – “University of Management and Future Technologies”
universiteti S553-PPo‘ guruh talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada, me'yor va me'yorlardan chekinish (o‘qish)
tushunchalari o‘rganiladi. Me'yorlar jamiyatda axloqiy, huquqiy va ijtimoiy
qadriyatlarni saqlashga xizmat qiluvchi belgilangan qoidalardir. O‘qish
jarayonidagi me'yorlar esa, ta'lim jarayonini samarali va tartibli tashkil etish uchun
zarur. Shuningdek, maqolada me'yorlardan chekinishning ijtimoiy va pedagogik
kontekstda qanday muammolar va imkoniyatlar yaratishi ham tahlil qilinadi.
Me'yorlardan chekinish yangilik va rivojlanishga yo‘l ochsa-da, ba'zida bu ijtimoiy
tartibni buzish xavfini ham tug‘diradi. Maqolada, me'yorlar va ulardan chekinish
o‘rtasidagi muvozanatni topishning ahamiyati ko‘rib chiqiladi.
Kalit so’zlar: me'yor, me'yorlardan chekinish, o‘qish, ta'lim jarayoni, ijtimoiy
normativlar, yangilik, rivojlanish.
Kirish
Har bir jamiyatda mavjud bo‘lgan qoidalar, qadriyatlar va normativlar uning
ijtimoiy tuzilishini tashkil etadi. Me'yorlar bu qoidalarning asosini tashkil etadi va
odamlarning o‘zaro munosabatlarida, faoliyatida tartib va muvozanatni saqlashga
yordam beradi. Ayniqsa, ta'lim jarayonida me'yorlar talabalar va o‘qituvchilar
o‘rtasida samarali va muvozanatli aloqani ta'minlash uchun zarurdir. Biroq, har doim
me'yorlar qat'iy amal qilinishi kerakmi? Yoki ba'zi holatlarda, me'yorlardan chekinish
o‘zgarishlar va yangiliklarni keltirib chiqaradimi? Ushbu maqolada, me'yor va
me'yorlardan chekinish tushunchalari tahlil qilinib, o‘qish jarayonida bu ikki omil
o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik va muvozanatning ahamiyati ko‘rib chiqiladi. Maqsad,
me'yorlarning o‘qishdagi o‘rni va ulardan chekinishning ijtimoiy hamda pedagogik
jihatlarini chuqur tahlil qilishdir.
Me'yor tushunchasi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
165
Me'yor, jamiyatda odamlar o‘rtasida tartib va munosabatlarni boshqarish
uchun belgilangan qoidalar va tamoyillardan iborat bo‘lib, axloqiy, ijtimoiy, huquqiy
va madaniy asoslar bilan bog‘liqdir. Me'yorlar turli ijtimoiy guruhlar tomonidan
shakllanadi va ularning bajarilishi jamiyatning barqaror va tartibli rivojlanishiga
xizmat qiladi. Ular har bir jamiyat a'zosining o‘z vazifalarini bajarishiga, ijtimoiy roli
va o‘rni bo‘yicha to‘g‘ri yo‘l tutishiga yordam beradi.
O‘qish jarayonida me'yorlar ta'lim tizimining samarali ishlashiga xizmat
qiladi. O‘quvchilarning bilim olishiga, o‘qituvchilarning pedagogik faoliyatiga va
ta'lim dasturlarining muvaffaqiyatli amalga oshirilishiga asos bo‘ladi. Masalan,
o‘qishdagi me'yorlar ma'lum bir vaqtni ajratish, o‘qish metodlarini belgilash, talabalar
va o‘qituvchilar o‘rtasidagi muloqotni yo‘lga qo‘yish kabi omillarni o‘z ichiga oladi.
Me'yorlar nafaqat jamiyatda barqarorlikni saqlash, balki ijtimoiy aloqalar va
qadriyatlarni rivojlantirishda ham muhim ahamiyatga ega. O‘qishdagi me'yorlar, o‘z
navbatida, ta'lim jarayonining sifatini ta'minlaydi, o‘quvchilarga aniq maqsadlar
qo‘yishga va ularni amalga oshirishga yordam beradi. Shu bilan birga, me'yorlar
o‘quvchilarda mas'uliyat, tartib va ahloqiy qadriyatlarni shakllantirishda ham muhim
rol o‘ynaydi. Shunday qilib, me'yorlar jamiyatning asosiy qoidalarini belgilash orqali
insonlarning o‘zaro munosabatlarini, xulq-atvorini va faoliyatini tartibga solish
imkonini yaratadi. O‘qish jarayonida esa bu me'yorlar ilmiy izlanishlar, ta'limning
rivojlanishi va o‘quvchilarning ijtimoiy faoliyatida muhim rol o‘ynaydi.
Me'yorlardan chekinish
Me'yorlardan chekinish, odatda, an'anaviy qoidalar yoki belgilangan
tartiblardan chiqib, yangi yondashuvlarni sinash va mavjud tizimga nisbatan turli xil
innovatsiyalar kiritish istagidan kelib chiqadi. Bu tushuncha, o‘z navbatida, ijtimoiy,
ilmiy yoki madaniy kontekstdan kelib chiqqan holda ko‘plab pozitiv o‘zgarishlarni
keltirib chiqarishi mumkin. Biroq, me'yorlardan chekinishning ijtimoiy va ta'lim
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
166
jarayonidagi ta'sirini tahlil qilishda, uning ikki tomonlama ta'siri borligini inobatga
olish kerak.
1
Birinchidan, me'yorlardan chekinish jamiyatda yoki ta'lim tizimida yangilik
va yangicha fikrlarning shakllanishiga yo‘l ochadi. An'anaviy me'yorlar ba'zan eski
va kam samarali bo‘lishi mumkin, bu esa yangi yondashuvlarni talab qiladi. Masalan,
o‘qish metodikalarida yangi pedagogik usullarni qo‘llash, raqamli texnologiyalardan
foydalanish yoki individual yondoshuvlar bilan ta'limni takomillashtirish kabi
yangiliklar me'yorlardan chekinish orqali amalga oshiriladi. Bu jarayon ta'lim
tizimining rivojlanishiga va o‘quvchilarning bilim olish usullarining samaradorligini
oshirishga xizmat qiladi.
Ikkinchidan, me'yorlardan chekinish ijtimoiy va axloqiy xavf-xatarlarni
keltirib chiqarishi mumkin. Agar me'yorlardan chekinish haddan tashqari keng
tarqalgan yoki boshqarilmasa, bu tartibsizlikka, jamiyatda noaniqlik va ijtimoiy
aloqalarda beqarorlikka olib kelishi mumkin. O‘quv jarayonida me'yorlardan
chekinish ham ba'zan o‘quvchilarning o‘zaro hurmatini, mas'uliyatini yoki tartibini
yo‘qotishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli, me'yorlardan chekinishda
ehtiyotkorlik zarurdir.
Shu bilan birga, me'yorlardan chekinish o‘qish jarayonida mustaqil fikrlash
va ijodkorlikni rivojlantirishga imkon berishi mumkin. O‘quvchilar o‘zlari uchun eng
samarali o‘rganish usullarini tanlashda erkinlikka ega bo‘lishi kerak. Bunday
yondashuv, ularning ijodiy qobiliyatlarini ochib berish, yangi g‘oyalar va usullarni
sinashga rag‘batlantiradi. Shunday qilib, me'yorlardan chekinish ijtimoiy
o‘zgarishlarni keltirib chiqarishi, yangiliklarni kiritishi va ilg‘or fikrlarni
rivojlantirishi mumkin, ammo u muvozanatni saqlashni talab qiladi. O‘qish
jarayonida me'yorlardan chekinishning ijtimoiy va pedagogik jihatlarini to‘g‘ri
baholash, bu jarayonning samarali va foydali bo‘lishini ta'minlashda muhim
ahamiyatga ega.
2
1
Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history of the country. Modern Education and
Development. 3 (17). 28-33;
2
Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan foydalanish yo’llari. NEW RENAISSANCE
international scientific journal. 2(1). 91-94;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
167
Xulosa
Me'yorlar va me'yorlardan chekinish o‘rtasidagi muvozanat, jamiyat va ta'lim
tizimlarining muvaffaqiyatli ishlashida asosiy ahamiyatga ega. Me'yorlar, ijtimoiy
tartibni saqlash, axloqiy qadriyatlarni rivojlantirish va o‘quvchilarning bilim olish
jarayonini samarali tashkil etishda muhim rol o‘ynaydi. Ular jamiyatdagi barqarorlik
va tartibning asosini tashkil etadi. Biroq, ba'zan me'yorlardan chekinish yangilik va
rivojlanishga olib kelishi mumkin, chunki an'anaviy yondashuvlar har doim samarali
bo‘lmasligi mumkin. Me'yorlardan chekinish, o‘z navbatida, yangi fikrlarni,
g‘oyalarni va usullarni kiritishga imkon yaratadi, lekin bu jarayon ehtiyotkorlikni
talab qiladi.
O‘qish jarayonida me'yorlar va ulardan chekinishning muvozanatini saqlash,
talabalar va o‘qituvchilarga ilm-fan, madaniyat va jamiyatda innovatsiyalarni kiritish
imkoniyatini yaratadi, shu bilan birga, tartibni va axloqiy qadriyatlarni saqlashga
yordam beradi. Yangi yondashuvlar va ta'lim metodikalarini qo‘llash, me'yorlardan
chekinish orqali o‘quvchilarning ijodiy va mustaqil fikrlash qobiliyatlarini
rivojlantiradi. Ammo, me'yorlardan chekinishning ijtimoiy xavf-xatarlari ham bor,
shuning uchun bu jarayonni to‘g‘ri boshqarish va ehtiyotkorlik bilan amalga oshirish
zarur. Shunday qilib, me'yor va me'yorlardan chekinish o‘rtasidagi muvozanatli
yondashuv, o‘qish jarayonining samaradorligini ta'minlash, jamiyatdagi
o‘zgarishlarni qo‘llab-quvvatlash va yangi g‘oyalar bilan rivojlanishni
rag‘batlantirishda muhim rol o‘ynaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1. Sulaymon Amirqulovich Xaydarov. (2024). O’quvchilarni tarbiyashda ijtimoiy
fanlarni o’qitishni didaktik imkoniyatlari. SCIENCE AND EDUCATION
SCIENTIFIC JOURNAL. 5.1.B.271-275.
2. Хайдаров, С. (2023). Pedagogik faoliyatda oʼqituvchi oʼzida kompetentlik
sifatlarini shakillantirishi. Цифровизация современного образования: проблема и
решение, 1(1), 64–67.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
168
3. Ҳайдаров, С. А. (2023). ТАРИХ ДАРСЛАРИДА САНЪАТ АСАРЛАРИДАН
ФОЙДАЛАНИШНИНГ УСУЛЛАРИ. Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences, 3(1/2), 92-96.
4. Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of
Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205.
5. Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир ўтказиш.
Modern Education and Development. 3 (17). 23-27.
6. Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history of
the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33.
7. Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan
foydalanish yo’llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1).
91-94.
8. Xaydarov S.A. (2025). Yoshlarda vatanparvarlik hissini tarbiyalashda Boburnoma
asariga ishlangan miniatyuralarning ahamiyati. Til va adabiyot.uz. 2.11-12.
