MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–4_ Февраль –2025
415
SIYOSIY MATNLAR TARJIMA JARAYONIDA TIL BIRLIKLARINING
O‘ZGARISH XUSUSIYATLARI
Kamolova Barchinoy Zaynobiddinovna
Andijon davlat chet tillari instituti
Sinxron tarjima (fransuz tili)
2-bosqich magistranti
Annotatsiya: Ushbu maqolada siyosiy matnlarni tarjima qilish jarayonida til
birliklarining o‘zgarish xususiyatlariga oid muhim masalalar yoritiladi. Shuningdek,
tarjima jarayonida tilning grammatik, leksik, va stilistik o‘zgarishlari, shuningdek,
siyosiy terminologiya va kontekstning tarjimadagi ta’siri tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar: siyosiy matnlar, tarjima, til birliklari, o‘zgarish xususiyatlari,
grammatik o‘zgarishlar, leksik o‘zgarishlar, stilistik o‘zgarishlar, terminologiya,
kontekst, tarjimon metodologiyasi
Hozirgi vaqtda siyosiy tarjima sohasiga talab juda katta. Bu, asosan, xalqaro
hamkorlikning turli sohalarda tez sur’atlar bilan rivojlanishi, jamiyatdagi
o‘zgarishlarning kuchayishi va dunyo miqyosidagi siyosiy hodisalarning tobora
ahamiyat kasb etishi bilan bog‘liq. Bugungi kunda siyosiy matnlarni tarjima qilish
ayniqsa muhim ahamiyatga ega bo‘lib, u nafaqat targ‘ibot vositasi, balki jamoaviy
e’tiborni jalb qilish uchun zarur qurolga aylanmoqda. Xalqaro aloqalar kengayib
borishi bilan, har yili xorijiy auditoriyaga mo‘ljallangan siyosiy matnlar soni
ortmoqda. Bu matnlar orasida davlat, partiya va jamoat arboblarining nutqlari,
xalqaro tashkilotlar va hukumatlarning nashrlari, shuningdek, tinchlikni saqlash,
qurol-yarog‘ni kamaytirish, tinchlik uchun kurashi va iqtisodiy aloqalar haqida
yozilgan maqolalar mavjud.
Umumiy tarjima turlari tasnifiga ko‘ra, ikkita asosiy tur ajratiladi: yozma va
og‘zaki tarjima. Ushbu ishda aynan yozma tarjimaning jihatlari o‘rganilishi kerak
bo‘lganligi sababli, uning turli xil xususiyatlarini va tarjima qilinadigan
materiallarning janriga qarab ajratish maqsadga muvofiqdir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–4_ Февраль –2025
416
Yozma tarjima tushunchasi, ilmiy-texnik tarjima, hujjatlar tarjimasi, gazeta va
axborot materiallari tarjimasi, moliyaviy tarjima, reklama tarjimasi, film tarjimasi,
badiiy tarjima va gazeta-jurnaldagi jamoat-publitsistik materiallarning tarjimasini o‘z
ichiga oladi. Ko‘pincha, ommaviy-siyosiy tarjima deb, gazeta-jurnal materiallarining
tarjimasi tushuniladi
1
.
Tarjima turining funksional va kommunikativ yo‘nalishiga ko‘ra, uchta asosiy
tur ajratiladi: badiiy, maxsus va ommaviy-siyosiy (umumiy)
2
. Ushbu tasnif har bir
tarjima turining obyektlarini va vazifalarini aniqlashga, shuningdek, mos keladigan
metodlarni tanlashga imkon beradi.
Shuningdek, ushbu tasnifga ko‘ra, ommaviy-siyosiy tarjima gazeta va
publitsistik matnlar, shuningdek, nutqlar va bayonotlarning tarjimasini o‘z ichiga
oladi. Bular, manbaning xususiyatiga qarab, axborot, siyosiy yoki ijtimoiy
yo‘nalishda bo‘lishi mumkin. Yuqorida sanab o‘tilgan barcha matn turlari "media
matnlar" deb ataladi, shuning uchun ushbu tarjima turi ham Media Translation deb
nomlanadi.
Ommaviy-siyosiy tarjimaning xususiyatlaridan biri shundaki, u badiiy
(harakat joyi va ishtirokchilari tasviri) va maxsus tarjima (ma'lum terminologiyaning
mavjudligi) elementlarini o‘zida birlashtiradi. Bundan tashqari, ommaviy-siyosiy
tarjimani informativ tarjima sifatida ham ta'riflash mumkin, ya'ni uning asosiy
1
Занковец О.В. Электронный учебно-методический комплекс по учебной дисциплине «общественно-
политический перевод» для специальности «современные иностранные языки (перевод)». -Минск, 2015 - С.18
2
Ko‘rsatilgan manba, -B.2-6.
Siyosiy
matn
Gazeta matni
Jamoat-siyosiy
matni
Siyosiy ma'ruza
matnlari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–4_ Февраль –2025
417
vazifasi — ma'lumotlarni yetkazish, badiiy-estetik ta'sir ko‘rsatish emas
3
. Biroq,
informativ xususiyatiga qaramay, tarjimada badiiy elementlar ham mavjud bo‘lishi
ehtimoli bo‘ladi.
Yuqorida aytib o‘tilganidek, siyosiy tarjima uchta asosiy turga bo‘linadi:
1) ommaviy-siyosiy matnlarning tarjimasi,
2) publitsistika,
3) siyosiy ma’ruzatarjimasi.
Ushbu
kategoriyaning
umumiy
xususiyatlari,
tarjima
qilinayotgan
materialning tashviqot yoki targ‘ibot yo‘nalishi, ya'ni jamiyat fikrini shakllantirish
yoki o‘zgartirishga qaratilganligi, shuningdek, uning axborot beruvchi xususiyati va
tilidagi munozara elementlari (tildagi klishe, ritorik tuzilmalar, so‘zlarning
to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjimasi, gazeta jargonlari, ommaviy-siyosiy atamalar, baholovchi
so‘zlar, sleng va xalqona so‘zlar) bilan bog‘liq. Tarjimon ko‘pincha asl matnning
uslubini gazeta yoki jurnal uslubiga moslashtirishga majbur bo‘ladi.
Ilmiy-texnik matnlarning neytral tilidan farqli o‘laroq, gazeta maqolalarining
tili ko‘pincha emotsional jihatdan boy bo‘lib, u badiiy adabiyot tiliga yaqinlashadi.
Unda obrazli taqqoslashlar, metaforalar, idiomalar, kulgi, sarxizma, ironiya kabi
elementlarni uchratish mumkin. Shuning uchun, ommaviy-siyosiy matnlarni tarjima
qilishda, faqat siyosiy va ijtimoiy yo‘nalishni emas, balki barcha emotsional
elementlarni ham o‘quvchiga yetkazish juda muhim. Shuningdek, ommaviy-siyosiy
tarjima informativ tarjima bo‘lib, uning asosiy maqsadi axborotlarni yetkazishdir,
badiiy-estetik ta'sir ko‘rsatish emas.
Shu bilan birga, gazeta matni ilmiy-texnik matndan farq qiladigan bir qator
leksik-sintaktik xususiyatlarga ega, masalan, siyosat va davlat ishlari bilan bog‘liq
terminlar (Chambre des communes, Conseil de sécurité, durée du mandat).
Fransuz tilidagi siyosiy matnlarning janr va uslubiy xususiyatlari hamda
boshqa ba'zi xususiyatlariga e'tibor bersak
a) Ko‘pincha, o‘ziga xos nutq klishe xususiyatiga ega frazeologik birikmalar
ishlatiladi, masalan:
3
Ko‘rsatilgan manba, -B.9.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–4_ Февраль –2025
418
Fransuz tilida
O‘zbek tilida
à l'occasion de
...sharofati bilan
par la décision de
...qaroriga ko‘ra
en réponse à
...javoban
en référence à
...mavzusida
tirer la conclusion
xulosa chiqarish
b) "que+ot" konstruktsiyalarining ishlatilishi, boshqalarning fikrlarini bayon
qilishda, siyosiy arboblarning chiqishlarini sharhlashda va boshqa shunga o‘xshash
holatlarda, masalan:
Le document soutient que cette décision handicapera gravement
l'économie du pays.
c) "fe’l+ot" turidagi frazeologik birikmalarning ishlatilishi, masalan:
pour
avoir un discussion
, o‘rniga
discuter
d) Ba'zi suffikslar yordamida yaratilgan neologizmlarning ishlatilishi,
masalan:
-ist (gaulliste) un participant d'un mouvement politique fondé sur et
soutenant le général principes et politiques de de Gaulle
e) Xabarlarning kirish qismi sifatida shaxsiy bo‘lmagan konstruktsiyalarni
keng qo‘llash, masalan:
on croit généralement que … - umumiy fikrga ko‘ra
f) qisqartmalardan tez-tez foydalanish, masalan:
MP-Membre de Parlement
Sintaktik jihatdan, gazeta matni ilmiy-texnik nashrlar tilidan ancha oddiyroq;
unda murakkab grammatik konstruksiyalar va iboralar kamroq uchraydi. Umuman
olganda, gazeta matni qisqalik va aniqlikka intilish bilan ajralib turadi, va bu
xususiyat ayniqsa gazeta sarlavhalarida yaqqol ko‘rinadi, ular shuningdek, o‘ziga xos
stilistik iz qoldiradi.
Umumiy janr va uslubiy xususiyatlardan tashqari, siyosiy matnlarning
gazetalar maqolasi janrini o‘ziga xos xususiyatlarini ajratib ko‘rsatish zarur.
Siyosiy matnni tarjima qilish jarayonida eng murakkab vazifa — bu asl
matnni boshqa tilga moslashtirish uchun lug‘aviy vositalarni topish va tanlashdir.
Buning sababi shundaki, aynan shu bosqichda tarjimon faqat o‘zining axborot
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–4_ Февраль –2025
419
resurslari va fon bilimlariga tayanib qolmasdan, balki emotsional jihatdan ranglangan
elementlar, tarjimaning pragmatik vazifalari va boshqa omillarni hisobga olishi kerak.
Siyosiy tarjimada ko‘pincha turli ifodaviy vositalardan, masalan,
frazeologizmlar, emotsional jihatdan boy leksika va mifologik obrazlar kabi tilining
uslubiy vositalaridan foydalanishga to‘g‘ri keladi. Tarjimon, mos stilistik yechimlarni
topishda, shu bilan birga, aniq kommunikativ ta’sirga erishishga intiladi.
Tarjima jarayonining yakuniy bosqichi — bu tarjimani keng kontekstda
tushunish va baholash, tarjimaning pragmatik vazifalari va boshqa tarjima faoliyati
omillarini hisobga olishdir. Ushbu bosqichda yaxshi ko‘nikmalariga ega bo‘lish,
tarjimonlarga oldingi bosqichlarda yuzaga kelgan xatolar va noaniqliklarni tuzatish
imkonini beradi. Ommaviy-siyosiy matnni tarjima qilishda aniqlik va ifodali bo‘lishni
ta'minlash, uning kompleks tahlili, ma'no bo‘yicha bo‘linishi, tarjima birliklarini
ajratish va "og‘irlik" berish yordamida amalga oshiriladi. Hattoki maqola matni bilan
ishlashni boshlashdan oldin, mumkin bo‘lgan nutq vaziyatining ba'zi tarkibiy
qismlarini aniqlash mumkin, ya'ni:
1 ) Muallifning shaxsiyati: muallif yaqin Sharq mojarosi, terrorizm va boshqa
shu kabi sohalarda mutaxassis;
2) Manbaning xususiyati;
3) Ma'ruzaning yo‘naltirilgan manzili, ya'ni kimga mo‘ljallanganligi;
4) Tarjima qilinayotgan materialning maqsadi, o‘quvchiga kutilayotgan ta'sir.
Fransuz va o‘zbek tillaridagi leksik birliklar o‘rtasida turli xil semantik moslik
turlari mavjud:
1.
Fransuz tilining umumiy lug‘at tarkibining taxminan 30% ini
internatsional so‘zning to‘liq ma'nosiga mos keladigan so‘zlar tashkil etadi va
kontekstdan qat'i nazar, har doim bir xil ekvivalent bilan tarjima qilinadi. Ushbu
so‘zlarning ko‘pi atamalar hisoblanadi
4
:
agenda – ‘kun tartibi’;
indictment − ‘ayblov xulosasi’
5
.
4
Рецкер, Я.И. Теория перевода и переводческая практика / Я.И.
Рецкер.- М.: Р. Валент, 2007. – 238с.9
5
Ko‘rsatilgan manba, -B.31.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–4_ Февраль –2025
420
2.
Ikkinchi guruhga fransuz tilidagi so‘zlar kiradi, ularning o‘zbek tilidagi
mosliklari variantli. Masalan, fransuzcha "définitive" sifati o‘zbek tilida "aniq",
"to‘liq", "ravshan", "konkret" kabi so‘zlar bilan tarjima qilinishi mumkin. Barcha bu
ma'nolar o‘rtasida biror o‘xshashlik mavjud:
opinion définitive – " la décision finale’;
déclaration définitive - "je suis désolé, mais je suis désolé";
dimensions définies - "les dimensions définies
"
6
.
To‘g‘ri ekvivalentni tanlash ingliz tilidagi bunday so‘zlarni tarjima qilishda
tor yoki keng kontekstdan bog‘liq.
3.
Fransuz tilining katta qismini ko‘p ma'noli so‘zlar tashkil etadi. Har bir
bunday so‘z o‘zbek tilida bir nechta ma'noga ega bo‘lib, ular ko‘pincha bir-biriga
hech qanday aloqasi bo‘lmagan ma'nolarni ifodalaydi. Masalan:
pour gagner du terrain, il faut "gagner du terrain".
L'idée de tenir une conférence gagne du terrain parmi les membres du
Assemblage. Pour tomber au sol − "Je suis tombé au sol". Avec l'extinction d'un État
ses traités politiques (par exemple les traités d'amitié, de neutralité etc.) en règle
générale tomber au sol.
Fransuz tilida juda ko‘p so‘zlar mavjud (football, manager, antenna), ular
shakli va tovushi jihatidan ruscha so‘zlarga juda o‘xshash. Vaqt o‘tishi bilan bunday
leksikaning hajmi ortib bormoqda. Xalqaro so‘zlarni ko‘pincha "pseudo-xalqaro"
so‘zlar bilan aralashtirishadi, chunki ular o‘zbek va fransuz tillarida tashqi
o‘xshashligiga qaramay, turli ma'nolarga ega bo‘lishi mumkin:
progress – bu faqat ‘progres’ emas, balki ‘yutuqlar, taraqqiyot, rivojlanish’
leader – bu faqat ‘lider’ emas, balki ‘rahbar, delegatsiya boshlig‘i’
Shu bilan birga, tarjima qilishda qiyinchilik tug‘diradigan leksikaga "noto‘g‘ri
do‘stlar" deyiladigan so‘zlar kiradi, ya'ni fonetik va grafik shakli bo‘yicha rus tilidagi
so‘zlarga o‘xshash, lekin mutlaqo boshqa ma'noga ega bo‘lgan so‘zlar:
prospect – ‘kelajak’ (biroq ‘prospekt’ emas);
6
Швейцер, А.Д. Теория перевода: статус, проблемы, аспекты /
А.Д.Швейцер. – М.: Наука, 1988. – 215с.38
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–4_ Февраль –2025
421
decade – ‘o‘n yil’ (biroq ‘dekada’ emas);
momentous – ‘muhim’ (biroq ‘davr’ emas).
Bunday leksik birliklarni to‘g‘ri tarjima qilishda yana kontekst yordam beradi:
U o‘zining kelajagi haqida qayg‘urmasdi.
Il était insouciant de ses perspectives personnelles.
Fransuz tilidagi siyosiy lug‘at doimo yangi so‘zlar va mavjud so‘zlarning
yangi ma'nolari bilan to‘ldirilib boradi. Neologizmlar – bu yangi tushunchalarni
ifodalovchi so‘zlar bo‘lib, ular ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlar, fan va texnikaning
rivojlanishi hamda boshqa ijtimoiy hodisalar natijasida paydo bo‘ladi.
Ko‘pincha neologizmlar, biror so‘zni yangi kontekstda ishlatish natijasida yuzaga
keladi, bunda ilgari mavjud bo‘lgan so‘zlar yangi ma'nolar yoki ma'no qirralarini
olishadi. Masalan,
confrontation
so‘zi dastlab 'yuzma-yuz qarama-qarshilik,
taqqoslash' degan ma'noni anglatgan. Biroq, vaqt o‘tishi bilan bu so‘z 'to‘qnashuv,
qarshilik, kurash' degan ma'noga ega bo‘ldi.
Yana bir neologizmlar hosil qilish usuli – affiksal shakllanishdir:
réintroduire
– 'qayta ko‘rib chiqishga kiritmoq';
décentraliser
– 'decentralizatsiya qilish'.
Ba’zi neologizmlar so‘zning ma'nosini kengaytirish natijasida paydo bo‘ldi.
Masalan,
poubelle
so‘zi Fransuz tilida atoqli ot bo‘lgan. Neologizmlarni o‘zbek tiliga
tarjima qilishda, tarjimon avvalo neologizmning ma'nosini tushunishi, kontekstga
murojaat qilishi va uning tuzilmasini tahlil qilishi kerak.
Bir qator siyosiy atamalar neologizmlar sifatida paydo bo‘ldi:
corvée politique
– 'mehnatkash (xalqlarga ishlovchi odam)';
homme de paille
– 'soxta nomzod' va
boshqalar. Umuman olganda, fransuz tilidan o‘zbek tiliga neologizmlarni tarjima
qilishning uchta asosiy usuli mavjud:
1.
O‘zbek tilida ekvivalent tanlash (
baril de porc
– 'davlat graniti');
2.
Transkripsiya va transliteratsiya (
publicité
– 'reklama');
3.
Kallkiratsiya (
les gens de la rue
– 'ko‘cha odamlari').
Siyosiy matnlarni tarjima qilishda til birliklarining o‘zgarishi ko‘plab
faktorlarga bog‘liq. Bu jarayonda, so‘zlar va iboralarning ma'nosi, kontekstga qarab
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–4_ Февраль –2025
422
o‘zgaradi, ba’zan esa yangi ma’nolar va neologizmlar paydo bo‘ladi. Tarjimon
o‘zgartirilgan til birliklarini to‘g‘ri tanlash va moslashtirish uchun, tilning
afishalangan, jurnallar va siyosiy jarayonlarga oid o‘ziga xos usullarini yaxshi
tushunishi zarur. Bu jarayonda afiksal shakllanish, ekvivalent so‘zlar tanlash va
kontekstni inobatga olish kabi usullar yordamida tarjima amalga oshiriladi.
Shuningdek, siyosiy matnlarda ba’zi so‘zlar o‘zgarishlarga uchragan yoki noto‘g‘ri
ishlatilgan bo‘lishi mumkin, shuning uchun tarjimonning puxta tahlili va tanlovlari
muhim hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR :
1.Занковец О.В. Электронный учебно-методический комплекс по учебной
дисциплине «общественно-политический перевод» для специальности
«современные иностранные языки (перевод)». -Минск, 2015 - С.18
2.Рецкер, Я.И. Теория перевода и переводческая практика / Я.И.Рецкер.- М.: Р.
Валент, 2007. – 238 с.
3.
Швейцер, А.Д. Теория перевода: статус, проблемы, аспекты / А.Д.Швейцер. –
М.: Наука, 1988. – 215 с.
4. Oripovna, A. I. (2024). The process of metaphorization in different systemic
languages. Ethiopian International Journal of Multidisciplinary Research, 11(09), 39-
40.
5.
Анарбоева,И.О.(2025). Гендерные принципы номинативных единиц (на
примере французского и узбекского языков).
FARS International Journal of
Education, Social Science & Humanities.
,
13
(2), 136-139.
