MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
369
“
QUYOSH SISTEMASIDAGI HALQALI SAYYORALAR’’
TURSUNQULOVA NARGIZA MIRZABOY QIZ
Termiz davlat unversiteti Astronomiya ta’lim yo’nalishi 1-kurs talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada Quyosh sistemasidagi halqali sayyoralar —
Yupiter, Saturn, Uran va Neptun haqida ilmiy ma’lumotlar yoritilgan. Asosan gaz
giganti bo‘lgan ushbu sayyoralarning halqa tizimlari tuzilishi, tarkibi va kelib
chiqishi jihatidan o‘zaro solishtiriladi. Maqolada Saturnning keng va aniq
ko‘rinadigan halqalari, Yupiter, Uran va Neptunning esa nisbatan noaniq va yupqa
halqa tizimlari ilmiy nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Shuningdek, bu halqalar qanday
moddalardan tarkib topgani, ularning dinamikasi va sayyoralarning tabiiy
yo‘ldoshlari bilan o‘zaro aloqalari o‘rganiladi.
Kalit so’zlar: Halqali sayyoralar, Saturun,Yupiter, Uran, Neptun, ,sayyora
ta’rifi,
astronomik
tadqiqotlar,umumtalim
maktablari,metodika,pedagogik
texnalogiya,mediata’lim, raqamli texnalogiyalar.
Sayyora
(
arab
.
sayyor
— doimo harakatlanuvchi, harakatchan) — keskin
oʻzidan katta jism mavjud boʻlmagan va mehvarining
ga yaqin boʻlgan osmon jismi.
Quyoshnikidan bir necha oʻn-yuz marta kam.
, hatto undan avval yettita
„sayyora“:
„qoʻzgʻalmas“ yulduzlar orasidan ajratilib koʻrsatilgan edi. Bu yoritkichlarning
hammasi
atrofida aylanadi, deb hisoblanardi.
aylanishini, qolgan sayyoralar esa Yer kabi
atrofida aylanishini koʻrsatdi. Quyosh tizimi — Quyosh va uning atrofida aylanuvchi
osmon jismlari majmuasidir. Quyosh tizimida sakkizta asosiy sayyora mavjud bo‘lib,
ularning to‘rttasi — Yupiter, Saturn, Uran va Neptun — gaz gigantlari hisoblanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
370
Bu sayyoralar o‘ziga xos halqalar tizimiga ega bo‘lib, ushbu kurs ishida ana shu
halqali sayyoralar haqida batafsil to‘xtalib o‘tiladi.
1-rasm.Quyosh sistemasi
Halqali
sayyoralar
haqida
umumiy
tushuncha
Halqali sayyoralar — bu atrofida ko‘zga ko‘rinarli yoki ilmiy vositalar yordamida
aniqlanadigan halqa yoki zarrachalar tizimi mavjud bo‘lgan sayyoralardir. Bunday
halqalar asosan muz, tosh va chang zarralaridan tashkil topgan bo‘ladi. Quyosh
tizimida to‘rtta sayyoraning halqalari mavjud: Saturn, Yupiter, Uran va Neptun. har
birining halqa tuzilishi, hajmi va tarkibi har xil bo‘lib, bu ularni o‘rganishda muhim
rol o‘ynaydi.Halqali sayyoralarni birinchi marta Galileo tomonidan kuzatilgan. Ilmiy
rivojlanish jarayonida bu soha yanada chuqur o’rganila boshlandi.
2-rasm.Halqali sayyoralar
Saturn
—
eng
mashhur
halqali
sayyora
Saturn Quyosh tizimidagi oltinchi sayyora bo‘lib, u eng mashhur va ko‘zga ko‘rinarli
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
371
halqalar tizimiga ega. Ushbu halqalar asosan muz va mayda tosh zarralaridan iborat
bo‘lib, ularning qalinligi nisbatan kichik — taxminan bir necha kilometrni tashkil
etadi. Saturn halqalari bir nechta asosiy qismlarga bo‘lingan: A, B va C halqalari.
Ularni kosmik apparatlar, xususan Cassini va Voyager missiyalari orqali chuqur
o‘rganilgan.
3-rasm.Saturn
Yupiterning halqalari
Yupiter halqalari ilk bor 1979-yilda Voyager 1
apparati tomonidan kashf etilgan. Ushbu halqalar ko‘zga ko‘rinmaydigan darajada
yupqa bo‘lib, asosan chang zarralaridan iborat. Yupiterning halqalari tor va qoramtir
ko‘rinishga ega bo‘lib, ularning kelib chiqishi Jupiterni o‘rab turgan oylarning
to‘qnashuvi yoki erozion jarayonlar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
4-rasm.Yupiter
Uran — noyob halqali sayyora
Uran 1977-yilda halqalarga ega ekanligi
aniqlangan sayyoralardan biri hisoblanadi. Uning halqalari qora va zich moddalardan
tashkil topgan bo‘lib, optik jihatdan ko‘rish qiyin. Uran halqalari son jihatdan ko‘p
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
372
bo‘lsa-da, ular o‘zining tor va noaniq tuzilishi bilan farq qiladi. Uran halqalari ham
ko‘plab
kichik
osmon
jismlari
va
chang
zarralari
yig‘indisidir.
5-rasm.Uran
Neptunning halqalari
Neptun halqalari 1989-yilda Voyager 2 apparati
tomonidan o‘rganilgan. Ushbu halqalar juda zaif va notekis tuzilgan bo‘lib, ular to‘liq
halqa shaklida emas, balki segmentlarga ajralgan. Neptunning halqalari qoramtir
rangda bo‘lib, asosan chang va muzdan tashkil topgan. Ular ham Neptun atrofidagi
tabiiy
yo‘ldoshlar
bilan
bog‘liq
bo‘lishi
mumkin.
6-rasm.Neptun
Xulosa
Quyosh sistemasidagi halqali sayyoralar — Yupiter, Saturn, Uran va Neptun
— o‘z atrofida joylashgan halqa tizimlari orqali boshqa sayyoralardan ajralib turadi.
Bu halqalar turli o‘lchamdagi muz bo‘laklari, chang zarralari va toshlardan tashkil
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
373
topgan bo‘lib, ularning shakllanishi va saqlanib qolish mexanizmlari hozirgacha ilmiy
izlanishlar mavzusi bo‘lib qolmoqda. Eng aniq va rivojlangan halqa tizimi Saturnga
tegishli bo‘lsa-da, Yupiter, Uran va Neptun halqalari ham o‘ziga xos xususiyatlarga
ega.Halqalar sayyoralarning tortishish kuchi, yo‘ldoshlari bilan o‘zaro gravitatsion
ta’siri va qadimgi kolliziyalar natijasida vujudga kelgan bo‘lishi mumkin. Ularning
fizik va kimyoviy tarkibini o‘rganish sayyoralarning geologik va dinamik
evolyutsiyasi haqida muhim ma’lumotlar beradi. Halqali sayyoralarni chuqur ilmiy
tahlil qilish orqali nafaqat Quyosh tizimidagi murakkab mexanizmlarni tushunish,
balki boshqa yulduz tizimlarida mavjud bo‘lishi mumkin bo‘lgan ekzoplanetalarning
xususiyatlarini ham bashorat qilish mumkin. Shunday qilib, halqali sayyoralarni
o‘rganish zamonaviy astronomiya va kosmik tadqiqotlar uchun muhim ilmiy
yo‘nalishlardan biri hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Mamadazimov, M., and A. B. Narbayev. "An e-learning guide for students of the
11th grade of secondary education and secondary special, vocational education
institutions." (2018).
1.
2. Bahramovich N. A. STRUCTURE AND DIDACTICAL POSSIBILITIES
OF THE ELECTRONIC TRAINING MANUAL ON ASTRONOMY DEVELOPED
FOR PUPILS OF THE 11TH GRADES OF SECONDARY SCHOOLS BASED ON
MEDIA EDUCATION //Archive of Conferences. – 2020. – Т. 5. – №. 1. – С.
40- OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Simon, J. L.; Bretagnon, P.; Chapront,
J.; Chapront-Touzé, M.; Francou, G.; Laskar, J. (February 1994). „Numerical
expressions for precession formulae and mean elements for the Moon and
planets“. Astronomy
and
Astrophysics.
282-jild,
№ 2.
663–683-
bet. Bibcode:1994A&A...282..663S.
2.
Souami, D.; Souchay, J. (July 2012). „The solar system's invariable
plane“. Astronomy
&
Astrophysics.
543-jild.
11-
bet. Bibcode:2012A&A...543A.133S. doi:10.1051/0004-6361/201219011. A133.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
374
3.
ssd.jpl.nasa.gov
. NASA/JPL. Qaraldi: 2021-yil 7-sentyabr.
