MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–4_ Февраль –2025
423
ASLIYAT VA MATN AVLODLARI TARJIMA TILIDA IDROK
JARAYONLARINING PARALLELLIGI
Ishanjanova Munosibxon
Andijon davlat chet tillari instituti dotsenti
Turgunbayeva Baktigul
O‘sh davlat universiteti dotsenti
Annotatsiya: Maqolada til o‘zgarishlari va tilning kontekstga moslashuvi
orqali asliyatning o‘zgarishini qanday tushunish mumkinligi haqida fikrlar
keltiriladi. Asl til va tarjima tili o‘rtasidagi mantiqiy bog‘liqlik va to‘g‘ri idrokni
amalga oshirishda ko‘rsatilgan parallel jarayonlarning o‘zaro ta’siri tahlil qilinadi.
Kalit so'zlar: asl til, tarjima tili, idrok jarayonlari, parallellik, til
o'zgarishlari, mantiqiy bog'liqlik, kontekst, nutq anglash, matn anglash, tilshunoslik,
psixolingvistika.
Sinxron tarjimada idrok etish va gapirish jarayonlarini o‘z vaqtida
birlashtirishning o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash uchun amaliy ehtiyoj sinxron
tarjimonlarni uyushgan tayyorlashning boshlanishi bilan paydo bo‘ldi. Ushbu
muammoga birinchi bo‘lib tarjimaning og‘zaki turlarini o‘qitish bilan
shug‘ullanadigan metodistlar murojaat qilishdi. Tarjimonni o‘qitish va tarjimonlar
faoliyatini kuzatish tajribasi asosida uning tabiatidagi tinglash va gapirish
jarayonlarini sinxron tarjimada birlashtirish kabi bir nechta taxminlar bildirildi.
Ushbu taxminlarning barchasi uchun umumiy bo‘lgan gipoteza ma’ruzachining
nutqini tinglash parallelligi va bir vaqtda bo‘lishi va tarjima tilida gapirish edi. Biroq,
bir vaqtning o‘zida tinglash va gapirishni ta’minlaydigan psixologik mexanizmlarni
talqin qilishda fikrlar biroz farq qildi.
I.Y.Shexter sinxron tarjimani muvaffaqiyatli amalga oshirish sharti sifatida
o‘z ovozini tinglashdan uzilish kabi fikrni ilgari surdi
1
. M.Y. Svilling, aksincha,
1
Шехтер И. Ю. Студенты — переводчики на фестивале. «Иностранные языки в школе». 1958, № 1. -С. 100.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–4_ Февраль –2025
424
tarjimonning «eshitish e’tiborini» ma’ruzachining nutqini idrok etish va o‘z nutqini
o‘zi nazorat qilish o‘rtasida taqsimlash to‘g‘risida yozgan
2
.
Xorijiy metodist J.Ilg o‘quv ishlarida tarjima sinxron tarjimon faoliyatida
tarjima harakatini tashkil etuvchi quyidagi to‘rtta operatsiya bir-birining ustiga
chiqadi degan xulosaga keldi: iborani tinglash, uni o‘z-o‘zidan tarjima qilish,
tarjimani talaffuz qilish va keyingi iboraning boshlanishini idrok etish
3
. Sinxron
tarjimada nutqni idrok etish va o‘rganish jarayonlarining parallelligi hamda bir
vaqtning o‘zida paydo bo‘lishi haqidagi g‘oyalar «eshitish qabul qilish va nutqni
sinxronlashtirish mahoratini» rivojlantirish uchun mashqlarni ishlab chiqishga
undadi
4
, «idrok etish paytida ko‘payishni zararsizlantirish
5
” va «sinxron nutq
ko‘nikmalarini» rivojlantirish mashqlari
6
. Sinxron tarjimani birinchi eksperimental
o‘rganish biroz kutilmagan natijalarga olib keldi. O‘tkazilgan tajribalar va ularning
natijalarini idrok etishning umumiy nazariyasi nuqtai nazaridan tushunish asosida
psixolog Z.A. Kochkina dastlab tilda nutqni tushunish va tarjima tilida nutqni ishlab
chiqarish bir vaqtning o‘zida amalga oshirilmaydi va ularni amalga oshirish diqqatni
almashtirish bilan bog‘liq degan xulosaga keldi. Z.A. Kochkina, tarjimon,
birinchidan, xabarni qisqartirishi va ikkinchidan, o‘z matnini notiq bilan
taqqoslaganda tezroq talaffuz qilishi tufayli natijaga erishadi, deb ta’kidlaydi
7
.
Z.A. Kochkinaning sinxron tarjimada bir vaqtning o‘zida tinglash va gapirish
mumkin emasligi haqidagi bayonoti nutqni idrok etishning motorli yoki artikulyatsion
nazariyasiga va idrokning umumiy nazariyasiga mos keladi. Ushbu nazariyalarga
ko‘ra, har qanday idrok etish jarayoni organizmning qarama-qarshi faoliyat shaklida
idrok etilgan obekt bilan o‘zaro ta’sirini o‘z ichiga oladi
8
. Nutqni idrok etishda
tinglovchi artikulyatsiya apparati mushaklarining tegishli, soddalashtirilgan
2
Цвиллинг М.Я. Синхронный перевод как объект экспериментального исследования. «Тетради
переводчика». - М., 1966. – С.92.
3
Миньяр-Белоручев Р. К. Методика обучения переводу на слух. - М, 1959. - С.6.
4
Миньяр-Белоручев Р. К. Методика обучения переводу на слух. - М, 1959 -С. 49.
5
Миньяр-Белоручев Р. К. Методика обучения переводу на слух. - М, 1959. -С. 169.
6
Швейцер А. Д. О преподавании синхронного перевода в специализированных группах переводческого
факультета. «Метод, сборник». М. 1-й МГПИИЯ. Перевод, фак. Ч. I. 1969, -С.139.
7
Кочкина 3.А. Некоторые особенности деятельности синхронного переводчика. Тезисы докладов на II съезде
психологов. Вып. 1. М., 1963.
8
Зинченко В. П. Теоретические проблемы психологии восприятия.— В кн.: Инженерная психология. М., 1964.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–4_ Февраль –2025
425
harakatlari orqali faollikni namoyish etadi
9
. Bu shuni ko‘rsatadiki, sinxron tarjimada
tinglash va gapirish o‘rtasida almashinish mavjud.
Z.A. Kochkinaning fikrlarini rivojlantirib I.A. Zimnaya va G.V. Chernov
muvaffaqiyatli sinxron tarjima ko‘p jihatdan ma’ruzachi nutqining to‘g‘ri «dastlabki»
sinteziga bog‘liq degan g‘oyani ishlab chiqib, bu borada yangi gipotezani ilgari
surdilar. Ular sinxron tarjima mexanizmida ehtimollik prognozi asosiy rol o‘ynashini
taklif qilishdi. Ushbu taxmin tinglash va gapirish jarayonlarining haqiqiy sinxronligi
yoki bir vaqtda bo‘lishi mumkinligi haqidagi g‘oyaga asoslanadi. Ehtimoliy bashorat
qilish ierarxik tizim bo‘lib, uchta darajani o‘z ichiga oladi: a) so‘zlarni birlashtirish
ehtimoli, b) gapdagi semantik bog‘lanish ehtimoli va v) xabardagi predikativ
munosabatlar ehtimoli. Ehtimolni bashorat qilish mexanizmi ma’ruzachi
bayonotlarining semantik tuzilishini rivojlantirish yoki tugatish haqidagi taxminlarni
shakllantiradi. Ushbu taxminlar tasdiqlangandan so‘ng, nutqni tinglash jarayonida
tarjima tilida gapirish dasturi shakllantiriladi. Ushbu mexanizm prognozlarni
tekshirish uchun doimiy tinglashni emas, balki tanlab tinglashni o‘z ichiga oladi.
Bir vaqtning o‘zida tinglash va gapirish parametrlarini aniqlashga qaratilgan
sinxron tarjima sohasidagi tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, tarjimonning nutq davrlari
ma’ruzachi talaffuzining eng katta qismiga to‘g‘ri keladi. Tadqiqotlar tinglash va
gapirishni bir vaqtning o‘zida amalga oshirish mumkinligi haqidagi fikrga olib
keldi
10
. Bunday tadqiqotlar sinxronlikning psixologik mexanizmlarini va ularning
ishlash sharoitlarini yanada chuqurroq nazariy tahlil qilish zarurligini ta’kidladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Munosibkhan, I., & Mumtoza, A. (2023). Formation Of Intercultural
Communication Competence In Preschool Children.
Journal Of Language And
Linguistics
,
6
(4), 167-170.
2. Ишанжанова, М., & Қўчқарова, О. Макон Ифодаловчи Дейктик
Бирликларнинг Морфологик Тадқиқи.
Ўзбекистон Республикаси Олий Ва Ўрта
9
Чистович Л. А. и др. Речь. Артикуляция и восприятие. М. — Л.,1965.
10
А.Ф..ШИРЯЕВ. Синхронный перевод. - Москва, 1971. – С.182.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–4_ Февраль –2025
426
Махсус Таълим Вазирлиги Заҳириддин Муҳаммад Бобур Номидаги Андижон
Давлат Университети
,
270
.
3. Ишанжанова, М. С. (2021). Макон” ни ифодаловчи дейктик бирликларнинг
чоғиштирма тадқиқи (француз ва ўзбек тилларидаги матнлар таҳлили
мисолида) Филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) илмий
даражасини олиш учун ёзилган диссерт.
4. ИШАНЖАНОВА, М. ШАХС ДЕЙКСИСИНИНГ НУТҚИЙ МУЛОҚОТДА
ИФОДАЛАНИШ ХУСУСИЯТЛАРИ.
ILMIY ХABARNOMA. НАУЧНЫЙ
ВЕСТНИК Учредители: Андижанский государственный университет им. ЗМ
Бабура,(1)
, 92-95.
